تحلیلی بر پراکنش فضایی احساس امنیت در استان یزد با استفاده از الگوی ویکور

نوع مقاله: مقاله علمی

نویسندگان

1 دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران

2 دانش آموخته دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دکترای اقلیم‌شناسی، استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران

10.22108/ssoss.2019.116929.1398

چکیده

در عصر حاضر که عصر فراپیچیدگی‌ها نام‌ گرفته است، امنیت یکی از مسائل اساسی توسعه در جوامع انسانی محسوب می‌شود. به بیان دیگر، احساس امنیت، پیش‌نیاز هرگونه توسعۀ اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی به شمار می‌رود و با سطح پیشرفت جوامع در ارتباط است. این امر بدان دلیل است که آگاهی از وضعیت احساس امنیت ساکنان یک اجتماع نقش مؤثری در شناخت چالش‌ها و راهکارهای توسعۀ یک جامعه دارد و در جهت تقویت زیرساخت‌های آن عمل می‌کند؛ بنابراین، هدف از این پژوهش برآورد و سطح‌بندی شهرستان‌های 10گانۀ استان یزد ازنظر احساس امنیت شهروندی (امنیت انسانی) است که با استفاده از 16 شاخص امکان‌پذیر شده است. روش پژوهش از نوع توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها ازطریق مطالعۀ اسنادی (سالنامۀ آماری استان یزد، بخش قضایی ـ ناحیۀ انتظامی استان یزد) جمع‌آوری شده‌اند. برای وزن‌دهی شاخص‌ها از فن دلفی و برای تحلیل داده‌ها از فن VIKOR استفاده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند استان یزد با میانگین مقدار Q به‌دست‌آمده برابر با 443/0 ازنظر احساس امنیت انسانی وضعیت نسبتاً مطلوبی دارد که شهرستان اشکذر با مقدار 033/0 در بهترین سطح و شهرستان خاتم با مقدار 883/0 در بدترین وضعیت ازنظر احساس امنیت انسانی قرار دارند. شهرستان یزد با مرکزیت استان یزد، ازنظر احساس امنیت شرایط مطلوبی نداشته است که نشان می‌دهد تمرکز اداری و جمعیتی در افزایش احساس امنیت در این استان تأثیری نداشته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Spatial Distribution of Security Feeling in Yazd Province using VIKOR Model

نویسندگان [English]

  • Saeedeh Moayedfar 1
  • hojat rezaie 2
  • Mehran Fatemi 3
1 PHD of Geography and Urban Planning, Assistant Professor of Geography Department, Human Sciences Faculty, Meybod University, Meybod, Iran
2 ph.D of Geography and Rural Planning, Geography Department, Human Sciences Faculty, Tehran University, Tehran, Iran
3 PHD of Climatolog, Assistant Professor of Geography Department, Human Sciences Faculty, Meybod University, Meybod, Iran
چکیده [English]

Introduction
Security is an unavoidable need, and a security-deprived society will have a population lacking in mental peace. The security of a society is as important as the sense of security and psychological security in that community. So, planning is easier in a secure society. Planning is caused by scarcity of resources and determining how resources are distributed among the interests of the owners and among different locations. The spatial distribution of resource types means that everyone in an area level is given equal access to resources and facilities. Security and sense of security is also one of the sources that have a significant impact on the distribution and density of populations across different regions. Accordingly, identifying security and safety factors as well as identifying the level of security in the regions are essential preconditions for planning to enhance security and achieve development. Yazd province is one of the central provinces of Iran, which is a kind of communication highway of the country. The immigration on the one hand and relocation of people from neighboring provinces to the province to work in the industrial cities on the other hand, as well as the created ethnic, religious and cultural diversity, have caused challenges such as social damages to Yazd province. Regarding the importance of this issue, the main purpose of this study is to estimate and classify the level of human security and its spatial distribution in 10 cities of Yazd province. Finally, solutions can be provided to greater security and secure justice in different parts of the province.
 



Material & Methods
The present study is descriptive-analytical in terms of its applied nature and research method. Since the statistical population of this study is comprised of 10 cities of Yazd province, the required information was collected from the latest statistical yearbooks of Yazd province in 2014, 2015 and 2016, along with Yazd province police station. In this study, we collected the theoretical bases by the deductive method and generalized the results inductively. In this study, 16 indicators were used to measure the level of security feeling from various aspects of human security, including life, economic, moral, and judicial aspects.
In the next step, these indices were evaluated using the Delphi technique. In this regard, a questionnaire on the importance and weight of research indices was compiled and sent to 11 experts whose average weights were used to perform the research model. Finally, Vikor decision making technique was used to classify cities.
Vikor is a collaborative decision-making method. The main difference between this model and other hierarchical or network decision-making models is that, the model does not make pairwise comparisons between criteria and options, and each option is independently measured and evaluated. This model consists of 7 stages, which the first stage is the presentation of the indicators in the research.
Discussion of Results & Conclusions 
Based on the results of the research, it was found that, firstly, Yazd province has a relatively favorable human security situation with a mean score of 0.443 on the VIKOR index, which means that among 10 cities, 60% have between 0 and 0.5, which is almost desirable.
Another result is that the spatial distribution of human security in Yazd province does not follow variables such as population size, bureaucratic congestion and extent, because Yazd city as the center of province with the highest population and bureaucratic density ranked 8th. Therefore, there is no significant relationship between breadth, centrality, distance to province center, population density, and security in Yazd province.
The following suggestions are offered to improve the level of security in Yazd cities:
- Holding citizenship education meetings in Yazd city center to increase sense of belonging and responsibility towards public safety,
- Considering migration and monitoring of non-indigenous people and creating homogeneity between immigrants and indigenous people,
- Identifying threatening and risky situations in Yazd province
- Fostering strategies regarding public participation in increased surveillance and security,
- Improving physical security in cities by removing passages, providing adequate lighting, removing lonely and cozy areas, opening parks and exposing public spaces.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spatial Distribution
  • Security Feeling
  • VIKOR Technique
  • Yazd province

مقدمه و بیان مسئله

امنیت از نیازها و انگیزه‌های اساسی انسان به شمار می‌رود که زوال آن می‌تواند آرامش خاطر انسان را از بین ببرد و به ‌جای آن اضطراب را وارد دل انسان کند. برخی دانشمندان تا آنجا پیش رفته‌اند که برطرف‌شدن بسیاری از نیازهای آدمی را در گرو تأمین امنیت او می‌دانند. مازلو نیز در سلسله‌مراتب نیازها، احساس امنیت را بلافاصله پس از ارضای نیازهای اولیه قرار می‌دهد؛ درواقع، طبق این دیدگاه می‌توان امنیت را مؤلفۀ اساسی هر نظام اجتماعی دانست (حقیقتیان و همکاران، 1391: 38).

امنیت نیازی اجتناب‌ناپذیر و انکارنکردنی است و جامعه بدون امنیت جمعیتی خواهد داشت که آرامش روحی و روانی ندارند. این امر از نیازها و ضرورت‌های اساسی و پایه‌ای فرد و جامعه به شمار می‌رود و نبودن آن یا اختلال در آن، پیامدها و بازتاب‌های نگران‌کننده و خطرناکی به‌دنبال دارد و تأمین و مراقبت از آن در فرایند پایایی و پایداری جامعه در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، نظامی و جغرافیایی از ملزومات هر جامعه‌ای است. در همین راستا دولت‌ها و نظام‌های سیاسی، سالانه بودجه‌های هنگفتی را در این زمینه هزینه می‌کنند (بارسلطان و بریری، 1388: 85). به بیان دیگر، امنیت مقوله‌ای اساسی در هر نظام اجتماعی است و مقدمۀ لازم برای زندگی سیاسی و اجتماعی دولت‌ها به شمار می‌آید (نوروزی و فولادی، 1388: 130).

ازسوی دیگر، امنیت پدیده‌ای احساسی و ادراکی است و بیشتر به احساس روانی شهروندان از عوامل تهدیدکننده برمی‌گردد. از دید بسیاری، احساس امنیت در جامعه از وجود امنیت مهم‌تر است؛ زیرا واکنش‌های فرد در جامعه به میزان دریافت و ادراک او از امنیت بستگی دارد. مقولۀ احساس امنیت به‌منزلۀ یک آرمان و واقعیت و یکی از حقوق اساسی مردم مطرح است و درنهایت، ره‌آورد مجموعه‌ای از تعاملات و تعاون و سازگاری بین اجزای مختلف نظام اجتماعی همچون نیروهای انتظامی است. این احساس ناشی از تجربه‌های عینی و اکتسابی افراد از شرایط و اوضاع پیرامون آنهاست (هرسیج و محموداوغلی، 1391: 2).

وجود امنیت در جامعه به همان اندازۀ وجود احساس امنیت و امنیت روانی در آن جامعه مهم است؛ البته برخی کارشناسان، احساس امنیت را در یک جامعه مهم‌تر از وجود امنیت در آن می‌دانند که سخنی به‌جاست (باباخانی، 1388: 45). شخص با وجود امنیت، احساس راحتى می‌کند و براى اهداف پیش‌بینی‌پذیر خود برنامه‌ریزی می‌کند؛ در حالی ‌که همین شخص در حالت ناامنى قدرت برنامه‌ریزی و پیش‌بینی امور زندگى را ندارد (قربان‌زاده، 1387: 63).

در سطح کلان، برنامه‌ریزی زاییدۀ قانون کمیابی منابع و تعیین‌کنندگی، چگونگی توزیع و تخصیص این منابع میان ذی‌نفعان و میان مکان‌ها و محل‌های متفاوت است و نتیجۀ آن برخورداری بیشتر برخی ذی‌نفعان و مکان‌ها در مقایسه با دیگران است. بسیاری از نظریه‌پردازان ازجمله دیوید هاروی، ماریون یونگ، کنت و... یکی از وظایف اصلی برنامه‌‎ریزان شهری و منطقه‌ای را توزیع مناسب و منصفانۀ فضا برای همۀ استفاده‌کنندگان از آن می‌دانند؛ این همان عدالت فضایی است. به این معنا که باید با ساکنان در هر جایی که زندگی می‌کنند، به‌طور برابر رفتار شود؛ درواقع، پراکنش فضایی انواع منابع باید به‌گونه‌ای باشد که همۀ افراد در سطح یک منطقه به‌صورت عادلانه از منابع و امکانات برخوردار شوند. امنیت و احساس امنیت نیز یکی از منابعی است که در پراکندگی و تراکم جمعیت در سطح مناطق مختلف تأثیر بسزایی دارد؛ به این معنا که در سطح یک استان ممکن است یک شهرستان با وجود داشتن امکانات و قابلیت‌های اقلیمی و اقتصادی خاص و مطلوب، به‌دلیل نداشتن امنیت بالا نتواند پذیرای جمعیت زیادی در خود باشد.

بر همین اساس، شناسایی عوامل و عناصر تأمین امنیت و احساس ایمنی و همچنین مشخص‌کردن سطح برخورداری از احساس امنیت در سطح یک منطقه، از پیش‌شرط‌های اساسی برنامه‌ریزی برای ارتقای سطح امنیت و دست‌یابی به توسعه‌یافتگی به شمار می‌رود.

استان یزد از استان‌های مرکزی ایران است که به‌نوعی شاهراه ارتباطی کشور محسوب می‌شود. این در حالی است که منطقۀ یزد در طول تاریخ جزء مناطق امن بوده است و امروزه نیز بین استان‌های کشور، جزء 5-4 استان امن کشور محسوب می‌شود. ازطرف دیگر، نقش استان یزد به‌دلیل داشتن کارخانه‌های زیاد، صنعتی است و همین عامل مهاجرت‌های زیادی را در پی داشته است؛ به‌گونه‌ای که طبق آمارهای سال 1398، استان یزد در ردۀ سومین استان مهاجرپذیر کشور قرار گرفته است. مهاجرت اتباع بیگانه از یک‌ سو و جابه‌جایی مکانی افراد از استان‌های هم‌جوار برای اشتغال در شهرهای صنعتی این استان ازسوی دیگر و در راستای آن تنوع قومی، مذهبی و فرهنگی ایجادشده، استان یزد را با چالش‌هایی روبه‌رو کرده است که آسیب‌های اجتماعی از آن جمله‌اند. با توجه به تأثیر مستقیم شرایط اقتصادی بر آسیب‌ها و معضلات اجتماعی، چالش‌ها و مشکلات اقتصادی اخیر نیز بر معضلات اجتماعی تأثیر گذاشته‌اند و آنها را تشدید کرده‌اند. اعتیاد، طلاق، بزهکاری و... از مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی‌اند که همگی بر احساس امنیت در فضاهای انسانی تأثیرگذارند. با توجه به اهمیت این موضوع، هدف اساسی این مطالعه برآورد و سطح‌بندی میزان احساس امنیت انسانی و پراکنش فضایی آن در شهرستان‌های 10‌گانۀ استان یزد است که با استفاده از 16 متغیر بررسی ‌شده است و با رتبه‌بندی آنها قصد دارد راهکارهایی برای تأمین امنیت بیشتر و برقراری عدالت امنیتی در اقصا نقاط استان ارائه کند.

 

پیشینۀ پژوهش

پژوهش‌های متعددی در زمینۀ احساس امنیت انجام شده‌اند که به‌طور عمده نقش عوامل مختلف اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روان‌شناختی را بر احساس امنیت بررسی کرده‌اند و مطالعه‌ای انجام نشده است که تنها پراکنش فضایی احساس امنیت در سطح یک منطقه را بررسی کرده باشد.

چای پون چانگ در سال 2005 با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی، جرم را در پردیس دانشگاه هنگ‌گنگ تحلیل کرد. او با استفاده از نقشه‌های بزهکاری ابزاری، تحلیلی تهیه کرد که توانایی کمک به مدیران و کارکنان امنیتی برای تجدیدنظر در دید سنتی‌شان نسبت به جرائم را پدید آورد (in Panik, 2009: 29).

اشنایدر و کیتچن[1] (2013) پیشگیری از جرم در فضاهای شهری از طریق طراحی محیطی در دو کشور ایالات‌ متحده و بریتانیا را به‌طور جداگانه تجزیه ‌و تحلیل و مقایسه کردند و به این نتیجه رسیدند که طراحی محیط در افزایش یا کاهش جرم تأثیر بسزایی دارد.

فوستر و همکاران[2] (2014) تأثیرات ترس از جرم را در راه‌رفتن و پیاده‌روی افراد در استرالیا بررسی و تحلیل کردند. نتایج یافته‌های آنها نشان می‌دهند با افزایش مداخلات و تصمیم‌گیری‌ها می‌توان ترس از جرم را کاهش و میزان پیاده‌روی در معابر شهری را افزایش داد.

هزارجریبی و همکاران (1393) میزان احساس امنیت اجتماعی را بین شهروندان تهرانی بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که بیشتر شهروندان میزان احساس امنیت اجتماعی خود را متوسط و پایین دانسته‌اند و همبستگی بین پایگاه اجتماعی - اقتصادی، اعتماد اجتماعی و مشارکت و احساس امنیت اجتماعی را تأیید کرده‌اند.

احمدی و همکاران (1393) میزان احساس امنیت اجتماعی را در شهرستان‌های استان بوشهر براساس روش پیمایشی و استفاده از پرسش‌نامه بررسی کردند و براساس آزمون تحلیل مسیر به این نتیجه رسیدند که متغیر احساس امنیت مالی بیشترین تأثیر را بر احساس امنیت اجتماعی در این منطقه داشته است و عوامل دیگر مانند ثبات اقتصادی، آسیب‌های اجتماعی، دینداری و... در رده‌های بعدی قرارگرفته‌اند.

مؤیدفر و همکاران (1393) احساس امنیت را بین گردشگران در فضاهای گردشگری شهر یزد بررسی کردند و با بهره‌گیری از نظرهای گردشگران در قالب پرسش‌نامه و در نظر گرفتن امنیت در ابعاد کالبدی، سیاسی - اجتماعی و اقتصادی به این نتیجه رسیدند که احساس امنیت در این ابعاد در فضاهای گردشگری شهر یزد نسبت به سطح متوسط گویه‌ها در سطح بالاتری بوده است که با بهره‌گیری از الگوی SOAR قوت‌ها، فرصت‌ها، نتایج و آرمان‌ها در این زمینه مشخص شده‌اند.

لطیفی و امیری (1394) در پژوهش «بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت و اولویت‌بندی آن»، با روش پژوهش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از فن تاپسیس فازی عوامل مؤثر بر احساس امنیت را شناسایی و آنها را در شهر تهران سطح‌بندی کردند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهند از بین شاخص‌های مطالعه‌شده در پژوهش، شاخص حضور به‌موقع و سریع فوریت‌های پلیسی رتبۀ نخست و شاخص کاهش میزان رشوه و پارتی‌بازی بین کارکنان نیروی انتظامی رتبۀ دوم را به خود اختصاص داده‌اند.

باپیری و همکاران (1394) در پژوهش «بررسی میزان احساس امنیت اجتماعی و عوامل مرتبط با آن» با روش توصیفی – تحلیلی، این موضوع را بین دانشجویان دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی عالی استان ایلام بررسی کردند و دریافتند که میزان احساس امنیت در استان ایلام در سطح نامطلوبی قرار دارد. براساس نتایج این پژوهش 6/46 درصد از دانشجویان استان ایلام احساس امنیتی در حد متوسط و 3/43 درصد احساس امنیتی در سطح پایین داشته‌اند.

سلطانی و همکاران (1395) به تحلیل فضایی احساس امنیت در محلات مختلف شهر قدس پرداختند و دریافتند که محلۀ مرکزی این شهر به‌‌منزلۀ یک محلۀ کمابیش نوساز با توزیع متناسب کاربری اراضی، برخوردارترین محله و محلۀ جنوب‌غربی با بافت آشفته و سکونت غالب مهاجران، محروم‌ترین محله ازلحاظ شاخص‌های احساس امنیت، رتبه‌بندی شده‌اند.

جلیلیان و چقاجردی (1397) به تحلیل پراکنش فضایی احساس امنیت در استان هرمزگان با استفاده از روش پرومته پرداختند و به این نتیجه رسیدند که احساس امنیت در این استان وضعیت نسبتاً مطلوبی دارد؛ ولی با توجه به آنکه شهر بندرعباس به‌دلیل مرکزیت اداری - نظامی استان در رتبۀ اول احساس امنیت قرار گرفته است، احساس امنیت شهروندی تابع متغیر جمعیت و تمرکز اداری – نظامی در این استان است.

 

مبانی نظری

امنیت همیشه از مسائل اساسی و حیاتی بشر بوده و مباحث علمی زیادی را به خود اختصاص داده است (Tranger & Simoni,1973; Louw, 1978; Morz, 1980; Luciani, 1989). امنیت برای زندگی اجتماعی، از دورانی که انسان‌ها زندگی جمعی را آغاز کرده‌اند تا به امروز اساسی‌ترین نیاز بشری محسوب می‌شود.

امنیت از ریشۀ لاتین سکور[3] گرفته شده است که در لغت به معنای نداشتن دلهره و دغدغه است و موضوعاتی مانند رهایی از خطر، تهدید، آسیب، اضطراب، هراس، نگرانی با وجود آرامش، اطمینان، آسایش، اعتماد، تأمین و ضمانت را در بر می‌گیرد (ماندل، 1387: 44). در فرهنگ آکسفورد امنیت شرایطی تعریف شده است که در آن یک موجود در معرض خطر نیست یا از خطر محافظت می‌شود. امنیت را در لغت، حالت فراغت از هرگونه تهدید یا حمله یا آمادگی برای رویارویی با هر تهدید و حمله می‌گویند. در اصطلاح سیاسی و حقوقی، امنیت حالتی است که فرد فارغ از ترس آسیب‌رسیدن به جان، مال یا آبروی خود یا از دست دادن آنها زندگی کند (باسمنجی و حیدری، 1391: 89).

بوزان و ویور اذعان می‌کنند که برای بیان مفهوم نظری امنیت دو بعد زیر ‌ذکرشدنی است:

براساس نگرش‌های جدید، امنیت به همان اندازه که مقوله‌ای فیزیکی است، مقوله‎ای روانی محسوب می‌شود؛ پس امنیت شامل دو بعد عینی و ذهنی است. بعد عینی آن شامل پارامترهای عینی محیطی و رفتاری ارزیابی است و بعد دوم ذهنی است که براساس احساس امنیت درک می‌شود و هر دو بعد می‌توانند بر یکدیگر تأثیر مثبت یا منفی بگذارند (Moller, 2000: 1).

بوزان، نقطۀ آغازین امنیت را ذهنی و مبتنی بر تصمیم بازیگران معرفی می‌کند و بیان می‌دارد که مسئلۀ امنیت، در اجتماع شناخته می‌شود؛ زیرا بازیگران می‌توانند به آن رجوع و به برخی پدیده‌ها به‌منزلۀ تهدید نگاه کنند (Roe, 2004). این در حالی است که ویور مدعی است باید با رویکردی جامعه‌شناسانه به امنیت نگریسته و پس از تحلیل مبانی جامعه‌شناختی امنیت، به تعریف آن همت گماشته شود (مک‌کین‌لای و لیتل، 1380: 48).

بین جامعه‌شناسان داخلی، چلبی معتقد است امنیت از مسائل جمعی است که جامعه برای شهروندان خود و هر کس که در آن به سر می‌برد، فراهم می‌کند. او در بعد عینی، امنیت را به‌‌منزلۀ فراغت از تهدید تعریف می‌کند و در بعد ذهنی اذعان می‌دارد که مراد از امنیت، احساس آرامش یا نداشتن احساس تهدید و احساس ترس ناشی از آن ازسوی محیط‌های دور و نزدیک فرد است؛ البته این دو بعد به‌طور معمول با یکدیگر احساس همبستگی قوی دارند. هرچند در تحلیل نهایی، اولی تا حد زیادی تعیین‌کنندۀ دومی است. با وجود این، درصدی از واریانس متغیر امنیت در بعد ذهنی از محیط نرم‌افزاری جامعه و چگونگی اطلاع‌رسانی و مضامین آن تأثیر می‌گیرد (چلبی، 1385: 107).

امنیت می‌تواند در ابعاد امنیت ملی، انسانی، محیط ‌زیست و اجتماعی در نظر گرفته شود که در هر بعد به ترتیب، استقلال کشور، بقا و کیفیت زندگی، بقای اکوسیستم‌ها و هویت و وحدت اجتماعی، ارزش‌های در معرض خطرند. شکل تهدید نیز در قالب تهاجم نظامی، قتل، جرم، تخریب محیط ‌زیست، پاک‌سازی قومی و... بروز می‌کند. این در حالی است که در سطح مناطق شهری، امنیت اجتماعی زیرشاخه‌هایی همچون امنیت مالی، شغلی، اقتصادی، جانی، احساسی، حقوقی، قضایی، اخلاقی، نوامیس و... را شامل می‌شود (به نقل از افشانی و ذاکری‌هامانه، 1391).

دو رهیافت دیگر در زمینۀ امنیت، به‌صورت رهیافت دولت‌محور و قدرت‌محور (توجه به ارزش‌های عینی و نظری) و رهیافت جامعه‌محور و هویت‌محور (توجه به ارزش‌های ذهنی و گروهی) است. مطابق رویکرد اول، امنیت را می‌توان وضعیتی قلمداد کرد که به‌وسیلۀ قدرت برای صیانت مردم در قبال تهدیدهای بیرونی، تأسیس می‌شود. مسئولیت برقراری چنین امنیتی به‌طور کلی بر عهدۀ دولت است. وقتی برقراری امنیت در سطح بین‌المللی و حفظ مرزهای کشور باشد، امنیت ملی مطرح است و اگر امنیت درون جامعه مطرح باشد، منظور امنیت اجتماعی است. این رهیافت به‌طور قاطعی امنیت ملی را از امنیت اجتماعی متمایز کرده و ازلحاظ معرفت‌شناختی، رئالیستی و جامعه‌شناسی (پوزیتیویستی) است و انسان را به‌طور عینی و مشخص تعریف می‌کند. برای مثال چون انسان‌ها ذاتاً شرورند، این شرارت ذاتی سبب ناامنی و بی‌نظمی می‌شود و تنها ازطریق قدرت و دولت می‌توان امنیت را برقرار کرد.

رهیافت جامعه‌محور و هویت‌محور، معتقد است تهدیدها بیشتر علیه ارزش‌ها و هویت‌های گروه‌های اجتماعی‌اند؛ درنتیجه امنیت اجتماعی زمانی به دست می‌آید که گروه‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها بتوانند به‌راحتی ابراز وجود و ایده‌ها، خواسته‌ها و ارزش‌های خود را مطرح کنند؛ پس مهم‌ترین منبع تحقق امنیت اجتماعی یک جامعه، گروه‌های گوناگون موجود در آن است. این رویکرد امنیت اجتماعی یک گروه خاص درون یک جامعه (مانند مهاجران) را با امنیت جهانی پیوند می‌زند و این امر بیان‌‌کنندۀ آن است که امنیت اجتماعی فراتر از تعهد دولت است. این رهیافت ازلحاظ معرفت‌شناختی پساپوزیتویستی است و در آن انسان به‌طور عینی و مشخصی تعریف نمی‌شود؛ بلکه به‌طور فرهنگی و ازطریق بافت گروهی تعریف می‌شود (حسنوند و حسنوند، 1391: 58).

دربارۀ واژۀ احساس می‌توان گفت احساس ازطرفی از مقوله‌ها و موضوعات میان‌رشته‌ای و روان‌شناختی و ازطرف دیگر از اصلی‌ترین مباحث جامعه‌شناسی و جغرافیا به شمار می‌آید. احساس در روان‌شناسی تا اندازه‌ای حالتی عاطفی ـ ذهنی و زیستی ـ فیزیولوژیک است که شخص را با محیط سازگار می‌کند.

احساس امنیت، از تجربه‌های عینی و اکتسابی افراد از شرایط و اوضاع پیرامونی‌شان نشئت می‌گیرد؛ بنابراین، افراد به اشکال گوناگون آن را تجربه می‌کنند. باید توجه داشت آنچه مدنظر است، احساس امنیت در معنای واقعی آن است و لازم است بین این مسئله و ناامنی که جنبۀ کاملاً شخصی دارد، تفکیک قائل شویم. از دیدگاه جامعه‌شناسی، احساس امنیت درواقع یک تولید اجتماعی است؛ یعنی همۀ نهادهای اجتماعی در شکل‌گیری آن نقش ایفا می‌کنند. با این دید، به‌طور طبیعی همۀ ارکان جامعه ازجمله مردم، حاکمیت، پلیس و... در تولید و ارتقای سطح آن نقشی کلیدی دارند. احساس امنیت حالتی است که همۀ افراد جامعه هراس و بیمی نسبت به ضایع‌شدن حقوق و آزادی‌های مشروع خود نداشته باشند و به‌ هیچ ‌وجه حقوق آنان به مخاطره نیفتد. احساس امنیت در یک جامعه به احساس روانی شهروندان، میزان وجودداشتن یا وجودنداشتن جرم و شرایط جرم‌خیز در آن جامعه بازمی‌گردد. هر مقدار فراوانی جرم و شرایط جرم‌خیز بالاتر باشد، احساس امنیت شهروندان پایین‌تر است (کرمی‌دهکردی و همکاران، 1391: 64).

سه رویکرد در این زمینه عبارت‌اند از:

1- رویکرد تقلیل‌گرا: در این رویکرد احساس امنیت تابعی از اوضاع اقتصادی جامعه است.

2- رویکرد تعامل غیرمتوازن: در این رویکرد احساس امنیت اگرچه تابعی از ساختارهای اقتصادی است، در عین‌ حال شرایط اقتصادی یک جامعه از رویکرد امنیتی نیز تأثیر می‌پذیرند.

3- رویکرد تعامل همه‌جانبه: معتقد به ارتباط و تفکیک‌ناپذیری ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و احساس امنیتی از یکدیگر است (بشیریه، 1374: 48).

منطقۀ مطالعه‌شده

استان یزد با مساحت حدود 131575 کیلومترمربع در قسمت مرکزی فلات ایران در مختصات 29 درجه و 35 دقیقه تا 35 درجه و 7 دقیقۀ عرض شمالی و 52 درجه و 50 دقیقه تا 58 درجه و 16 دقیقۀ طول شرقی واقع‌ شده است. این استان طبق آخرین تقسیمات کشوری در سال 1395، 10 شهرستان و براساس آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1074428 نفر جمعیت داشته است.

 

 

 

 

شکل 1- موقعیت سیاسی شهرستان‌های استان یزد

 

 

روش پژوهش

روش این پژوهش توصیفی - تحلیلی و ازنظر ماهیت، کاربردی است. از آنجا که جامعۀ آماری این پژوهش را شهرستان‌های 10گانۀ استان یزد تشکیل می‌دهند، اطلاعات موردنیاز از آخرین سالنامه‌های آماری استان یزد در سال‌های[4] 1393، 1394، 1395 و همچنین ناحیۀ انتظامی استان یزد گردآوری ‌شده است. در پژوهش حاضر جمع‌آوری مبانی نظری به روش قیاسی و تعمیم نتایج به‌صورت استقرایی بوده است. برای سنجش و سطح‌بندی شهرستان‌های استان یزد، سعی شد ازطریق مرور پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه متغیرهایی انتخاب شوند؛ درواقع، از میان ابعاد دوازده‌گانۀ امنیت (ابعاد جانی، شغلی، مالی، اقتصادی، اخلاقی، فرهنگی، اعتقادی، عاطفی، احساسی، حقوقی، قضایی و نوامیس)، به ابعاد جانی، شغلی، عاطفی، مالی و فکری در پژوهش‌های نویدنیا و ساروخانی (1385)، بیات (1387)، گروسی و همکاران (1386) و افشار (1385) توجه شد. همچنین دلاور و رضایی (1386) در مطالعه‌ای به ساخت و اعتباریابی ابزاری برای اندازه‌گیری عوامل یا مؤلفه‌های مختلف احساس امنیت پرداخته‌ بودند. آنها امنیت جانی، نوامیس، امنیت اقتصاد فردی (مالی) و امنیت اقتصاد عمومی را از مؤلفه‌های احساس امنیت محسوب کردند. ابعاد اعتقادی، اخلاقی و فرهنگی از نظریه‌پردازان مکتب کپنهاگ و به‌طور ویژه بوزان گرفته شده است (افشانی و ذاکری‌هامانه، 1391: 154). در این پژوهش برای سنجش سطح احساس امنیت از ابعاد مختلف امنیت انسانی شامل ابعاد جانی، اقتصادی، اخلاقی و قضایی در قالب 16 شاخص استفاده شده و در جدول 1 آورده شده است.

 

 

جدول 1- شاخص‌های استفاده‌شده در پژوهش

بعد

شاخص

کد

شاخص

کد

امنیت انسانی

تعداد دادگاه به ده هزار نفر

X1

میزان مواد مخدر کشف‌شده به‌وسیلۀ نیروهای نظامی

X9

تعداد دادسرا به ده هزار نفر

X2

زنان حمل‌کننده و توزیع‌کنندۀ مواد مخدر به ده هزار نفر جمعیت زنان شهرستان

X10

میزان سرقت از اماکن به ده هزار نفر

X3

مردان حمل‌کننده و توزیع‌کنندۀ مواد مخدر به ده هزار نفر جمعیت مردان شهرستان

X11

میزان سرقت از وسایل نقلیه و وسایل آن به ده هزار نفر

X4

تعداد زنان معتاد به مواد مخدر به ده هزار نفر جمعیت زنان شهرستان

X12

میزان سرقت از احشام به ده هزار نفر

X5

تعداد مردان معتاد به مواد مخدر به ده هزار نفر جمعیت مردان شهرستان

X13

تصادفات درون‌شهری وسایل نقلیه منجر به فوت به ده هزار نفر

X6

تعداد نگه‌دارندۀ مواد مخدر زن نسبت به ده هزار نفر جمعیت زن شهرستان

X14

تصادفات درون‌شهری وسایل نقلیه منجر به جرح به ده هزار نفر

X7

تعداد نگه‌دارندۀ مواد مخدر مرد نسبت به ده هزار نفر جمعیت مرد شهرستان

X15

تصادفات درون‌شهری وسایل نقلیه منجر به خسارت به ده هزار نفر

X8

میزان سرقت از منازل و مغازه‌ها به ده هزار نفر جمعیت

X16

 

 

در مرحلۀ بعد با استفاده از فن دلفی[5] به این شاخص‌ها ارزش‌دهی صورت گرفت. در همین راستا پرسش‌نامه‌ای دربارۀ اهمیت و میزان وزن شاخص‌های پژوهش تدوین و برای 11 نفر از کارشناسان ارسال شد که از تعداد 11 پرسش‌نامۀ ارسالی، متخصصان 7 پرسش‌نامه را تکمیل کردند. میانگین وزن‌های به‌دست‌آمده از این 7 پرسش‌نامه به‌‌منزلۀ وزن‌های موردنیاز برای انجام الگوی پژوهش به کار رفت. درنهایت برای سطح‌بندی شهرستان‌ها از فن تصمیم‌گیری ویکور استفاده شد.

 

فن ویکور

الگوهای تصمیم‌گیری چندمعیاره ازجمله الگوهای تصمیم‌گیری است که در دو دهۀ اخیر از آنها بسیار استقبال شده است. این راهکارها و الگوها، کاربرد بسیار گسترده‌ای در تصمیم‌گیری‌های پیچیده (هنگامی ‌که معیارهای متعدد و گاه متضاد وجود دارند) پیدا کرده‌اند. قدرت بسیار زیاد این راهکارها در کاهش پیچیدگی تصمیم‌گیری، استفادۀ همزمان از معیارهای کیفی و کمی و اعطای چارچوب ساختارمند به مسائل تصمیم‌گیری و درنهایت کاربرد آسان آنها، سبب شده است به‌‌منزلۀ ابزارهایی در دسترس تصمیم‌گیرندگان خطه‌های مختلف قرار گیرند. شیوه‌های تصمیم‌گیری چند شاخصۀ گوناگون است و هرکدام ویژگی‌ها و شرایط کاربرد خاص خود را دارند. یکی از مهم‌ترین شیوه‌های استفاده‌‎شده، روش ویکور است (Wu et al., 2009: 10135). ویکور یک روش تصمیم‌گیری توافقی است که بر مبنای روش ال پی متریک[6] توسعه ‌یافته است (Wei & Lin, 2008). تفاوت اصلی این الگو با الگو‌های تصمیم‌گیری سلسله‌مراتبی یا شبکه‌ای این است که برخلاف آن الگو‌ها، در این الگو‌ها مقایسات زوجی بین معیارها و گزینه‌ها صورت نمی‌گیرد و به‌طور مستقل هر گزینه را یک معیار می‌سنجد و ارزیابی می‌کند. این الگو شامل 7 مرحله است که اولین مرحلۀ آن ارائۀ شاخص‌های مدنظر در پژوهش است که در قالب جدول 1 آورده شده است.

 

یافته‌های پژوهش در قالب مراحل الگوی ویکور

مرحلۀ اول: تشکیل ماتریس تصمیم‌گیری

پس از مشخص‌شدن شاخص‌های پژوهش، ماتریس تصمیم‌گیری متشکل از گزینه‌ها (ستون‌ها) و معیارها (سطرها) تشکیل می‌شود. گزینه‌های این پژوهش شهرستان‌های 10‌گانۀ استان یزد و معیارهای آن 16 شاخصی هستند که در جدول 1 اشاره و کدگذاری شده‌اند (X1, X16)؛ درواقع، XIJنشان‌دهندۀ وضعیت هر گزینه (شهرستان) در هر معیار (شاخص در این پژوهش) است.

رابطۀ 1:

 

 

مرحلۀ دوم: استانداردسازی ماتریس تصمیم‌گیری

از آنجا که برخی شاخص‌های بررسی‌شده حالت منفی و برخی از آنها حالت مثبت دارند، باید بی‌مقیاس ‌‎سازی و هم‌جهت کردن داده‌ها صورت گیرد. برای هم‌جهت کردن داده‌ها از روش بی‌مقیاس سازی نرم خطی استفاده‌ شده است. براساس این روش، چنانچه در ماتریس تصمیم‌گیری برخی از داده‌ها مثبت و برخی منفی باشند، از فرمول زیر استفاده می‌‌شود. در جدول 2 ماتریس تصمیم‌گیری استانداردشده (هم‌جهت) ارائه ‌شده است.

رابطۀ 2:

 

 

جدول 2- ماتریس داده‌های خام استانداردشده (ماتریس تصمیم‌گیری) در استان مطالعه‌شده (یزد)

کد

ابرکوه

اردکان

اشکذر

بافق

بهاباد

تفت

خاتم

مهریز

میبد

یزد

X1

0.42

0.38

0.60

0.47

0

0.44

0.56

0.45

0.36

0.54

X2

0.64

0.64

0.90

0.71

0

0.88

0.85

0.90

0.60

0.30

X3

0.11

0.15

0.07

0.10

0.21

0.03

0.19

0.11

0.15

0.04

X4

0.10

0.05

0.13

0.04

0.30

0.11

0.19

0.06

0.04

0.02

X5

0.24

0.86

0.47

0.17

0.30

0.28

0.29

0.63

0.75

0.34

X6

1.16

1.94

3.31

0.83

1.53

1.50

0.70

1.47

0.82

1.42

X7

0.05

0.04

0.05

0.04

0.07

0.08

0.13

0.02

0.03

0.02

X8

4.6

1.94

0.66

8.37

3.06

2.25

1.17

8.82

8.28

0.24

X9

0.037

0.016

0.004

0.006

0.007

0.013

0.004

0.011

0.009

0.06

X10

9.33

0.70

3.31

0.59

0.51

9.02

0.43

8.8

16.56

0.52

X11

0.38

0.075

0.23

0.113

0.170

0.034

0.031

0.126

1.18

0.078

X12

2.33

7.77

1.65

8.37

1.53

2.25

7.03

8.82

16.56

2.00

X13

0.46

0.40

0.06

0.32

0.03

0.13

0.21

0.33

0.41

0.35

X14

9.33

7.77

6.63

0.52

3.06

1.50

3.51

4.41

8.28

1.38

X15

0.06

0.14

0.018

0.30

0.38

0.14

0.06

0.05

0.18

0.15

X16

0.21

0.22

0.33

0.14

0.13

0.08

0.29

0.19

0.13

0.10

 

 

مرحلۀ سوم: وزن‌دهی معیارها

از آنجا که در مسائل تصمیم‌گیری ارزش و اهمیت همۀ معیارهای مؤثر در تصمیم یکسان نیستند، در این مرحله باید ارزش و وزن هر یک از معیارهای مؤثر در تصمیم‌گیری مشخص شود. برای تعیین وزن معیارها می‌توان از روش‌های مختلفی همچون AHP، ANP، آنتروپی شانون، دلفی و... کمک گرفت که در این پژوهش از فن دلفی استفاده ‌شده است. بر این اساس پرسش‌نامه‌ای آماده و برای 11 متخصص ارسال شد که از پرسش‌نامه‌های ارسال‌شده، 7 مورد تکمیل شد که میانگین آنها، وزن معیارهای پژوهش را تشکیل داده است. نتایج نرمال‌سازی داده‌ها و وزن‌ معیارها در جدول 3 ارائه شده‌اند.

 

 

جدول 3- ماتریس نرمال‌شده

کد

ابرکوه

اردکان

اشکذر

بافق

بهاباد

تفت

خاتم

مهریز

میبد

یزد

وزن

X1

30/0

0.27

0.42

0.33

0.00

0.31

0.39

0.31

0.25

0.38

0.025

X2

0.29

0.29

0.41

0.32

0.00

0.40

0.38

0.41

0.27

0.14

0.019

X3

0.28

0.36

0.19

0.25

0.51

0.08

0.46

0.28

0.35

0.10

0.106

X4

0.23

0.13

0.32

0.10

0.71

0.27

0.45

0.15

0.11

0.05

0.189

X5

0.16

0.56

0.31

0.11

0.20

0.18

0.19

0.41

0.49

0.22

0.141

X6

0.23

0.38

0.64

0.16

0.30

0.29

0.14

0.28

0.16

0.27

0.007

X7

0.26

0.22

0.27

0.20

0.36

0.43

0.64

0.12

0.17

0.12

0.006

X8

0.29

0.12

0.04

0.52

0.19

0.14

0.07

0.55

0.52

0.02

0.005

X9

0.45

0.20

0.06

0.07

0.09

0.17

0.05

0.14

0.11

0.83

0.009

X10

0.40

0.03

0.14

0.03

0.02

0.39

0.02

0.38

0.72

0.02

0.034

X11

0.30

0.06

0.18

0.09

0.13

0.03

0.02

0.10

0.91

0.06

0.045

X12

0.10

0.33

0.07

0.36

0.07

0.10

0.30

0.38

0.71

0.09

0.059

X13

0.47

0.42

0.06

0.33

0.04

0.13

0.22

0.34

0.42

0.36

0.079

X14

0.53

0.44

0.38

0.03

0.18

0.09

0.20

0.25

0.47

0.08

0.015

X15

0.14

0.29

0.04

0.06

0.75

0.28

0.12

0.11

0.35

030

0.011

X16

0.33

0.35

0.52

0.23

0.22

0.13

0.46

0.30

0.22

0.17

0.251

 

مرحلۀ چهارم: تشکیل ماتریس وزین

در این مرحله ماتریس نرمالیزه‌شده در وزن هر یک از شاخص‌ها که ازطریق فن دلفی به‌ دست ‌آمده است، ضرب می‌‌شود (جدول 4).

 

 

جدول 4- ماتریس بی‌مقیاس موزون

کد

ابرکوه

اردکان

اشکذر

بافق

بهاباد

تفت

خاتم

مهریز

میبد

یزد

X1

0.007

0.006

0.010

0.008

0

0.007

0.009

0.007

0.006

0.009

X2

0.005

0.005

0.008

0.006

0

0.008

0.007

0.008

0.005

0.003

X3

0.03

0.039

0.02

0.026

0.054

0.009

0.049

0.03

0.037

0.011

X4

0.044

0.023

0.060

0.018

0.13

0.051

0.085

0.028

0.020

0.009

X5

0.022

0.078

0.043

0.015

0.027

0.025

0.026

0.057

0.068

0.031

X6

0.001

0.0022

0.004

0.001

0.002

0.002

0.000

0.001

0.001

0.001

X7

0.001

0.001

0.001

0.001

0.002

0.002

0.003

0.000

0.001

0.000

X8

0.001

0.000

0.000

0.002

0.000

0.000

0.000

0.002

0.002

0.000

X9

0.004

0.001

0.000

0.000

0.000

0.001

0.000

0.001

0.001

0.007

X10

0.013

0.001

0.004

0.000

0.000

0.013

0.000

0.012

0.024

0.000

X11

0.013

0.002

0.008

0.003

0.005

0.001

0.001

0.004

0.041

0.002

X12

0.005

0.019

0.004

0.021

0.003

0.005

0.017

0.022

0.041

0.005

X13

0.037

0.032

0.005

0.025

0.002

0.010

0.017

0.027

0.033

0.028

X14

0.008

0.006

0.005

0.000

0.002

0.001

0.003

0.003

0.007

0.001

X15

0.001

0.003

0.000

0.000

0.008

0.003

0.001

0.001

0.003

0.003

X16

0.083

0.087

0.131

0.057

0.055

0.031

0.115

0.075

0.054

0.041

 

 

مرحلۀ پنجم: تعیین بهترین و بدترین مقادیر معیارها

در این مرحله بالاترین ارزش  و پایین‌ترین ارزش توابع معیار از ماتریس وزین‌شده استخراج می‌‌شوند. برای مثال در شاخص X1 یعنی (تعداد دادگاه به ده هزار نفر) بالاترین ارزش شاخصی به شهرستان اشکذر و کمترین ارزش به شهرستان‌های یزد و خاتم مربوط بوده است (جدول 5).

رابطۀ 3:

 

 

 

جدول 5- ماتریس راه‌حل ایده‌آل مثبت و منفی

کد

   

کد

   

X1

0.010

0.010

X9

0.007

0.006

X2

0.008

0.008

X10

0.024

0.023

X3

0.054

0.046

X11

0.041

0.039

X4

0.133

0.124

X12

0.041

0.037

X5

0.078

0.062

X13

0.037

0.034

X6

0.004

0.003

X14

0.008

0.007

X7

0.003

0.003

X15

0.008

0.007

X8

0.002

0.002

X16

0.131

0.099

 

مرحلۀ ششم: محاسبۀ فاصلۀ گزینه‌ها از راه‌حل ایده‌آل (وضعیت مطلوب و نامطلوب)

در این مرحله فاصلۀ هر گزینه از میزان حداکثر مطلوبیت گزینه به‌ دست‌ می‌آید؛ سپس تجمیع آنها محاسبه می‌شود. به ‌عبارت ‌دیگر، در این مرحله پس از محاسبۀ ماتریس نرمالیزه‌شده و ماتریس وزین و استخراج بالاترین و پایین‌ترین ارزش برای هر شاخص برای محاسبۀ شاخص ویکور که براساس آن رتبه‌بندی گزینه‌ها صورت می‌گیرد، ارزش‌های Si (شاخص مطلوبیت) و Ri (شاخص نارضایتی) محاسبه می‌شوند (جدول 6).

رابطۀ 4:

 

در روابط ذکرشده، Si بیان‌کنندۀ میزان فاصلۀ گزینه، i حداکثر مطلوبیت گروهی (ترکیب بهترین) و Ri میزان فاصلۀ گزینه i از راه‌حل ایده‌آل منفی (ترکیب بدترین) است. در روش ویکور اولویت‌بندی بهترین‌ها براساس مقادیر Si و اولویت‌بندی بدترین‌ها براساس Ri است. همچنین مقادیر Si و Ri به ترتیب بیان‌کنندۀ مقادیر L1,i و L∞,1 در تابع ال پی متریک‌اند.

 

 

جدول 6- ماتریس فاصلۀ گزینه‌ها از راه‌حل ایده‌آل

کد

ابرکوه

اردکان

اشکذر

بافق

بهاباد

تفت

خاتم

مهریز

میبد

یزد

X1

0.007

0.008

0

0.005

0.025

0.006

0.001

0.006

0.009

0.002

X2

0.006

0.006

0.000

0.004

0.019

0.000

0.001

0

0.006

0.013

X3

0.057

0.037

0.081

0.066

0

0.106

0.014

0.058

0.04

0.101

X4

0.136

0.167

0.111

0.175

0

0.124

0.074

0.160

0.173

0.189

X5

0.126

0

0.079

0.14

0.0113

0.118

0.0116

0.047

0.022

0.106

X6

0.005

0.003

0

0.006

0.004

0.004

0.007

0.004

0.006

0.005

X7

0.004

0.004

0.004

0.005

0.003

0.002

0.3

0.006

0.005

0.005

X8

0.002

0.004

0.004

0.000

0.003

0.003

0.004

0

0.000

0.005

X9

0.004

0.007

0.008

0.008

0.008

0.007

0.009

0.008

0.008

0

X10

0.015

0.033

0.027

0.033

0.033

0.015

0.034

0.016

0

0.033

X11

0.031

0.043

0.036

0.041

0.039

0.044

0.045

0.041

0

0.043

X12

0.055

0.034

0.058

0.032

0.059

0.056

0.037

0.030

0

0.057

X13

0

0.010

0.074

0.026

0.079

0.061

0.045

0.023

0.009

0.020

X14

0.03

0.002

0.004

0.015

0.106

0.0133

0.009

0.008

0.001

0.013

X15

0.009

0.007

0.011

0.010

0

0.007

0.009

0.009

0.006

0.006

X16

0.11

0.109

0

0.187

0.192

0.251

0.038

0.139

0.193

0.226

 

 

مرحلۀ هفتم: محاسبۀ شاخص ویکور و رتبه‌بندی گزینه‌ها

بعد از انجام مراحل قبلی، شاخص ویکور که همان امتیاز نهایی هر گزینه است بر طبق رابطۀ 5 محاسبه می‌شود. مقدار Q بیان‌کنندۀ رتبۀ نهایی هر شهرستان از مجموع 16 شاخص مطالعه‌شده است. این مقدار بین عدد صفر تا یک تعیین می‌شود و هرچه به عدد صفر نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهندۀ مطلوبیت سطح احساس امنیت و هرچه به عدد یک نزدیک‌تر باشد، نشان‌دهندۀ ضعف احساس امنیت است (جدول 7).

رابطۀ 5:

 

 

 

جدول 7- محاسبۀ مقدار Q و رتبه‌بندی نهایی

 

ابرکوه

اردکان

اشکذر

بافق

بهاباد

تفت

خاتم

مهریز

میبد

یزد

Q

0.253

0.148

0.033

0.600

0.374

0.864

0.883

0.245

0.221

0.803

رتبه

5

2

1

7

6

9

10

4

3

8

 

 

براساس جدول 7 رتبه‌بندی براساس ارزش Q صورت گرفت. به‌گونه‌ای که کمترین ارزش، بالاترین اولویت را به خود اختصاص داده است. میانگین محاسبه‌شده برای Q در 10 شهرستان استان یزد برابر با 443/0 به دست آمد که نشان می‌دهد استان یزد ازنظر احساس امنیت وضعیت نسبتاً مطلوبی دارد. همان‌ گونه که جدول 8 نشان می‌دهد براساس مقدار Q ازنظر شاخص‌های ‌ گانۀ امنیت انسانی، از بین 10 شهرستان، 60 درصد Q بین 0 تا 5/0 داشته است؛ یعنی تقریباً مطلوب بوده است. شهرستان اشکذر با مقدار 033/0 در بهترین وضعیت و شهرستان خاتم با مقدار 883/0 در بدترین وضعیت از سطح احساس امنیت قرار گرفته است. همچنین شهرستان یزد که مرکزیت استان یزد را در خود دارد، ازنظر احساس امنیت شرایط مطلوبی نداشته و در رتبۀ 8 قرار گرفته است. این بدان معناست که تمرکز اداری و جمعیتی در افزایش احساس امنیت در این استان تأثیری نداشته است.

 

شروط فن ویکور

با توجه به نتایج به‌دست‌آمده ضروری است برای مشخص‌کردن درستی نتایج به‌دست‌آمده، شروط فن ویکور نیز آزمون شوند. دو شرط باید بررسی شوند که عبارت‌اند از:

شرط اول: براساس دو رابطۀ زیر محاسبه می‌شود:

رابطۀ 6:    

رابطۀ 7:                         

که در آن A1و A2 به ترتیب، گزینه‌های اول و دوم هستند و i تعداد آلترناتیوها است؛ بنابراین، براساس این دو رابطه خواهیم داشت  و  که در اینجا به‌دلیل بیشتربودن تفاضل آلترناتیو اول و دوم از مقدار DQ شرط اول تأیید می‌شود.

شرط دوم: براساس این شرط گزینۀ اول براساس مقدار Q باید ازنظر S یا R نیز بهترین رتبه را داشته باشد. شهرستان اشکذر که بهترین رتبه را ازنظر شاخص Q دارد، براساس جدول 8 نیز ازنظر شاخص‌های S و R بهترین رتبه را دارد؛ بنابراین، شرط دوم نیز تأیید می‌شود.

 

 

جدول 8- ماتریس S و R

شهرستان

S

R

شهرستان

S

R

ابرکوه

0.611

0.136

تفت

0.825

0.251

اردکان

0.503

0.167

خاتم

0.747

0.3

اشکذر

0.479

0.112

مهریز

0.560

0.160

بافق

0.759

0.187

میبد

0.483

0.193

بهاباد

0.592

0.192

یزد

0.828

0.226

 

نتیجه

بررسی مفهوم امنیت نشان داده است هرچند تشخیص نمودهای این مفهوم به‌نسبت ساده است، بیشتر در زندگی روزمره با آن روبه‌‎رو هستیم و آن را تجربه می‌کنیم و بسیاری از اعمال و رفتار ما به امنیت اتکا دارد و بر مبنای آن تنظیم می‌شود. امنیت به روند توسعه و رشد همۀ اقشار مردم کمک می‌کند و سرانجام سبب توسعۀ همه‌جانبۀ جامعه می‌شود؛ به بیان دیگر، آسودگی خاطری که در سایۀ امنیت بروز می‌کند، موجد رشد است. از سوی دیگر، امنیت از نیازها و ضرورت‌های پایه‌ای فرد و جامعه تلقی می‌شود که نبودن یا اختلال در آن، پیامدها و بازتاب‌های نگران‌کننده و خطرناکی به‌دنبال دارد؛ انسان مدنی برای زندگی در جمع و دست‌یابی به ‌مراتب بالای رشد، به امنیت و آرامش خاطری نیاز دارد و با رشد و نمو جرائم و انحرافات اجتماعی، زمینه‌های ناامنی در سطح جامعه بیشترین دلهره را ایجاد می‌کند و مانع پیشرفت انسانی می‌شود؛ بنابراین، با توجه به اهمیت موضوع، شناسایی و برآورد میزان احساس امنیت انسانی و مشخص‌کردن میزان جرائم و ناهنجاری‌های اجتماعی از اولین گام‌هایی است که هنگام برنامه‌ریزی برای ارتقای سطح امنیتی در یک جامعه باید برداشته شود. ازطرف دیگر، با توجه به گستردگی مناطق جغرافیایی در کشور و بحث عدالت اجتماعی، برای دست‌یابی به توسعۀ منطقه‌ای لازم است در سطح استان‌ها، به مقولۀ امنیت توجه ویژه شود تا در صورت وجودنداشتن امنیت و احساس آن در بخش‌هایی از یک استان، برنامه‌ریزی‌های مشخصی برای ارتقای محدوده‌های محروم صورت گیرد و از قوت‌های مناطق توسعه‌یافته بهره‌گیری شود. در همین زمینه پژوهش حاضر شهرستان‌های 10‎‌گانۀ استان یزد را براساس بعد امنیت انسانی سنجیده و سطح‌بندی کرده است. بدین منظور 16 شاخص انتخاب و داده‌ها ازطریق سالنامۀ آماری استان یزد براساس دورۀ آماری 1395-1393 و ناحیۀ انتظامی استان یزد گردآوری شدند. در این زمینه شهرستان‌های 10‌گانۀ استان یزد ازطریق فن تصمیم‌گیری ویکور رتبه‌بندی شدند. براساس نتایج پژوهش مشخص شد استان یزد ازنظر احساس امنیت انسانی وضعیت نسبتاً مطلوبی دارد که میانگین به‌دست‌آمده از شاخص ویکور، برابر 443/0 دال بر این ادعاست؛ به این معنا که از بین 10 شهرستان، 60 درصد Q بین 0 تا 5/0 یعنی تقریباً مطلوب داشته‌اند؛ جلیلیان و چقاجردی (1397) نیز دربارۀ احساس امنیت شهروندی در سطح استان هرمزگان به نتایج مشابهی رسیده‌اند؛ به این معنا که با بهره‌گیری از الگوی پرومته به این نتیجه رسیده‌اند که حدود 70 درصد شهرستان‌های این استان از میانگین معیار الگوی پرومته در سطح بالاتری قرار گرفته‌اند. افشانی و ذاکری‌‌هامانه (1391) احساس امنیت اجتماعی را در سطح شهر یزد بررسی و آن را در سطح متوسط ارزیابی کرده‌اند؛ ولی از آنجا که مقیاس پژوهش در سطح شهری بوده است و این مقاله سطح منطقه‌ای را مدنظر دارد، با هم هماهنگی ندارند.

از نتایج دیگر به‌دست‌آمده از پژوهش، آن است که پراکنش فضایی احساس امنیت انسانی در سطح استان یزد از متغیرهایی همچون میزان جمعیت، تراکم‌های اداری ـ نظامی و وسعت پیروی نمی‌کند که قرارگرفتن شهر یزد در رتبۀ 8 از سطح‌بندی با بیشترین جمعیت و تراکم اداری ـ نظامی و واقع‌شدن به‌‌منزلۀ مرکزیت شهری استان یزد روشن‌کنندۀ این امر است. در مقابل شهرستان اردکان به‌منزلۀ وسیع‌ترین شهرستان استان یزد و هم‌جوار با مرکز استان، در رتبۀ دوم ازنظر احساس امنیت قرار گرفته است؛ در حالی ‌که شهرستان خاتم به‌عنوان شهرستان دورتر از مرکز ولی با مساحت نسبتاً بیشتر از شهرستان یزد، در رتبۀ آخر قرار گرفته است؛ بنابراین، ارتباط معناداری بین وسعت، مرکزیت، فاصله با مرکز استان، تراکم جمعیت و احساس امنیت در سطح استان یزد مشاهده نمی‌شود. نتایج پژوهش جلیلیان و چقاجردی (1397) با نتایج این پژوهش مغایرت دارد؛ زیرا پراکنش فضایی احساس امنیت شهروندی در سطح استان هرمزگان تابع متغیرهایی همچون میزان جمعیت و تراکم‌های اداری – نظامی است و شهرستان بندرعباس با بیشترین جمعیت و مرکزیت اداری و نظامی استان هرمزگان، در رتبۀ اول مطلوبیت احساس امنیت قرار گرفته است. در پژوهش‌های دیگر سعی شده است ارتباط بین احساس امنیت با شاخصه‌هایی همچون هویت اجتماعی، مشارکت، پایگاه اجتماعی و اقتصادی و... بررسی شود که با روند این پژوهش هماهنگ نبوده است.

با توجه به اهمیت موضوع احساس امنیت در مناطق شهری، روستایی و منطقه‌ای و با توجه به یافته‌های پژوهش پیشنهاد‌های زیر برای ارتقای سطح احساس امنیت در شهرستان‌های استان یزد ارائه می‌شوند:

1- تشکیل کمیته‌های اختصاصی مربوط به هر شهرستان در ستاد فرماندهی انتظامی شهرستان‌ها که شامل نمایندگانی از مجلس، پلیس، راه و شهرسازی و ازسوی دیگر، برگزیدگانی از اهالی ساکن در شهرستان است و مشکلات موجود در شهرستان به‌ویژه ناامنی را با روش‌های مشارکتی شناسایی و حل‌وفصل می‌کنند.

2- افزایش نظارت نیروهای انتظامی و امنیتی با فعال‌سازی نیروهای مردمی در شهرستان‌های استان یزد برای ارتقا و بهبود شرایط امنیتی منطقه.

3- برگزاری جلسات دوره‌ای آموزش شهروندی و برگزاری جشن‌ها، مراسم و گردهمایی‌های اجتماعی در مرکز شهرستان‌های استان یزد برای افزایش حس تعلق و مسئولیت نسبت به امنیت عمومی شهرستان در افراد ساکن و کاهش ناامنی و خسارت‌های ناشی از آن.

4- افزایش نظارت ازطرف پلیس‌راه بر جاده‌های ارتباطی شهرستان‌های استان یزد برای کاهش تصادفات جاده‌ای و در خطر قرارگرفتن امنیت جانی و مالی شهروندان ساکن.

5- افزایش دسترسی و زاویۀ دید مناسب در فضاهای عمومی شهرستان‌های استان یزد همچون پارک‌ها و ایجاد روشنایی مناسب در این فضاها در شب می‌تواند هم امنیت عینی و هم احساس امنیت را تقویت کند.

6- در پیش گرفتن راهبردهایی برای جلب مشارکت مردمی در افزایش نظارت‌ها و ارتقای امنیت در شهرستان‌های استان یزد با توجه به گستردگی وسعت استان یزد و شهرستان‌های آن.

7- احداث مراکز انتظامی، فوریت‌های پزشکی و... براساس اصول صحیح و استانداردهای مکان‌یابی به‌وسیلۀ متخصصان امر.

8- شناخت موقعیت‌های تهدیدکننده و مخاطره‌آمیز در سطح شهرستان‌های استان یزد و برنامه‌ریزی برای دفع آنها.

9- برنامه‌ریزی برای توجه به ساختار کلانتری‌های موجود در شهرستان‌های استان یزد ازلحاظ مدیریت کلانتری‌ها، متخصص‌کردن کارکنان، بهره‌گیری از آموزش، اعزام نیروها به دوره‌های تخصصی برای افزایش تخصص آنها.

10- برنامه‌ریزی نسبت به تبلیغات و عملکرد نیروهای انتظامی در جراید محلی شهرستان‌ها و همچنین ارائۀ عملکرد نیروهای انتظامی در مجامع عمومی شهرستان‌ها ازجمله نماز جمعه و... با توجه به نقش مثبت آن در کاهش بزهکاری در سطح شهرستان‌ها.

11- توجه به بحث مهاجرت‌ها و نظارت بر افراد ساکن غیربومی و ایجاد تجانس و همگنی بین مهاجران و افراد بومی.



[1]Schneider & Kitchen

[2]Foster et al.

[3] Secures

[4]. ذکر این نکته ضروری است که به‌دلیل ناقص‌بودن برخی از آماره‌های سالنامه‌های مطالعه‌شده در یک سال، از سالنامه‌های آماری سه سال متوالی این استان استفاده شده است.

[5]. روشی برای ساختاردهی به یک فرایند ارتباط گروهی است. به‌گونه‌ای که فرایند به اعضای گروه، به‌منزلۀ یک مجموعه، اجازۀ چالش با مسئله را می‌دهد. برای اجرای این ارتباط ساختاریافته به بازخورد دربارۀ نقش افراد، ارزیابی قضاوت گروه، فرصت اصلاح دیدگاه‌ها و سطحی از ناشناس‌ماندن نیاز است(Okoli & Pawlowski, 2004: 15).

[6] LP-metric

احمدی، ح.؛ نجفی‌اصل، ع. و زارع، ص. (1393). «بررسی احساس امنیت اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در شهرستان‌های استان بوشهر»، فصلنامۀ انتظام اجتماعی، س 6، د 3، ش 3، ص 112-81.

افشار، ز. (1385). امنیت اجتماعی زنان در شهر تهران، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه تهران.

افشانی، ع. و ذاکری‌هامانه، ر. (1391). «مطالعۀ تطبیقی میزان احساس امنیت اجتماعی زنان و مردان ساکن شهر یزد»، زن در توسعه و سیاست، ش 3، ص 162-145.

باباخانی، ف. (1388). بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت در سطوح خرد و کلان، پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهید بهشتی تهران.

باپیری، الف.؛ کمربیگی، خ. و درویشی، ف. (1394). «بررسی میزان احساس امنیت اجتماعی و برخی عوامل مرتبط با آن؛ مورد مطالعه: دانشجویان استان ایلام»، مجلۀ فرهنگ ایلام، د 16، ش 47-46، ص 90-75.

بارسلطان، ر. و بریری، م. (1388). «بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی؛ مطالعۀ موردی در شهر تهران»، فصلنامۀ مطالعات پیشگیری از جرم، س 4، ش 12، ص 30-15.

باسمنجی، ب. و حیدری، ر. (1391). «بررسی رابطۀ توسعۀ پایدار گردشگری با امنیت اجتماعی و سرمایه‌گذاری»، فصلنامۀ دانش انتظامی آذربایجان شرقی، س 2، ش 7، ص 102-83.

بشیریه، ح. (1374). جامعه‌شناسی سیاسی، تهران: نشر نی.

بیات، ب. (1387). «تبیین جامعه‌شناختی احساس امنیت در بین شهروندان تهرانی؛ با تأکید بر نقش پرداخت رسانه‌ای و سرمایۀ اجتماعی»، مطالعات جامعه‌شناختی، ش 35، ص 132-115.

جلیلیان، ل. و چقاجردی، الف. (1397). «تحلیل پراکنش فضایی احساس امنیت شهروندی در استان هرمزگان»، فصلنامۀ جغرافیا و مطالعات محیطی، ش 26، ص 118-105.

چلبی، م. (1385). تحلیل اجتماعی در فضای کنش، تهران: نشر نی.

حسنوند، الف. و حسنوند، الف. (1391). «بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی جوانان؛ مطالعۀ موردی شهرستان سلسله»، فصلنامۀ نظم و امنیت انتظامی، س 4، ش 4، ص 80-57.

حقیقتیان، م.؛ صنعت‌خواه، ع.؛ معین‌الدینی، ج. و شیری‌امین‌لو، ش. (1391). «بررسی رابطۀ میان سرمایۀ اجتماعی (براساس تفکیک سرمایۀ اجتماعی درون‌گروهی، برون گروهی و ارتباطی) و احساس امنیت در شهر تهران»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، س 3، ش 6، ص 56-37.

دلاور، ع. و رضایی، ع. (1386). «بررسی مقایسه‌ای احساس امنیت در تهران بزرگ، یزد و کل کشور»، فصلنامۀ امنیت، س 5، ش 4، ص 186-153.

سلطانی، ل.؛ بیک‌محمدی، ح. و حیدری، س. (1395). «تحلیل فضایی احساس امنیت در محلات مختلف شهری در شهر قدس»، پژوهش‌های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی، س 5، ش 14، ص 104-87.

قربان‌زاده، ز. (1387). بررسی تأثیر دینداری بر احساس امنیت اجتماعی جوانان قم، پایان‌نامۀ کارشناسی‌‎ارشد، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه باقرالعلوم.

کرمی‌دهکردی، م.؛ کلانتری، خ. و باباجانی، آ. (1391). «شناسایی و اولویت‌بندی موانع توسعۀ گردشگری روستایی در حوزۀ امنیت با استفاده از تکنیک دلفی؛ مورد مطالعه: استان چهارمحال و بختیاری»، مجلۀ پژوهش‌های راهبردی نظم و امنیت اجتماعی، س 1، ش 4، ص 74-59.

گروسی، س.؛ میرزایی، ج. و شاهرخی، الف. (1386). «بررسی رابطۀ اعتماد اجتماعی و احساس امنیت (دانشجویان دختر دانشگاه آزاد جیرفت)»، فصلنامۀ دانش انتظامی، س 9، ش 2، ص 39-26.

لطیفی، م. و امیری، الف. (1394). «بررسی عوامل مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی و اولویت‌بندی آن براساس روش تاپسیس فازی در شهر تهران»، فصلنامۀ دانش انتظامی پلیس، س 8، ش (1) 24، ص 113-91.

ماندل، ر. (1387). چهرۀ متغیر امنیت ملی، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.

مک‌کین‌لای، آ. و لیتل، آ. (1380). امنیت جهانی، رویکردها و نظریه‌ها، ترجمۀ: اصغر افتخاری، تهران: پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی.

مؤیدفر، س.؛ تقوایی، م. و زنگی‌آبادی، ع. (1393). «تبیین امنیت گردشگران با تأکید بر مدیریت بحران گردشگری؛ مطالعۀ موردی: فضاهای گردشگری شهر یزد»، پژوهشنامۀ جغرافیای انتظامی، س 2، ش7، ص 24-1.

نوروزی، ف. و فولادی‌سپهر، س. (1388). «بررسی احساس امنیت اجتماعی زنان 29-15 سالۀ شهر تهران و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن»، مجلۀ راهبرد، د 18، ش 53، ص 160-129.

نویدنیا، م. و ساروخانی، ب. (1385). «امنیت اجتماعی خانواده و محل سکونت در تهران»، نشریۀ رفاه اجتماعی، د 6، ش 22، ص 107-87.

هرسیج، ح. و محموداوغلی، ر. (1391). «بررسی رابطۀ مشارکت سیاسی و احساس امنیت اجتماعی در بین شهروندان اصفهانی»، پژوهش‌های راهبردی امنیت و نظم اجتماعی، س 1، ش2، ص 20-1.

هزارجریبی، ج.؛ کشوری‌‎چرمی، م.؛ فاروقی، الف. و متقدم، ع. (1393). «بررسی میزان احساس امنیت اجتماعی و عوامل مؤثر بر آن در شهر تهران»، فصلنامۀ برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی، ش 20، ص 41-2.

Foster, S. Knuiman, M. Villanueva, K. Wood, L. Christian, H. & Giles-Corti, B. (2014) “Does Walkable Neighbourhood Design Influence the Association Between Objective Crime and Walking?” International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 11: 100-120.

Louw, M. H. H. (1978) National Security (Pretoria: IS University of Pretoria), the quote is from the introductory note title ‘the Purpose of the symposium. University of Pretoria

Luciani, G. (1989) “The Economic Content of Security.” Journal of Public Policy, 8 (2): 151-173.

Moller, B. (2000) National, Societal and Human Security: Discussion Case Study of the Israel Palestine Conflicts, DIR & Institute for History, International and Social Studies, Aalborg University, Denmark.

Morz, J. E. (1980) Beyond Security: Private Perceptions among Arras and Israelis. New York: International Peace Academy.

Okoli, C. & Pawlowski, S. D. (2004) “The Delphi Method as a Research Tool: An Example, Design Considerations and Applications.” Information and Management, 42 (1): 15-29.

Panik, B. (2009) “Societal Security-Security and Identity.” Western Balkans Security Observer, 13: 29-38.

Roe, P. (2004) “Securitizations & Minority Rights: Conditions of Desecuritization.” Security Dialogue, 35 (3): 279-294.

Schneider, R. H. & Kitchen, T. (2013) “Putting Crime Prevention trough Environmental Design into Practice via Planning Systems: Acomparison of Experience in the US and UK.” Built Environment, 39 (1): 9-30.

Trager, F. N. & Simoni, F. L. (1973) “An Introduction to the Study of National Security.” in F. N. Trager & P. S. Kronenberg, National Security and America Society. Lawrence: University Press of Kansas. 36-50.

Wei, J. & Lin, X. (2008) The Multiple Attributed Decision-Making VIKOR Method and Its Application, Dalian, China: IEEE.

Wu, H-Y. Tzeng, G-H. & Chen, Y-H. (2009) “A Fuzzy MCDM Approach for Evaluating Banking Performance Based on Balance Scorecard.” Expert Systems with Applications, 36: 10135-10147.