Document Type : Research Paper
Authors
Department of Educational Sciences, Faculity of Primary Education Farhangian University, Tehran, Iran
Abstract
Keywords
Main Subjects
مقدمه و بیان مسئله
ویتگنشتاین[1]، فیلسوف اتریشی، بر این باور بود که میتوان یک حیوان را خشمگین، وحشتزده، غمگین، شادمان یا وحشی تصور کرد، اما نمیتوان حیوانی را امیدوار تصور کرد. هرچند مدافعان حیوانات چندان با عمومیت این ادعا همدل نیستند، دستکم تا این حد باید حق را به ویتگنشتاین داد که امید، بیشتر پدیدهای انسانی است. انسانها بهمراتب بیشتر از حیوانات، اندیشۀ گذشته و پروای آینده را دارند. امید محصول چنین افکاری است. آینده و دغدغۀ آن و البته گذشته و رضایت یا ندامت از آن، حس امید را در آدمیان پرورش میدهد (صادقی، ۱۳۹۷: ۱۰۸)؛ ازاینرو مقولۀ امیدواری، پدیدهای انسانی است که در انواع و درجات مختلف در همۀ طیفهای جامعۀ بشری بهنوعی وجود دارد.
درست ازاینروست که امروزه و در میان شرایط زیست جهانی فعلی، یکی از مهارتهای مهم زندگی، امیدواری است. امید یکی از مهمترین نیازهای روانی و ریشه در کمالجویی فطری انسان دارد. امید یعنی انتظار رسیدن به امر موردعلاقهای که اسباب آن فراهم است و از تحقق آن لذت و شادی حاصل میشود. امید نقش مهم و اثرگذاری در جنبههای مختلف زندگی دارد. آنچه معنویت اسلامی به آن توجه دارد، تقویت روحیه و ایجاد انگیزه ازطریق امیدواری است که نتیجهاش رسیدن به یکی از جنبههای مهم زندگی انسان، یعنی سعادت حقیقی است (ارشدی بهادر، ۱۴۰۰: ۸۹). زندگی فردی و اجتماعی انسان همواره دارای فرازوفرودهایی است و افراد به طور معمول، شکستها را تجربه میکنند. امیدواربودن کمک میکند تا مردم شکستهای زندگی خود را موقتی بدانند و حتی آن را با کوشش بیشتر به موفقیت تبدیل کنند. امید به افراد، حس عمیق امنبودن و قابلاعتماد بودن جهان را میدهد و زندگی را تحملپذیر میسازد (امیری اسفرجانی و همکاران، ۱۳۹۸: ۲۸).
آموزشوپرورش مهمترین نهاد اجتماعی برآمده از متن جامعه و درعینحال سازنده و تکاملدهندۀ آن است و تأثیر آن در پیشرفت جامعه امری کاملاً محسوس است. این نظام از عناصر مختلفی تشکیل شده که هرکدام از این عناصر در پیشبرد اهداف آن مؤثرند. معلم، بهعنوان یکی از عناصر، اهمیت خاصی در نظام تعلیموتربیت دارد و رضایت او میتواند در تحقق اهداف نظام آموزشوپرورش تأثیر بسزایی داشته باشد (علیپور و اعراب شیبانی، ۱۳۹۰: ۷۲). ازآنجاکه امیدواری و رضایت معلمان رابطۀ مستقیم با یکدیگر دارند، پرداختن به بحث امیدواری بسیار حائز اهمیت است.
بحث امیدواری برای دانشجویان از اهمیت خاصی برخوردار است. زندگی دانشجویی درعینحال که فرصتهای جدیدی را برای فرد به همراه دارد، چالشها و تنیدگیهای خاص خود را نیز دارد (محمودی و همکاران، ۱۳۹۲: ۷۲) و همین فراز و فرودها، مقولۀ امید را برای آنها دچار نوسان هم میکند؛ در همین راستا استین و گرین [2]معتقدند دانشجویان تنیدگیهای زیادی را به علت تغییر محیط زندگی تجربه میکنند که از آن جمله میتوان به کنارآمدن با محیط و دوستان جدید، عدمحمایتهای عاطفی و اجتماعی، مشکلات آموزشی و احساس غربت اشاره کرد (Peterson & Seligman, 2004: 32). مطالعات نشان دادهاند که ارتقای مهارتهای زندگی ازجمله مهارتهای مقابلهای و تواناییهای روانی اجتماعی در بهبود زندگی بسیار مؤثر است (Kleinke, 2002: 27). بهبود زندگی نیز نشانهای از بهبود و افزایش امیدواری است؛ پس میتوان بیان داشت که ارتقای مهارتهای زندگی بر امیدواری جوانان مؤثر است. امیدواری به آینده، بهعنوان سرمایهای حیاتی، نقشی محوری در تعیین بهزیستی، انگیزش تحصیلی و عملکرد آیندۀ دانشجویان ایفا میکند. در بحبوحه چالشهای ساختاری، اقتصادی و اجتماعی معاصر، حفظ و تقویت این مؤلفۀ مثبت در میان قشر تحصیلکرده و آیندهساز جامعه از اهمیت استراتژیک برخوردار است. پژوهشهای پیشین غالباً در چارچوب مدلهای کمّی بر همبستگی امید با متغیرهای بیرونی (مانند حمایت اجتماعی یا وضعیت اقتصادی) متمرکز شده است و نتوانسته است به ماهیت درونی، پویاییهای ساختاری و معانی چندلایۀ آن از منظر خودِ دانشجویان بپردازد.
خلأ اصلی پژوهش حاضر در وجودنداشتن فهمی عمیق، غنی و مبتنی بر دادههای کیفی از شاخصهها و معنای واقعی امیدواری در ساحت ذهنی دانشجویان ایرانی نهفته است. به بیان دوم، درحالیکه شاخصههای کمّی (مانند نمرۀ امید به آینده) اندازهگیری شده است، سازوکار درونی چگونگی شکلگیری، تجربۀ زیسته و مؤلفههای شناختی و عاطفیای که دانشجو به طور روزمره، امید خود را با آنها تعریف، تجربه یا در آن موانع را درک میکند، کمتر واکاوی شده است. این امر موجب شده است تا راهکارهای مداخلاتی اغلب فاقد عمق لازم برای تغییر پارادایمهای ذهنی دانشجویان باشند.
این پژوهش با اتخاذ رویکرد کیفی و با هدف نهایی کشف و تبیین مؤلفههای ذهنی امید و تشریح معنای آن از زبان دانشجویان، تلاش میکند تا این خلأ نظری و کاربردی را پر کند. دستیابی به چنین درکی، بستر لازم را برای طراحی راهکارها و مداخلات معناساز و پایدار فراهم میآورد که نهتنها سطح امید را میسنجد، ریشههای مفهومی و ذهنی آن را در جامعۀ دانشجویی شناسایی و تقویت میکند؛ بدین ترتیب، به غنای ادبیات نظری در حوزۀ روانشناسی مثبتگرا و مطالعات آموزش عالی کمک شایانی خواهد کرد. پژوهشگران این پژوهش باتوجهبه اینکه خودشان با عنوان دانشجو و استاد میان دانشجویان حضور دارند و ارتباط مستقیمی با آنان در دانشگاههای مختلف دارند و در زیست خوابگاهی مشاهدهگر رفتار دانشجویان هستند و باتوجه به صحبتهایی که وجود دارد و نگرشهایی که دانشجویان به بحث امید دارند، بیشتر دانشجویان بنابر دلایل مختلف ازجمله شرایط اقتصادی به آینده بیتوجه هستند و دچار ناامیدی شدهاند و گاهی فکرهای خطرناکی مانند خودکشی و ... نیز به ذهنشان خطور میکند.
پیشینۀ تحقیق
تاکنون پژوهشهای متعددی در زمینۀ امید و راهکارهای امیدآفرینی در جامعۀ دانشجویان با عناوین مختلف صورت گرفته است که به تعدادی از آنها پرداخته میشود. نتایج بهدستآمده از پژوهش «الگوی دادهبنیاد بر ساخت امید اجتماعی در رسانۀ ملی» نوشتۀ کلانتری و همکاران (۱۴۰۱) نشان داد که «امید اجتماعی رسانهمحور» بهعنوان پدیدۀ مرکزی پژوهش به دنبال مجموعهای شرایط علّی، ازجمله عملکردهای تخصصی در رسانه، توسعۀ کیفی برنامهها، بازتعریف شادی در رسانه، بسط آگاهی اجتماعی، ارائۀ درک مشترک از اهداف، حمایت از خانوادهها به همراه مجموعهای از شرایط زمینهای و مداخلهگر برساخته میشود. امید اجتماعی برساختهشده حامل استراتژیهایی چون اقدامات ترمیمی ازسوی رسانۀ ملی است و به دنبال خود پیامدهایی نظیر توسعه و اعتمادآفرینی و رشد و توسعۀ فردی را به همراه دارد. این پژوهش با ارائۀ مدل مفهومی از امید اجتماعی رسانهمحور و بررسی تأثیر رسانۀ ملی بر توسعۀ فردی و اعتمادآفرینی، نقطۀ قوت مهمی دارد؛ بااینحال، محدود به رسانۀ ملی است و سایر منابع رسانهای و اثرات طولانیمدت امید اجتماعی بررسی نشده است. همچنین، نقش تعاملات فردی و خانواده در شکلگیری امید اجتماعی پوشش داده نشده است. در «مؤلفهها و مدل مفهومی امید براساس آیات قرآن کریم: خوانشی با رویکرد روانشناختی» از خلیلیان شلمزاری (۱۴۰۰) عنوان میکند که مؤلفههای مفاهیم دینی گام پیشین در سنجش و طراحی بستههای کاربردی مبتنی بر آنهاست. تلفیق مفاهیم دینی با روانشناسی و ارائۀ چارچوب نظری از نقاط قوت این مطالعه است؛ اما مطالعه بیشتر تئوریک بوده و کاربرد عملی مدل در جامعۀ دانشجویان یا گروههای غیرمذهبی محدود است. همچنین، تأثیر عوامل محیطی و اجتماعی بر امید دانشجویان نیز بررسی نشده است.
نتایج مطالعات قهرمانی و همکاران (۱۳۹۹) در «ارتباط بین دو مفهوم امیدواری و شادکامی در دانشجویان» نشان داد که دانشجویان از میزان امیدواری متوسط و سطح شادکامی بسیار ضعیفی برخوردار بودند؛ بنابراین، لازم است عوامل مستعدکنندۀ ایجاد مشکلات روانی ازقبیل ناامیدی و افسردگی در دانشجویان شناسایی شود و برنامههای آموزشی و مشاورهای مناسبی دراینخصوص طراحی و اجرا گردد. ارائۀ دادههای تجربی دربارۀ سطح امیدواری و شادکامی دانشجویان و توجه به برنامههای آموزشی و مشاوره، نقطۀ قوت مطالعه است؛ اما مطالعه مقطعی بوده و تغییرات طولی بررسی نشده است و عوامل پیشبینیکنندۀ ایجاد امید نیز پوشش داده نشده است. همچنین «کاوش در امید اجتماعی نظریهای دادهبنیاد» نوشتۀ امیری اسفرجانی و همکاران (۱۳۹۸) به واکاوی موضوع امید اجتماعی در بین شهروندان اصفهانی میپردازد که شامل هفت مقولۀ اصلی هدفگذاری، آرزومندی، مسئولیتپذیری، میل به پیشرفت، تلاشگری و برنامهریزی است. شناسایی هفت مقولۀ اصلی امید اجتماعی و ارائۀ چارچوب مفهومی جامعهشناختی از نقاط قوت است؛ بااینحال، تمرکز بر جامعۀ اصفهان محدود ا و دادهها بیشتر کیفی است. تعامل میان مقولات امید و عوامل فردی یا روانشناختی بررسی نشده است.
در «تحلیل معیار عقلانیت و وجوه اخلاقی امید» به قلم صادقی (۱۳۹۷) ضمن مرور اختصاری و انتقادی تعاریف امید و عقلانیت امید، سه گونۀ اصلی از عقلانیت امید شامل عقلانیت معرفتشناختی، عقلانیت عملی و عقلانیت بنیادی (هویتی) تحلیل شده است. تحلیل انتقادی سه گونۀ عقلانیت امید و طبقهبندی آنها، نقطۀ قوت مطالعه است؛ اما بیشتر نظری است و کاربرد عملی مفاهیم در محیط آموزشی یا دانشجویی کمتر بررسی شده است و رابطۀ عقلانیت امید با نتایج روانشناختی و اجتماعی پوشش داده نشده است. طبق تحقیقات بهعملآمده در «ساختارهای معنایی امید در آیات قرآن کریم» از مطهریپور و آذربایجانی (۱۳۹۶)، هدف دستیابی به قرب الهی و مقام خلافت الهی است و تهذیب نفس، افزایش شوق و محبت به خدا و اصلاح و تربیت و صدور اعمال نیک از پیامدهای امید در آموزههای اسلامی و آیات قرآن دانسته میشود. تحلیل دقیق و دینی پیامدهای امید در آموزههای اسلامی و توجه به تربیت اخلاقی و معنوی انسانها، قوت مطالعه است؛ بااینحال، تمرکز بر چارچوب دینی است و تأثیرات محیطی، اجتماعی و فردی بر تجربۀ امید در دانشجویان بررسی نشده است.
با بررسی «تبیین جامعهشناختی رابطۀ امید سیاسی و بیتفاوتی اجتماعی دانشجویان دانشگاه شیراز» از آثار جهانگیری و محمدی (۱۳۹۷) دریافت میشود که بیتفاوتی اجتماعی از مهمترین مسائل جوامع جدید است و در این پژوهش بیتفاوتی اجتماعی دانشجویان دررابطهبا امید سیاسی بررسی شده است. بررسی رابطۀ امید سیاسی با بیتفاوتی اجتماعی نقطۀ قوت است. محدودبودن به دانشگاه شیراز و عدمتوجه به عوامل فرهنگی و اقتصادی از ضعفهای مطالعه است. همچنین، اثرات امید سیاسی بر دیگر جنبههای روانشناختی و فردی دانشجویان پوشش داده نشده است. دررابطهبا شناخت تأثیر عوامل اقتصادی مثل تولید ناخالص داخلی سرانه، تولید مواد غذایی و عوامل اجتماعی مثل تحصیلات و رشد جمعیت، بر امید به زندگی در ایران سرلک و سواری (۱۳۹۵) ترسیمهایی داشتهاند. استفاده از شاخصهای اقتصادی و اجتماعی برای تحلیل امید به زندگی، قوت مطالعه است؛ اما تمرکز بیشتر بر دادههای کلان و کمتوجهی به تجربۀ فردی و روانشناختی ضعف مطالعه است. نقش ویژگیهای شخصیتی و روانشناختی دانشجویان نیز بررسی نشده است.
طبق یافتههای عجم اکرامی و همکاران (۱۳۹۴)، فرسودگی تحصیلی ناشی از خستگی ذهنی و بیعلاقگی دانشجویان نسبتبه تحصیل است که تحتتأثیر عوامل مختلفی است. شناسایی رابطۀ بین فرسودگی تحصیلی و امید، نقطۀ قوت مطالعه است. عوامل محیطی و مطالعۀ طولی محدود بررسی شدهاند و راهکارهای عملی افزایش امید برای کاهش فرسودگی تحصیلی پوشش داده نشده است. در این میان، پژوهشی با عنوان «افزایش امید به زندگی از دیدگاه اسلام» از نورایی و عبداللهزاده (۱۳۹۴) وجود دارد که عوامل مؤثر در امید به زندگی را مثل عوامل مادی و معنوی بررسی کرده است. تلفیق عوامل مادی و معنوی در تحلیل امید به زندگی قوت مطالعه است؛ اما محدود به آموزههای اسلامی است و دادههای تجربی کمتر ارائه شده است. اثرات تعاملات اجتماعی و فرهنگی بر امید به زندگی پوشش داده نشده است. این در حالی است که در پژوهشی دیگر به قلم عسگری و همکاران (۱۳۹۱)، «رابطۀ باورهای دینی و امید به زندگی با سلامت معنوی در دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز» بررسی شده است. بررسی رابطۀ باورهای دینی با امید و سلامت معنوی و ارائۀ شواهد تجربی قوت مطالعه است؛ اما نمونه محدود به یک دانشگاه است و عوامل روانشناختی غیردینی کمتر بررسی شده است. اثرات بلندمدت باورهای دینی بر امید و سلامت روانی نیز پوشش داده نشده است.
همچنین زاهد بابلان و همکاران (۱۳۹۰)، ارتباط بین بخشش و سرسختی با امید در دانشجویان را بررسی کردهاند که نشان میدهد بخشش و سرسختی نقش مهمی در امید دانشجویان دارد. شناسایی نقش بخشش و سرسختی در امید دانشجویان قوت مطالعه است؛ اما تنها دو عامل شخصیتی بررسی شده و عوامل محیطی یا خانوادگی لحاظ نشده است. تعامل بخشش و سرسختی با دیگر عوامل روانشناختی و اجتماعی نیز پوشش داده نشده است.
همچنان که ابراهیمی و همکاران (۱۳۹۰) تحقیقی با هدف مطالعۀ رابطه امید با موفقیت تحصیلی دانشجویان دانشگاه شهید بهشتی در دورههای کارشناسی و کارشناسیارشد انجام دادند که نتیجۀ حاصل، رابطۀ معنادار بین دو عامل امید و موفقیت تحصیلی دانشجویان را اثبات کرد. ارائۀ رابطۀ معنادار بین امید و موفقیت تحصیلی نقطۀ قوت است؛ اما تمرکز بر دانشجویان محدود بوده و عوامل دیگر موفقیت کمتر بررسی شده است. همچنین، مکانیزمهای ایجاد امید برای بهبود موفقیت تحصیلی پوشش داده نشده است.
باتوجهبه یافتههای علیپور و اعراب شیبانی (۱۳۹۰) با عنوان «رابطۀ امیدواری و شادکامی با رضایت شغلی معلمان» دو متغیر امیدواری و شادکامی علاوهبر آنکه با هم رابطۀ مثبت و معنادار داشته، هر دو با مؤلفۀ رضایت شغلی نیز رابطه دارند. بهطوریکه معلمانی که امیدواری و شادکامی بیشتری دارند، نمرۀ رضایت شغلی بالاتری هم دارند. ارائۀ رابطۀ میان امیدواری، شادکامی و رضایت شغلی قوت مطالعه است؛ اما نمونه محدود به معلمان بوده و تأثیر عوامل محیطی و فرهنگی کمتر بررسی شده است. همچنین، راهکارهای عملی افزایش امیدواری و شادکامی در محیط آموزشی پوشش داده نشده است. طبق پژوهش صورتگرفته ازجانب حسینی (۱۳۸۸) در «رابطۀ امید به زندگی و سرسختی روانشناختی» مشخص شد که بین امید به زندگی و سرسختی روانشناختی دانشجویان، رابطۀ مثبت و معناداری وجود دارد. این موضوع به تفکیک در دانشجویان دختر و پسر نیز مشاهده شد. میتوان گفت که این دو لازم و ملزوم یکدیگرند و تا انسان امیدوار نباشد، موقعیتهای مثبت و منفی را که نیاز به سازگاری و تطابق دارد، نمیتواند ایجاد کند. در چنین زمینههایی هدف پژوهش حاضر شناسایی راهکارهای امیدآفرین برای جامعۀ دانشجویان است. شناسایی رابطۀ مثبت بین امید به زندگی و سرسختی روانشناختی و تفکیک تحلیل برای جنسیت قوت مطالعه است. مطالعۀ مقطعی و کمتوجهی به عوامل دیگر شخصیتی یا محیطی ضعف مطالعه است. چگونگی تقویت امید و سرسختی برای بهبود تطابق با شرایط زندگی نیز پوشش داده نشده است.
نتایج مطالعات شیگنل[3] (2023) دربارۀ نظریۀ تمرکز امید نشان داد که یک عنصر اضافی امید، تمایل به تمرکز بر نتیجۀ مطلوب به روشی خاص است. ارائۀ عنصر جدید تمرکز بر نتیجۀ مطلوب قوت مطالعه است؛ بااینحال، بیشتر جنبۀ نظری دارد و دادههای تجربی محدود است. کاربرد نظریه در زمینههای فرهنگی و دانشگاهی متفاوت پوشش داده نشده است. همچنین، «شخصیتپردازی امید: مروری میانرشتهای بر ویژگیهای امید» نوشتۀ پلگینگ[4] و همکاران (2022). عوامل تعیینکننده و اثرات یک گرایش امیدوارانه را در چندین زمینۀ دانشگاهی بررسی میکند؛ بااینحال، روشی که امید در آن تعریف میشود، به طور درخورتوجهی در رشتههای مختلف متفاوت است. بررسی چند زمینۀ دانشگاهی و ارائۀ شواهد گسترده قوت مطالعه است. تعریف متفاوت امید در رشتهها و دشواری مقایسه از ضعفهای مطالعه است. همچنین، نحوۀ یکپارچهسازی نظریهها برای چارچوب جامع پوشش داده نشده است.
یافتههای «یک امید جدید برای روانشناسی مثبت: مفهومسازی مجدد سیستمهای پویا از نظریۀ امید» توسط ریچل کولا[5] و همکاران (2022) نشان میدهد که تحلیل ریشههای توسعۀ نظریۀ امید اسنایدر، بینشهایی را در زمینۀ بافت اجتماعی _ تاریخی ارائه کرده است که بر مفروضات فرانظری تأثیر میگذارد که زیربنای نظریۀ امید هستند. این زمینه به محققین کمک میکند تا برخی از محدودیتهای فنی را که مانع عملیاتیسازی نظریۀ امید شده است، بشناسند و این متعاقباً به شکافهای متعددی در پایگاه تحقیقاتی بعدی منجر شده است که شاید مهمترین آن تأثیر پویایی گمشده بین عناصری است که ظهور امید را تسهیل میکند. تحلیل ریشههای توسعۀ نظریۀ امید و ارائۀ بینش تاریخی _ اجتماعی قوت مطالعه است. بیشتر تحلیلی است و کاربرد عملی در محیط دانشگاهی محدود است و راهکارهای عملی برای پرکردن شکافهای نظری پوشش داده نشده است. در «امید و خوشحالی» اثر کوونگ[6] (2020) بیان میکند که چارچوب جدیدی برای اندیشیدن به امید پیشنهاد شده است. به طور خاص، بحث شده است که تغییر تمرکز بهدوراز مفاهیمی مانند «x امیدوار است» به «x امیدوارکننده است» در پرداختن به برخی از سؤالات و مسائلی که فیلسوفان دربارۀ امید مطرح کردهاند، مفیدتر است.
پیشنهاد میشود که امیدواری فقط ثبت یک آرزو است و میتواند چندین نگرش مختلف، حتی ناامیدی، باتوجهبه شانس به دست آوردن چنین آرزویی وجود داشته باشد. باتوجهبه این نقش، امید ممکن است فاقد ویژگیهایی باشد که نظریهپردازان اغلب از آن خواستهاند؛ مانند ساختاردهی عاملیت ما. ارائۀ چارچوب جدید برای بازاندیشی امید قوت مطالعه است. تأکید بر فلسفه و نظریه و کمبود دادۀ تجربی ضعف مطالعه است. اثر چارچوب جدید بر رفتار واقعی یا روان دانشجویان پوشش داده نشده است. خوشبین بودن و ارزشمندبودن باتوجهبه تحقیقاتی که ساین[7] (2020) در « امید چیست؟» انجام داده است، بینش الهیات مسیحی و روانشناسی مثبت نشان داد که امید فردی، رابطهای و جمعی است. این کیفیتی است که در افراد یافت میشود که با روابط خوب شکوفا میشود و با از بین رفتن آنها تزلزل مییابد. همچنین، میتواند یکی از ویژگیهای یک گروه باشد که لحن را برای بینش مشترک آنها تنظیم میکند و به هر یک از اعضا شکل میدهد. بررسی امید فردی، رابطهای و جمعی در چارچوب روانشناسی و الهیات نقطه قوت است. تمرکز بر زمینۀ مسیحی و عدمتطبیق با فرهنگهای دیگر ضعف مطالعه است. شواهد تجربی برای کاربرد بینرشتهای در آموزش و مشاورۀ دانشجویان نیز پوشش داده نشده است.
اشنایدر[8] (2001) بنیانگذار نظریۀ امید و درمان مبتنی بر آن، امید را بهعنوان سازهای شامل دو مفهوم، اینگونه تعریف کرده است: «توانایی طراحی گذرگاههایی به سوی اهداف مطلوب بهرغم موانع موجود و عاملیت یا عامل انگیزش لازم برای استفاده از این گذرگاهها». ازنظر اشنایدر (2000)، امید به آینده فرایندی است که طی آن افراد: 1- اهداف خود را تعیین میکنند؛ 2- راهکارهایی برای رسیدن به آن اهداف میسازند و 3- انگیزۀ لازم برای به اجرا در آوردن این راهکارها را ایجاد و در طول مسیر حفظ میکنند. همچنین، او امیدواری را پلزدن ذهنی به سوی اهدافی میداند که اکنون در رؤیا داشته و در آینده محقق میشود.
میزان امیدواری بالا با بهزیستی ذهنی بیشتر همراه است. امیدواری ازطریق تجارب موفقیتآمیز زندگی افزایش مییابد و بهواسطۀ تجارب شکست تقلیل مییابد (Furenham & Christofawer, 2007). جورج[9] (2010) در پژوهشی با عنوان احساس بهزیستی ذهنی در اواخر عمر نشان داد که رضایت از زندگی میتواند سبب افزایش شادی و امید در سالهای آخر عمر شود. نتیجه اینکه، بین امیدواری و رضایت از زندگی رابطۀ مثبت معنیداری وجود دارد.
امید ویژگی مثبت دیگری است که اشنایدر (2000) معرفی کرده است و از مفاهیم بسیار نزدیک به روانشناسی مثبتنگر به شمار میرود. پژوهشهای متعدد به امید بهعنوان مولفهای مثبت اشاره کردهاند که بر پیامدهای شناختی و عاطفی افراد مؤثر است. سطح بالای امید با بهزیستی روانشناختی، کنارآمدن با استرس، تنظیم پریشانی هیجانی، عزت نفس، شایستگی اجتماعی، خودکارآمدی و پیشرفت تحصیلی همراه بوده است (George, 2010; Samavi et al., 2012).
در سالهای اخیر، مفهوم «امید» در علوم رفتاری، روانشناسی مثبتگرا و آموزشوپرورش بهعنوان یکی از مؤلفههای بنیادین سلامت روان، انگیزش و رشد فردی توجه فزایندۀ پژوهشگران را به خود جلب کرده است. دیدگاههای نوین، امید را نه صرفاً یک احساس یا نگرش ذهنی، سازهای پیچیده، پویا و چندبعدی میدانند که از تعامل مستمر میان عوامل شناختی، عاطفی، اجتماعی و فرهنگی پدید میآید. به نظر ویسانی و همکاران (۱۴۰۳) امید در این معنا، نیرویی درونی است که افراد را به سوی آیندهای مطلوب سوق میدهد و درعینحال، با ادراک فرد از کارآمدی خود، کیفیت روابط اجتماعی و درک معنای زندگی پیوند دارد. همچنین بنابر نظر توکل و حیدری (۱۳۹۳) اﻣﯿﺪ ﺑﻪ اﻧﺴﺎنﻫﺎ اﻧﺮژی میدﻫﺪ و ﻣﺠﻬﺰﺷﺎن میکند و ﻣﺎﻧﻨﺪ کاتالیزوری ﺑﺮای کار و ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻋﻤﻞ میکند. اﻣﯿﺪ، ﺑﻪ ﻓﺮد اﻧﻌﻄﺎفپذﯾﺮی، ﻧﺸﺎط و ﺗﻮاﻧﺎیی ﺧﻼصی از ﺿﺮﺑﺎتی را میدﻫﺪ که زﻧﺪگی ﺑﺮ او ﺗﺤﻤﯿﻞ میکند و ﺑﺎﻋﺚ اﻓﺰاﯾﺶ رﺿﺎﯾﺖ از زﻧﺪگی میﺷﻮد.
در نظریۀ کولا[10] و همکاران (2022) امید بهعنوان نظامی پویا و چندسطحی معرفی میشود که درنتیجۀ تعامل مداوم فرد با محیط شکل میگیرد. این نظریه بر آن است که امید از دو مؤلفۀ اساسی تشکیل شده است: نخست «تفکر هدفمحور» که جهتدهندۀ رفتار انسان در مسیر تحقق اهداف است و دوم «باور به مسیرها» که بازتابدهندۀ احساس کنترل، کارآمدی و توانایی عبور از موانع است؛ بر اساس این دیدگاه، امید سازوکاری تنظیمی است که افراد ازطریق آن، در مواجهه با چالشها توان بازسازی مسیرها و پایداری در برابر شکست را در خود تقویت میکنند.
در همین راستا، پژوهش ساین[11] (2022) نشان میدهد که امید نهتنها بهعنوان هیجان مثبت، بهمثابۀ منبع روانشناختی کلیدی در شکلگیری تابآوری، رضایت از زندگی و موفقیت تحصیلی نقش دارد. نتایج آنها حاکیازآن است که دانشجویانی که از سطح بالاتری از امید برخوردارند، در تنظیم هیجانات، سازگاری با فشارهای تحصیلی و تداوم در پیگیری اهداف خود عملکرد بهتری دارند. همچنین، بلتینگ[12] (2014) با نگاهی اجتماعیتر به امید، آن را پدیدهای برخاسته از تعاملات جمعی و فرهنگی میدانند که با ایجاد حس تعلق، همبستگی و مسئولیتپذیری در گروههای آموزشی، به رشد سرمایۀ اجتماعی و افزایش احساس معنا در زندگی دانشگاهی کمک میکند.
آنان تأکید دارند که امید زمانی پایداری مییابد که در بافت اجتماعی و ازطریق روابط انسانی تقویت شود؛ زیرا پیوند با دیگران، منبع مهمی برای انگیزش، اعتماد و حرکت بهسوی آیندهای مطلوب است. بر پایۀ این دیدگاهها، پژوهش حاضر، امید را سازهای چندوجهی و یکپارچه در نظر میگیرد که در تعامل میان سه بُعد اصلی زیر شکل میگیرد:
بُعد شناختی: شامل هدفمندی، برنامهریزی، تفکر مسیریاب و باور به کارآمدی شخصی برای دستیابی به اهداف است. این بُعد بر جنبههای عقلانی و خودتنظیمی فرد تأکید دارد و نقش مهمی در جهتدهی رفتار و تصمیمگیری تحصیلی ایفا میکند.
بُعد اجتماعی: شامل احساس تعلق، تعاملات مثبت، حمایت بینفردی و مشارکت در شبکههای اجتماعی است. این بُعد نشان میدهد که امید نه صرفاً ویژگی فردی، نتیجۀ تعاملات و پیوندهای اجتماعی است که به فرد حس امنیت، معنا و ارزشمندی میبخشد.
بُعد وجودی یا معنایی: شامل معناجویی، درک هدف زندگی و احساس ارزش در ایفای نقشهای فردی و حرفهای است. در بافت فرهنگی ایران، این بُعد با مؤلفههای دینی، اخلاقی و تربیتی گره خورده و در میان دانشجویان دانشگاه فرهنگیان میتواند ازطریق بازتعریف نقش معلمی بهعنوان مأموریتی ارزشمند تقویت شود.
بر این اساس، چارچوب مفهومی پژوهش بر این پیشفرض استوار است که امید در میان دانشجویان دانشگاه فرهنگیان، حاصل همافزایی میان ابعاد شناختی، اجتماعی و وجودی است. تقویت هر یک از این ابعاد میتواند در افزایش انگیزش، احساس معنا، تابآوری و مشارکت فعال آموزشی آنان مؤثر واقع شود؛ درنتیجه، راهکارهای امیدآفرین در این پژوهش نهتنها باید بر اصلاح نگرش فردی متمرکز باشد، باید به بسترهای اجتماعی و فرهنگی امید نیز توجه کتد؛ به این ترتیب، چارچوب مفهومی حاضر با تلفیق نظریههای نوین روانشناسی امید و انطباق آنها با بافت فرهنگی و آموزشی ایران، مبنای نظری پژوهش را تشکیل میدهد و مسیر تبیین، تحلیل و ارائۀ راهکارهای کاربردی در جهت ارتقای امید در میان دانشجویان فرهنگیان را فراهم میسازد.
مرور پیشینۀ پژوهشهای انجامشده در زمینۀ امید نشان میدهد که اگرچه این مفهوم در حوزههای روانشناسی، جامعهشناسی، دینپژوهی و فلسفه از منظرهای گوناگون بررسی شده است، ادبیات موجود هنوز از انسجام مفهومی، پیوند کاربردی و نگاه بومی یکپارچه برخوردار نیست. در بسیاری از پژوهشهای داخلی، امید بهعنوان سازهای فردی و هیجانی مطالعه شده و بیشتر با متغیرهایی همچون شادکامی، موفقیت تحصیلی، سرسختی و رضایت از زندگی سنجیده شده است.
این رویکردها هرچند از لحاظ سنجشپذیری علمی و روشهای کمّی اتکاپذیر هستند، کمتر به عوامل فرهنگی، اجتماعی و آموزشی شکلدهندۀ امید توجه کردهاند. همچنین، شماری از تحقیقات با رویکرد اجتماعی و فرهنگی، امید جمعی و نقش محیط اجتماعی را در بازتولید نگرش امیدوارانه بررسی کردهاند؛ بااینحال، گسترۀ کلان و گاه انتزاعی این پژوهشها باعث شده است که زمینههای آموزشی و زیستجهان دانشجویان کمتر واکاوی شود. درمقابل، رویکردهای الهیاتی و معنوی نیز باوجود عمق نظری و فرهنگی خود، به دلیل فقدان شواهد تجربی و مدلهای اجرایی، در سطح نظری باقی مانده است. در مقالات بینالمللی نیز طی سالهای اخیر، تلاشهایی برای بازاندیشی نظریههای کلاسیک امید و بررسی نقش روابط اجتماعی، ساختارهای شناختی و هیجانی در پویایی امید صورت گرفته است.
باوجود نوآوریهای نظری، این پژوهشها به دلیل تفاوتهای فرهنگی و زمینهای، بهطور کامل تعمیمپذیر به بافت آموزشی و فرهنگی ایران نیست. درمجموع میتوان گفت، باوجود گستردگی مطالعات انجامشده، پژوهشها همچنان از فقدان چارچوب مفهومی جامع، زمینهمند و بومی در تبیین امید رنج میبرند. همچنین، کمتر پژوهشی بهصورت ترکیبی و تلفیقی به تحلیل ابعاد روانشناختی، اجتماعی و معنوی امید در میان دانشجویان پرداخته است؛ بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف پرکردن این خلأ و ارائۀ رویکردی تلفیقی و بومی، تلاش دارد تا مؤلفهها و سازوکارهای امیدآفرینی را در بستر فرهنگی و آموزشی دانشجویان شناسایی و تبیین کند.
بر چنین زمینههایی، پژوهش حاضر در پی شناسایی معانی و شاخصهها، موانع و ارائۀ راهکارهایی برای امیدواری میان دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ است؛ ازاینرو در پی طرح و پاسخگویی به سؤالات زیر میرود:
ازنظر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، امیدواری دارای چه معانی و شاخصههایی است؟
دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، موانع حصول و استمرار امیدواری میان خود را چگونه تبیین میکنند؟
ازنظر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، چه راهکارهایی برای تحقق امیدواری میان دانشجویان وجود دارد؟
روش پژوهش
ازآنجاکه هدف پژوهش حاضر، شناسایی معانی، شاخصهها و موانع امیدواری در میان دانشجویان و راهکاریابی برای آن بود، بنابراین برای دستیابی به این هدف، از پارادایم تفسیری، رویکرد کیفی و روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی از نوع پژوهش نظریهای مؤلفهها و ساختارها بهره برده شد. میدان پژوهش شامل دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان در سال تحصیلی ۱۴۰۴-۱۴۰۳ و ابزار جمعآوری دادهها، مصاحبهنامۀ نیمهساختیافته بود. نمونهگیری از نوع نمونهگیری هدفمند و معیارمحور با معیارهای دارای مطالعه و نظر در باب موضوع و تمایل اختیاری به شرکت در بحث بود؛ ازاینرو، نمونۀ موردبررسی، با معیار اشباعیافتگی دادهها شامل ۲۵ نفر (۱۷ زن و ۸ مرد)، در حال تحصیل از رشتههای آموزش ابتدایی و آموزش کودکان با نیازهای ویژه بود (جدول ۱).
یافتههای پژوهش در سهگام اصلی حاصل شد: گام نخست، معانی امیدواری و شاخصههای آن میان دانشجو معلمان، گام دوم، عوامل و موانع امیدواری میان دانشجو معلمان و گام سوم، به دنبال راهکارهایی برای افزایش سطح امیدواری میان دانشجو معلمان بود.
دادههای این پژوهش ازطریق مصاحبهنامۀ بازپاسخ گردآوری شد. سؤالات شامل مجموعهای از پرسشهای باز بود که بهصورت مکتوب در اختیار دانشجویان قرار گرفت و از آنان خواسته شد تا دیدگاهها، تجارب و برداشتهای خود را دربارۀ مفهوم امید، شاخصهها، موانع و راهکارهای تقویت آن بیان کنند. پس از گردآوری پاسخها، دادهها بهصورت متنی وارد محیط تحلیل شد و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی بررسی شد.
آمادهسازی و سازماندهی دادهها
در گام نخست، تمامی پاسخهای مکتوب بهصورت دقیق تایپ، بازخوانی و سازماندهی شد. برای حفظ اصالت دادهها، پاسخها بدون ویرایش محتوایی در فایل جداگانه ثبت شد و سپس هر پرسشنامه با کد عددی مشخص گردید (مثلاً P1 تا P25).
مرور مقدماتی دادهها
پژوهشگران چندین بار همۀ پاسخها را بهصورت کامل مطالعه کردند تا با محتوای کلی، واژگان بهکاررفته و معنای ضمنی جملات شرکتکنندگان آشنا شوند. در این مرحله، نکات کلیدی، واژههای پرتکرار و ایدههای برجسته در حاشیۀ متن یادداشت شد تا در مرحلۀ بعد استفاده شود.
کدگذاری باز
در این مرحله، جملات یا عبارات معنادار از دل پاسخها استخراج و با کدهای مفهومی اولیه برچسبگذاری شد. هر عبارت یا گزارهای که معنایی در ارتباط با امیدواری داشت، بهعنوان یک «واحد معنایی» در نظر گرفته شد؛ برای مثال، عباراتی مانند «با تلاش میشود به هدف رسید» یا «اگر حمایت خانواده نباشد امید کم میشود» بهترتیب در کدهایی مانند تلاش فردی برای پیشرفت و نقش حمایت اجتماعی در امید قرار گرفتند.
کدگذاری محوری
کدهای اولیه براساس شباهتها و ارتباطهای معنایی بررسی و در قالب مقولههای فرعی (زیرمقولهها) دستهبندی شد. در این مرحله، هدف کشف روابط بین کدها و شناسایی محورهای مفهومی مشترک بود؛ برای نمونه، کدهایی مانند «تلاش»، «هدفگذاری» و «پشتکار» ذیل مقولۀ «عوامل درونی امید» و کدهایی مانند «محیط دانشگاه»، «استادان انگیزهبخش» و «حمایت خانواده» ذیل مقولۀ «عوامل بیرونی مؤثر بر امید» قرار گرفت.
کدگذاری انتخابی
در مرحلۀ نهایی، مقولههای فرعی در قالب مقولههای اصلی یا «تمهای نهایی» سازماندهی شد. این تمها بیانگر مؤلفههای اصلی امید، موانع و راهکارهای تقویت آن در میان دانشجویان فرهنگیان بود. مدل نهایی شامل سه محور کلی بود:
۱. معانی و شاخصههای امیدواری،۲. عوامل و موانع درونی و بیرونی امیدواری، و ۳. راهکارهای تقویت و حفظ امیدواری در زندگی تحصیلی و شغلی.
مقایسۀ مستمر و اشباع نظری
در کل مراحل تحلیل، از روش مقایسۀ مستمر استفاده شد؛ به این معنا که هر کد جدید با کدها و مقولههای پیشین مقایسه میشد تا شباهتها و تفاوتها مشخص گردد و مقولههای نهایی از انسجام مفهومی برخوردار باشند. فرایند تحلیل تا جایی ادامه یافت که دادههای جدید، مضمون یا مقولۀ تازهای به تحلیل نمیافزودند؛ در این نقطه، اشباع نظری حاصل شد.
کنترل اعتبار تحلیلها
در پژوهش حاضر برای حصول اطمینان و اعتباریابی از چند معیار در معنای کیفی آن استفاده شد: 1. اطمینانپذیری: بازنگری و بازاندیشی اسناد در پژوهش توسط پژوهشگران: پژوهشگران مدت زیادی را صرف بازنگری اسناد و متن مصاحبهها و تحلیل و دستهبندی آنها کردند و تاحدامکان تلاش شد تا سوگیری و پیشداوری پژوهشگران کنترل شود؛ 2. باورپذیری: در این مرحله به این مسئله پرداخته شد که دادهها همساز و همبسته باشند، نه پراکنده و متناقض. این امر علاوهبر مطالعۀ چند بارۀ نهایی متن، ازطریق حفظ ارتباط با تعدادی از مشارکتکنندگان برای اطمینان از این موضوع صورت گرفت که دادههای دستهبندیشده واقعاً همان چیزی است که آنها میدانند و عمل میکنند؛ 3 . تأییدپذیری: این روش که به عینیت کیفی یا گزارش طبیعیگرایانۀ کیفی هم اطلاق میشود، به این امر می پردازد که یافتهها عملاً و درواقع، مبتنیبر دادهها هستند یا خیر؛ 4. انتقالپذیری: این روش که به کاربردپذیری یافتههای پژوهش اطلاق میشود و به تعدد و گوناگونی واقعیتهای ساختهشده تأکید دارد، در قسمت نتیجهگیری تبیین شده است.
موازین اخلاقی: در این پژوهش، تمام اصول اخلاقی شامل جلب رضایت مشارکتکنندگان برای شرکت در پژوهش، اصل رازداری، امانتداری در دادهها، اصل حق انتخاب برای ادامه یا انصراف در مصاحبه، حق ملاحظۀ نهایی دادهها درصورت تمایل، احترام به وقت آنها، عدمکاربست زور و فشار و ... را مراعات شده است.
جدول ۱- مشخصات مصاحبه شوندگان
Table1- Profile of the interviewees
|
کد |
جنسیت |
سن |
رشتۀ تحصیلی |
سال ورود به دانشگاه |
|
۱ |
زن |
۲۲ |
آموزش کودکان با نیازهای ویژه |
۱۴۰۰ |
|
۲ |
زن |
۲۰ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۳ |
زن |
۲۲ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۴ |
زن |
۲۱ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۵ |
زن |
۱۹ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۶ |
مرد |
۲۲ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۷ |
مرد |
۲۱ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۸ |
زن |
۲۰ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۹ |
زن |
۲۰ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۱۰ |
مرد |
۲۴ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۱۱ |
مرد |
۲۰ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۱۲ |
مرد |
۲۳ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۱۳ |
مرد |
۲۳ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۱۴ |
زن |
۲۱ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۱۵ |
زن |
۲۱ |
آموزش کودکان با نیازهای ویژه |
۱۴۰۰ |
|
۱۶ |
مرد |
۲۲ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۱۷ |
زن |
۲۱ |
آموزش کودکان با نیازهای ویژه |
۱۴۰۰ |
|
۱۸ |
زن |
۲۳ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۱۹ |
زن |
۲۱ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۲۰ |
مرد |
۲۲ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۲۱ |
زن |
۲۱ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۱ |
|
۲۲ |
زن |
۲۴ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۲۳ |
زن |
۲۰ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۲۴ |
زن |
۱۹ |
آموزش ابتدایی |
۱۴۰۲ |
|
۲۵ |
زن |
۲۱ |
آموزش کودکان با نیازهای ویژه |
۱۴۰۰ |
یافتهها
با تحلیل دادهها، یافتهها در سه گام اصلی یافت شد: معانی، موانع و راهکارهای امیدواری در میان دانشجو_معلمان که در ادامه بررسی میشوند.
معانی امیدواری میان دانشجو_معلمان
دراینباره با بررسی پاسخهای دانشجویان، معانی مختلف امید دستهبندی و با اشاره به نقلقولها بیان شد.
توانایی ادامۀ زندگی
یکی از معانی امیدواری در میان دانشجویان توانایی ادامۀ زندگی و استفاده از تجربیات گذشته است. در این زمینه مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱ معتقد است که:
«توانایی ادامۀ زندگی و استفادۀ گذشتهنگری (بهعنوان تجربه) و استفاده از آینده بهعنوان زیست بهتر در حال.» (موارد مشابه:۲۰).
راه استمرار زندگی
دورنگری از دیگر معانی امید است. همانگونه که مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳ بیان میدارد:
«امید به معنای تلاش برای بهبود زندگی و انگیزۀ داشتن برای ادامۀ زندگی است؛ بهطوریکه فرد برای ساختن آیندهای براساس نیازهای درونی و اجتماعی برنامهریزی کند و در جهت رسیدن به آنها مایه بگذارد.» (موارد مشابه: ۵، ۶، ۸، ۱۰، ۱۱، ۱۳، ۱۴، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۲۲، ۲۳ و ۲۵)
اشتیاق درونی ادامۀ زندگی
در مواردی مصاحبهشوندگان امید را اشتیاق درونی در نظر میگیرند. بنا بر نظر مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۷ که معتقد است:
«امیدواری ازنظر تعریف، شاخصهای بهخصوص خود را دارد؛ ولی بهصورت کلی اشتیاق درونی برای ادامۀ زندگی است.» (موارد مشابه: ۲، ۳، ۷، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۵، ۱۷ و ۲۴)
تلاش برای دستیابی به هدف
عدمخستگی در دستیابی به هدف و تلاش برای آن از دیگر نظرات مصاحبهشوندگان در زمینۀ معانی امید است. همانگونه که مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۸ بیان میدارد:
«ما در زندگی برای خود هدفهایی داریم و زندگیمان معنادار است و برای به دست آوردن آن همیشه تلاش میکنیم. اینها لازمۀ امیدواری هستند؛ پس امیدواری یعنی اینکه فردی با تمام مشکلات و موانع در دستیابی به هدف خود خسته نشود.» (موارد مشابه: ۲، ۳، ۹، ۱۰، ۱۳ و ۲۲)
معنادهنده به زندگی
یک بیان متفاوت دربارۀ امید وجود دارد و آن اینکه امید نور زندگی افراد است. همانطور که مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۱ میگوید:
«به نظر بنده امید چیزی است که همه برای ادامۀ زندگی به آن نیاز دارند، هر آدمی با امید زنده است و اگر امیدی نباشد، زندگی همۀ آدمها تاریک میشود. این امید است که به زندگی آدم معنا میدهد.» (موارد مشابه: ۱۲، ۲۱ و ۲۵)
عامل کیفیتافزایی زندگی
یکی از مؤلفههای افزایش کیفیت زندگی، امیدواری است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۵ در این زمینه میگوید:
«نگرش مثبت ما به نتیجۀ هر اتفاقی که قرار است رخ بدهد و امیدواری یکی از مؤلفهها برای افزایش کیفیت زندگی است.» (موارد مشابه: ۱۲، ۱۶ و ۱۹)
موتور محرکۀ حیات و کامیابی
امید یعنی انگیزهداشتن برای ادامۀ زندگی و مسیر موفقیت را طیکردن. یعنی جمعشدن تمامی حسهای خوب در کنار یکدیگر. بنا بر نظر مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۸ که معتقد است:
«همیشه شاد و پرانرژی خواهد بود، بهسلامتی و زیبایی اهمیت بیشتری میدهد، مهربانتر میشود، صحبتهایش هم حتی رنگوبوی امید میدهد و دیگران را نیز امیدوار میکند و برای همۀ خواستههایش تلاش میکند.» (موارد مشابه: ۸، ۱۱، ۱۳، ۱۷، ۱۹، ۲۰ و ۲۲)
شاخصههای امیدواری میان دانشجو_معلمان
همواره افراد امیدوار نشانههایی را دارا هستند که با آنها شناخته میشوند. در این مقوله نشانههای امید در میان دانشجو_معلمان بررسی شده است که شامل:
اهداف مشخص و ازپیشتعیینشده
معیار دیگری که برای امیدواری در نظر گرفته شده است، داشتن هدف است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۵ معتقد است:
«یکی از ویژگیهای امیدواری این است که فرد امیدوار هدف دارد و همواره سعی در رسیدن به آن میکند و اگر شکست بخورد باز به مسیر خود ادامه میدهد. امیدواری باعث میشود در بدترین شرایط بازهم به بهترشدن اوضاع و لطف خداوند امید داشته باشیم.» (موارد مشابه: ۲، ۳، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۲۲، ۲۳، ۲۴ و ۲۵)
نقش امید در تسهیل و تقویت ارتباطات اجتماعی
افراد امیدوار تمایل دارند که روابط حمایتی و اجتماعی برقرار کنند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۰ نیز بر این نظر است:
«یکی از ویژگیهای کلیدی امیدواری حس ارتباط اجتماعی است. افراد امیدوار تمایل دارند که روابط مثبت و حمایتی با دیگران برقرار کنند. این روابط میتواند نقش مهمی در تقویت روحیه و انگیزۀ فرد داشته باشد و بهعنوان منبع الهام و دلگرمی عمل کند؛ بهاینترتیب، امیدواری نهتنها به فرد کمک میکند، بلکه به بهبود کیفیت زندگی و ارتباطات اجتماعی نیز کمک مینماید.»
رضایتمندی از زندگی و آرامش درونی
فردی که همواره در زندگی امیدوار است، از آرامش درونی و نسبی برخوردار است. بنا بر نظر مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۶ که بیان میدارد:
«وقتی این دو واژۀ امیدواری در زندگی آدمی چهرۀ حقیقی خود را نمایان میکنند، خودبهخود در فرد یک رضایت کامل و آرامش درونی ایجاد میشود.»
توانایی انطباق با شرایط جدید
افراد امیدوار همواره میتوانند خود را با شرایط موجود وفق دهند. آنها در هر شرایطی کنترل خود را در دست دارند. همانطور که مصاحبهشوندۀ ۲۵ بیان میدارد:
«توانایی انطباق با شرایط جدید از ویژگیهای دیگر امیدواری است. اینکه هنگام بروز مشکل سریع ناامید نمیشوند و به دنبال یافتن راهحل هستند.»
نقش امید در افزایش تابآوری در چالشها
افراد امیدوار همواره در پی حل مسائل خود هستند و در مواجهه با چالشها به بهترین شیوه عمل میکنند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۱ اینگونه بیان میدارد:
«امیدواری در بین دانشجویان دانشگاه فرهنگیان بسیار مهم و تأثیرگذار است. این دانشجویان بهعنوان آیندهسازان جامعه و معلمان فردا، نقش ویژهای در آموزشوپرورش نسلهای آینده دارند. وجود امیدواری در بین این دانشجویان میتواند موجب انگیزه، تلاش و پایداری بیشتر در مسیر آموزشی و حرفهای آنان شود. این احساسات مثبت میتواند به دانشجویان کمک کند تا با چالشها و سختیهای تحصیلی و حرفهای خود بهتر مقابله کنند و بهسوی اهداف بزرگتر و والاتر حرکت کنند.»
نقش باورها بر امیدبخشی
بخشی از امیدواری دانشجو_معلمان را میتوان به علاقۀ آنان به حرفۀ معلمی دانست. فرد علاقهمند به معلمی همواره در حال کوشش برای پیشرفت و ارتقای خود است که این خود نشانهای از امید به آینده است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۸ معتقد است:
«بخش زیادی از امیدواری بستگی به عوامل درونی دارد؛ اینکه دانشجویان واقعاً به شغل معلمی علاقه داشته باشند، سعی میکنند در دانشگاه هم کارهای تربیتی و آموزشی و پژوهشی زیادی انجام دهند. البته از روی علاقه، چون بعداً میخواهند در مدرسه عملکرد خوبی داشته باشند و این یعنی امید به آیندهای که دوست دارند با تمام توان در آن مسیر پیشرفت کنند.» (موارد مشابه: ۱۰، ۱۲، ۱۹و ۲۰)
پایداری و ارزش شغل معلمی
هر شغلی مزایا و معایبی دارد؛ اما در شغل معلمی میزان مزایای آن بسیار بیشتر از معایبش است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱ نیز اشاراتی به این مزایا کرده است:
«وجود آیندۀ تضمینی، شغل امن و فاقد سختیهای چالشبرانگیز، داشتن حقوق ماهانه و حضور در فضای موردقبول ارزشهای فعلی جامعه.» (موارد مشابه: ۵، ۷، ۱۳، ۱۴، ۲۱، ۲۲، ۲۳، ۲۴ و ۲۵)
اثرگذاری معلم بر یادگیری دانشآموز
هنگامی که یک معلم به دانشآموزان آموزش میدهد و بعد میبیند که آنها بهخوبی یاد گرفتهاند، غرق در لذت میشود. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۴ بهخوبی این موضوع را تفسیر کرده است:
«از زیباترین دلایلی هم که وجود دارد، اینکه وقتی یک کودک کلاس اول را که توانایی خواندن و نوشتن ندارد، آموزش میدهی و درنهایت میتواند بخواند و بنویسد بهترین و عالیترین اتفاق ممکن است.»
فرصت ارتقا در مسیر شغلی و تحصیلی
اینکه شرایط ادامۀ تحصیل در این حرفه فراهم است و محدودیتی برای دانشجویان وجود ندارد، سبب میشود که انگیزه در آنان باقی بماند و با شوق به راه خود ادامه دهند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۵ اینگونه بیان میدارد:
«اینکه اهدافمان مشخص است و وضعیت شغلیمان مشخص است، سبب ایجاد انگیزه شده. اینکه میتوانیم ادامۀ تحصیل دهیم و پیشرفتهایمان بیشتر شود و مهمترین دلیل انگیزه اینکه به دانشآموزان کمک میکنیم.»
خودکفایی مالی و هویت حرفهای
ازآنجاکه دانشگاه فرهنگیان به دانشجو_معلمان حقوق اختصاص داده است، شرایط استقلال مالی دانشجویان را فراهم ساخته و سبب افزایش اعتمادبهنفس و درنتیجه سطح امیدواری آنان گشته است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۷ نیز معتقد است:
«همین حقوق هرچند ناچیز در بعضیها ایجاد امید کرده است. منم از این قاعده مستثنی نیستم. مخصوصاً اینکه خانم هستم و این یک امتیاز مثبت برای من است که توانستم در ۱۸ سالگی ازلحاظ مالی مستقل شوم. دور از خانه بودن و در شهر دیگری زندگیکردن آن هم به تنهایی، باعث کسبکردن تجربیات خوبی شده که من از این بابت خوشحال و خوشنود هستم.» (موارد مشابه: ۲۴)
نقش دانشجو_معلمان در دگرگونی آموزش
دانشجو_معلمان بهعنوان معلمان آینده و تأثیرگذار در جامعه میتوانند در آموزش تحول ایجاد کنند و سبب افزایش امید و انگیزه در میان قشر معلمان و همچنین دانشآموزان شوند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۵ نیز بر همین نظر است:
«به نظرم امیدواری افزایش پیدا کرده؛ چون اکثر دانشجویان بر این عقیده هستند که میتوانند تحولی در امر آموزش ایجاد کنند و علاوهبر تدریس کتب درسی، درس زندگی هم به دانشآموزان بدهند و اینکه آموزشهای جدیدی که دانشجویان میبینند باعث میشود خیلی قویتر و با آگاهی کاملتر پا به کلاس درس بگذارند و دانشآموزان را با مباحث آشنا کنند.»
موانع امیدواری میان دانشجو_معلمان
در این بخش برخی از موانع و چالشهایی بررسی میشود که ازنظر دانشجو_معلمان موجب کاهش امیدواری میشود.
نقش عوامل محیطی بر امیدواری دانشجو_معلمان
قطعاً اطرافیان و محیط پیرامون ما بر سطح امیدواری ما تأثیرگذار است. برخی از دانشجویان معتقدند که با ورودشان به دانشگاه و مشاهدۀ برخی رفتارها و شرایط، سطح امیدواریشان پایین آمده است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳ نیز همین نظر را دارد:
«قبل از ورود به دانشگاه فرهنگیان قطعاً امید دانشجوها به ساختن آیندهای بهتر برای خود و جامعه بیشتر بود و با ورود به این دانشگاه باتوجهبه سختگیریهای اعمالشده انگیزه و امید دانشجویان پایین آمده و نسبتبه قبل کمتر تلاش میکنند. همچنین بیاحترامیهایی که در محیط دانشگاه و مسئولان محترم مشاهده میشود؛ چون با انتظارات دانشجویان منطبق نیست و دور از انتظار بود، باعث کاهش امیدواری شده است.» (موارد مشابه: ۳، ۴، ۶، ۸، ۹، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۱۳، ۱۵، ۱۷، ۱۸و ۲۴)
چالشهای حضور در فضای مدرسه با عنوان معلم کارورز
دانشجو_معلمان بهعنوان یک معلم باید در میان دانشآموزان قرار بگیرند. فضایی که پر از شادی و مهربانی و صمیمیت است که باعث میشود معلم احساس سرزندگی کند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۴ اشارهای هرچند کوچک به این موضوع داشته است:
«معلمبودن و رفتن سر کلاس و روبهروشدن با دانشآموزان.» (موارد مشابه: ۲۳)
کمبود آموزشهای کاربردی برای دانشجو_معلمان
یکی دیگر از عوامل مؤثر بر ایجاد انگیزه در دانشجویان وجود اساتید دانا و باتجربه است که به میزان انگیزه و امید دانشجویان میافزاید. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۸ نیز بر این نظر است:
«مطالب آموزشی و کاربردی که واقعاً بعد از دانشگاه در مدارس برای کار با بچهها کاربردی باشد، بعد اینکه استادهای بسیار خوب و تأثیرگذاری داشته باشیم و نهایت استفاده را از علم و دانش آنها بکنیم.» (موارد مشابه: ۹، ۱۰، ۱۵ و ۱۶)
شرایط اقتصادی
عوامل اقتصادی همیشه مانعی بر پیشرفت افراد بوده است. معلمین نیز از این قاعده مستثنی نیستند. شرایط معیشتی آنان بر امیدواریشان و درنهایت بر تمرکزشان تأثیر دارد. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۷ اینگونه بیان میدارد:
«بهصورت کلی اگر این مقوله را حتی در سطح فرهنگیهای خارج از دانشگاه هم بسنجیم، به دلیل معیشت ضعیف و اقتصاد کمتوان این دغدغۀ ذهنی به کلاس درس و دانشگاه هم منتقل میشود.» (موارد مشابه: ۲، ۶، ۷، ۱۳، ۱۴، ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰، ۲۲ و ۲۵)
سختی کار، عاملی بر کاهش امید
هر شغلی سختیها و چالشهای خاص خود را داراست. شغل معلمی نیز از این قاعده مستثنی نیست. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۴ بیان میدارد:
«ازنظر من، میزان امیدواری در بین تمامی دانشجویان کاهش چشمگیری داشته است. وقتی که به یک دانشجو_معلم نگاه میکنی که قرار است بهعنوان انتقالدهندۀ آموزش با بچهها ارتباط بگیرد، به دلیل صحبتها و ته دل خالیکردن و سختی و عدمرسیدگی کامل و کافی به آنها و متأسفانه بیاحترامی تعداد زیادی از والدین و همچنین سختیهایی که در مورد کار به گوش میخورد، درنتیجه میزان امیدواری متأسفانه تا حد قابلتوجهی پایین آمده است.»
کمتوجهی مسئولین به دانشجویان
برخی معتقدند که مسئولین به دانشجویان، خصوصاً دانشجو_معلمان، کمتوجهه هستند و آنطور که باید به آنها رسیدگی نمیکنند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۵ نیز همین عقیده را دارد:
«متأسفانه کاهش یافته است؛ چون که واقعاً به نیازهای دانشجویان توجهی نمیشود. هر کس میخواهد حرف خودش را روی کرسی بنشاند. بیتوجهی مسئولین و سایر عوامل باعث شده، دیگر انگیزهای برای دانشجویان وجود نداشته باشد.» (موارد مشابه: ۲۲)
مشکلات خانوادگی مؤثر بر سطح امیدواری
دراینباره نمیتوان خیلی مطمئن صحبت کرد؛ اما مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۶ یکی از عوامل کاهش یا افزایش امیدواری را مشکلات خانوادگی بیان میدارد:
«واقعاً قضاوت دربارۀ این مورد خیلی سخت و شاید هم بیانصافانه باشد. من که نمیتوانم افزایش امیدواری یا کاهش امیدواری افراد مختلف را بسنجم؛ چون شاید فردی امیدواریاش کم شده باشد و کمامیدیاش مربوط به مشکلات شخصی خودش باشد؛ مثلاً مشکلات خانوادگی. پس این موارد افزایش امیدواری و کاهش امیدواری مختلف هستند.»
مقایسۀ زندگی مجازی دیگران با زندگی واقعی خود
در جامعۀ امروزی، متأسفانه افراد زندگی واقعی خود را با زندگیهای آرمانی و مجازی دیگران که اغلب نمایشی بیش نیست، مقایسه میکنند. همین عامل سبب کاهش امید در افراد میشود. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۸ بهخوبی این موضوع را بیان کرده است:
«به نظرم میزان امیدواری کاهش یافته است. علت هم گشتوگذار در یک فضای غیرواقعی و مجازی و مقایسهکردن با زندگی خود، باعث شده امیدواری کمتر شود.» (موارد مشابه: ۲۴)
کاهش انگیزه در فضای دانشگاه
برخی معتقدند امید در میان جوانان نهتنها افزایش نداشته است، روند نزولی را در پیش گرفته و در حال سقوط است. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲ نیز بر همین نظر است:
«به نظر من نسبتبه دانشگاههای دیگر یا حتی جامعه خیلی کم است و انگیزه و امید را فقط در بین تعداد افراد محدودی میتوان دید که باگذشت زمان در میان دانشجوهای دیگر آنها هم امیدشان کم میشود.» (موارد مشابه: ۶)
تأثیر جایگاه معلمی بر امید و رشد دانشجو_معلمان
ازآنجاکه جایگاه معلمی در جامعه بسیار چشمگیر است و این افراد از احترام خاصی برخوردارند، اغلب معلمان افرادی با سطح بالای امیدواری هستند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۴ نیز بر این نظر است:
«دانشجویان دانشگاه فرهنگیان ازلحاظ اینکه شغل مقدس معلمی را انتخاب کرده و در آیندهای نزدیک معلم میشوند، امیدوارند.» (موارد مشابه: ۱۸، ۱۹، ۲۱، ۲۳ و ۲۵)
راهکارهای افزایش سطح امیدواری میان دانشجو_معلمان
برای افزایش سطح امیدواری، دانشجو_معلمان راهکارهایی را ارائه دادهاند که در این مقوله به آنها پرداخته شده است:
آگاهسازی دانشجویان با برگزاری کلاسهای آموزشی
با برگزاری کارگاهها میتوان دانشجویان را از فرصتهای موجود آگاه کرد و تا حدودی فشار و استرس را از آنها دور کرد. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱ بیان میدارد که:
«مصاحبهها و فرصتهای ممکن برای دانشجویان بهصورت شفاف در کارگاهها آموزش داده شود، از بهکارگیری فشار مضاعف بر روی دانشجویان پرهیز شود و ویژگیهای مثبت در دانشجویان بزرگنمایی شود.» (موارد مشابه: ۲، ۵، ۸، ۱۰، ۱۶ و ۱۸)
تغییر نگرش دانشجویان به دانشگاه
هر یک از دانشجویان نگرش و تفکری دربارۀ دانشگاه و سیستم دانشگاهی دارند. گاهی با یک تغییر کوچک در این نگرشها میتوان بر امیدواری دانشجویان به دانشگاه افزود. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳ نیز بر همین عقیده است:
«تغییر زاویۀ دید دانشجویان به محیط دانشگاه. اینکه دانشگاه محل کسب دانش است و با جایی که تمام نیازهای ما را برطرف کند، متفاوت است.» (موارد مشابه: ۱۱، ۱۲ و ۱۵)
افزایش امکانات رفاهی برای دانشجویان
در برخی موارد دانشجویان از امکانات رفاهی و برخورد مسئولان دانشگاه شاکی هستند و برایشان موجب یأس و ناامیدی است. همانطور که مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳ به آن اشاره کرده است:
«احساس مسئولیت بیشتر مسئولان و توجه به نیازهای دانشجویان در خوابگاه و دانشگاه، کاهش سختگیریهای بیمورد و توجه به اعتراضات و انتقادات و نیازهای دانشجویان از طرف مسئولان.» (موارد مشابه: ۲، ۴، ۶، ۷، ۱۵، ۱۷، ۱۸، ۲۱ و ۲۲)
کشف استعدادهای دانشجویان
بیشک هر فرد دارای استعدادهایی است که میتواند در دانشگاه از آنها استفاده کند. چه خوب است کادر دانشگاه بیشتر در این زمینه تلاش کنند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۹ بیان میدارد:
«تشخیص استعداد دانشجویان و راهنمایی آنان در مسیر درست استعداد خویش باعث انگیزه و امید بیشتر آنان میشود.»
اصلاح دروس ارائهشده در دانشگاه
برخی بر این باورند که بعضی از دروس پوچ و بیهوده بوده و نیازی به بودنشان نیست و بهتر است با دروس کاربردیتر جایگزین شود. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۳ اشاراتی به این موضوع دارد:
«واحدهای غیرکاربردی که جز اتلاف وقت و هزینه کاربرد دیگری ندارند را حذف و استادهایی که خود تجربۀ تدریس در کلاسهای درس را دارند و معلمهای موفقی بودهاند را بهجای اشخاصی که فقط صحبتهای آرمانی میکنند و خود هیچ درکی از وضعیت موجود در کلاسها ندارند به کار بگیرند.» (موارد مشابه: ۱۹ و ۲۴)
پذیرش و باور به آنچه که وجود دارد
اولین مرحله در هر کاری پذیرش است. امیدواری نیز از همین قاعده پیروی میکند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۴ نیز این قاعده را قبول دارد:
«اولین مورد به نظرم پذیرش و باور است؛ باور به اینکه حرف و صحبتهای بسیاری پشت سر همۀ شغلها و کارها وجود دارد و نباید باعث ناراحتی و نگرانی شود.»
تعامل مؤثر کارکنان دانشگاه با دانشجویان
داشتن روابط اجتماعی قوی همیشه و همهجا کاربرد دارد، حتی در مقولۀ امید و انگیزه. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۴ بیان میدارد که:
«دومین مورد ارتباط خوب و کافی با بقیۀ دانشجویان و افراد موجود در دانشگاه است که باعث شادابی و افزایش امیدواری خواهد شد.» (موارد مشابه: ۲۰)
افزایش حقوق و مزایای دانشجو_معلمان
بحث حقوق و اقتصاد دانشجو همیشه هست. مسائل اقتصادی دانشجویان اگر حل شود، بهخودیخود امیدواری آنان نیز افزایش مییابد. همانطور که مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۵ معتقد است:
«افزایش حقوق در درجۀ اول که به نظرم مهمترین ملاک است و اگر حقوق افزایش یابد، انگیزۀ دانشجویان هم از هر لحاظ افزایش پیدا میکند. افزایش امکانات برای رفاه دانشجویان کمکردن کسورات دانشگاه.» (موارد مشابه:۶، ۱۷، ۱۸، ۲۲ و ۲۳).
استفاده از روشهای نوین آموزش و تدریس
در شغل معلمی یکی از مهمترین و تأثیرگذارترین عوامل، روش آموزش است. معلمی که از روشهای نوین برای تدریس خود استفاده میکند، نهتنها خود، دانشآموزانش نیز به شرایط تحصیلی خود امیدوار میشوند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۵ معتقد است:
«امیدداشتن به تدریس دانشآموزان با استفاده از تکنولوژی و ابزار بهروز نه فقط اکتفا به روشهای سنتی؛ امیدداشتن به تربیت دانشآموزان نه فقط بهمنظور حفظ کتب درسی، بلکه بهمنظور آموزش انواع مهارتها و شهروند خوبیبودن برای جامعه؛ امیدداشتن به بهبود آموزش و تربیت در نظام آموزشوپرورش.»
ارتقای سطح علمی و فرهنگی دانشگاه
هرچه سطح علمی اساتید بالاتر باشد، انگیزۀ دانشجو_معلمان برای ارتقای خود بیشتر میشود. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۵ معتقد است:
«ارتقایافتن سطح علمی دانشگاه هم در اساتید و هم در دانشجویان؛ ارتقایافتن امکانات و فراهمشدن محیطی بهتر برای دانشجویان؛ بالارفتن ارجوقرب معلمی در سطح جامعه.» (موارد مشابه: ۶، ۷، ۸، ۱۱، ۱۵ و ۲۴)
امید مسئلهای آموزشپذیر
گاهی لازم است که امیدواربودن را یاد بگیریم. برخی از افراد بلد نیستند که امیدوار باشند و همواره در یأس و ناامیدی به سر میبرند. مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱ بهخوبی این موضوع را تفسیر کرده است:
«امید مسئلهای درعینحال آموزشپذیر، ولی نسبی است. درواقع عوامل زیادی در امیدواری اثر میگذارد و چون ما آموزش کافی ندیدهایم، توانایی بهره از چالشها را فراموش کرده و بهتبع امید کاهش یافته است».
نتیجه
هدف پژوهش حاضر، شناسایی معانی، شاخصهها، موانع و راهکارهای امیدواری در میان دانشجو_معلمان دانشگاه فرهنگیان کردستان بود. باتوجهبه سؤالاتی که از گروه هدف پرسیده شد، نتایج زیر حاصل گردید.
در پاسخ به بخش نخست، سؤال اول پژوهش مبنی بر اینکه ازنظر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، امیدواری دارای چه معانیای است؟ نتایج نشان داد که امید در میان دانشجو_معلمان صرفاً احساسی زودگذر یا آرزویی مبهم نیست، بلکه سازهای روانشناختی چندبعدی و بنیادین است که نقش حیاتی در شکلدهی به زندگی، هویت و مسیر حرفهای آنها ایفا میکند. مفاهیم استخراجشده، ابعاد مختلف این امید را آشکار میسازد و آن را بهمثابۀ ستون فقرات حیات روانی و اجتماعی این قشر از جامعه معرفی میکند. امید برای دانشجو_معلمان تنها یک حس مثبت نیست، مفهومی چندوجهی و اساسی است. شامل ۱ـ بقا و استمرار که به آنها کمک میکند تا در مسیر زندگی خود ادامه دهند؛ ۲- هدفمندی: به زندگی و تلاشهایشان جهت میدهد؛ ۳- معنا و کیفیت: به هستی و تجربههایشان عمق میبخشد؛ ۴- انگیزه و موفقیت: محرکی برای تلاش و دستیابی به کامیابیهاست. دانشجو_معلمان امید را در تلاش میبینند که نشاندهندۀ سطح نگرش آنهاست که امید بدون حرکت و پیگیری، بیفایده است. این بعد، امید را بۀمثابه یک قطبنمای درونی میبیند که مسیر را به سمت اهداف مشخصی مانند موفقیت تحصیلی، فارغالتحصیلی، کسب شغل معلمی و ایفای نقش اجتماعی تعیین میکند. این بعد همچنین منعکسکنندۀ مسئولیتپذیری و عاملیت فردی آنهاست. نتایج پژوهش با یافتههای پژوهش ارشدی بهادر (۱۴۰۰) همسو است؛ زیرا در هر دو امید را ریشه در فطرت انسان میدانند. یافتههای هر دو پژوهش نشان میدهند که تقویت روحیه و رسیدن به سعادت حقیقی میتواند موجب تقویت امیدواری فرد شود. همچنین نشان داد که امید در درون افراد وجود دارد و باید آن را یافت. در تحلیل این یافتهها میتوان گفت که بر پایۀ نظریۀ اشنایدر، امید زمانی شکل میگیرد که فرد انگیزش درونی برای حرکت به سوی اهداف و نیز راههای ذهنی برای رسیدن به آن اهداف را در خود تجربه کند. دانشجو_معلمان امید را نه احساس، نوعی «عاملیت فعال» و «جهتدهی هدفمند» میدانند؛ دقیقاً همان دو رکن اساسی نظریۀ اشنایدر. همچنین تأکید آنها بر تلاش، استمرار و مسئولیتپذیری با مؤلفۀ عاملیت همخوان است و توجه آنها به هدفمندی و مسیرهای رسیدن به موفقیت با مؤلفۀ مسیرها در نظریۀ اشنایدر تطابق کامل دارد.
در پاسخ به بخش دوم سؤال اول مبنی بر اینکه ازنظر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، شاخصههای امیدواری شامل چه مواردی است، نتایج نشان داد که امید با احساسات افراد رابطۀ مستقیم دارد. بهطوریکه فردی که دارای آرامش درونی است و انسان شادتری است، امیدواری بیشتری دارد؛ پس میتوان عواطف و احساسات فردی را یک شاخصۀ مهم در سطح امیدواری در نظر گرفت. همچنین میزان رضایت افراد از خود که بخشی از احساسات فردی نیز به شمار میرود، بر سطح امیدواری دانشجویان مؤثر بوده و شاخصهای پررنگ در میان دانشجو_معلمان است. باتوجهبه یافتههای موجود میتوان شاخصهها را در دو بُعد دستهبندی کرد: ۱- بُعد فردی و روانی که شامل اهداف ازپیشتعیینشده، رضایتمندی از زندگی و آرامش درونی، نقش امید در افزایش تابآوری در چالشها و از این قبیل موارد است؛ ۲ـ بُعد اجتماعی و حرفهای که شامل نقش امید در تسهیل و تقویت ارتباطات اجتماعی، پایداری و ارزش شغل معلمی، فرصت ارتقا در مسیر شغلی و تحصیلی و ... است. براساس شاخصهها میتوان نتیجه گرفت که امید در میان دانشجو_معلمان، پدیدهای کاملاً ملموس، پویا و چندوجهی است که خود را در ابعاد مختلف زندگی فردی، اجتماعی و حرفهای آنها بروز میدهد. این شاخصهها درمجموع، تصویری از دانشجو_معلمان امیدوار را ترسیم میکنند که نهتنها در درون خود احساس مثبتی دارند، این احساس در نگرشها، رفتارها و انتخابهای آنان نیز مشاهده میشود. نتایج پژوهش با پژوهش امیری اسفرجانی و همکاران (۱۳۹۸) همسو است؛ زیرا هر دو شاخصههای اصلی امید را بررسی میکنند با این تفاوت که پژوهش اسفرجانی و همکاران در زمینۀ اجتماع است. هر دو پژوهش به این نتیجه دستیافتهاند که زندگی افراد همواره دارای فرازوفرودهایی است و افراد باتجربة شکست بیشتر امیدوار میشوند تا در زندگی خود موفق شوند و دست از تلاش برندارند.
در پاسخ به سؤال دوم مبنی بر اینکه دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، موانع حصول و استمرار امیدواری را چگونه تبیین میکنند، نتایج نشان داد که امید علاوهبر اینکه یک نیروی درونی است، بهشدت تحتتأثیر عوامل بیرونی و چالشهای محیطی قرار دارد. شناسایی این موانع برای برنامهریزی مداخلات مؤثر، برای حفظ و تقویت امید در دانشجو_معلمان بسیار حائز اهمیت است. نقش عوامل محیطی بر امیدواری دانشجو_معلمان مانعی کلی است که موانع دیگر را در بر میگیرد. این نشان میدهد که محیط تأثیر بسزایی در شکلگیری یا کاهش امید دارد. اگر محیط حمایتی باشد، امید تقویت میشود؛ اما درصورت وجود چالشها میتواند به مانعی جدی تبدیل شود. بررسی موانع موجود در مسیر امیدواری دانشجو_معلمان، تصویری چندبُعدی و اغلب چالشبرانگیز را پیش روی ما قرار میدهد. این موانع، از فشارهای محیطی و ساختاری گرفته تا مشکلات فردی، همگی دستبهدست هم داده و میتوانند به طور چشمگیری سطح امیدواری این قشر حیاتی را کاهش دهند. درک این موانع، اولین گام اساسی برای طراحی راهکارهای موثر و حمایتگرانه است. در اینجا بررسی برخی از این موانع میشود: ۱- ناهمخوانی میان آموزش دانشگاهی و واقعیت میدانی: شکاف درخور توجهی بین دانش نظری و مهارتهای عملی موردنیاز در محیطهای آموزشی واقعی (مانند چالشهای دورۀ کارورزی) و کمبود آموزشهای کاربردی، دانشجو_معلمان را با احساس عدم آمادگی و ناکارآمدی مواجه میسازد. این موضوع میتواند به دلسردی و کاهش اعتمادبهنفس حرفهای آنها منجر شود؛ ۲- فشارهای اقتصادی و سختیهای مادی: شرایط اقتصادی نامساعد و سختیهای ذاتی شغل معلمی (که ممکن است با انتظارات اولیه دانشجو_معلمان همخوانی نداشته باشد) به طور مستقیم بر رفاه و امنیت روانی آنها تأثیر میگذارد و عاملی بازدارنده برای امیدواری محسوب میشود؛ ۳- خلأ حمایتی و عدمتوجه کافی: کمتوجهی مسئولین دانشگاهی و سیاستگذاران به دغدغهها، نیازها و مسیر پیشرفت دانشجو_معلمان، حس نادیده گرفته شدن را در آنها تقویت میکند. این فقدان حمایت سیستمی، امید به آیندۀ حرفهای و رشد شخصی را کم میکند؛ ۴ـ تأثیرات منفی عوامل فردی و روانی: مشکلات خانوادگی، چالشهای شخصی و همچنین تأثیرات مخرب مقایسۀ مداوم با زندگیهای مجازی (که اغلب ایدئالسازی شدهاند) میتواند روحیه و سطح امیدواری دانشجو_معلمان را بهشدت تحتتأثیر قرار دهد؛ ۵- چالشهای محیط دانشگاهی: کاهش انگیزه در فضای خود دانشگاه که انتظار میرود محیطی پویا و الهامبخش باشد، نشاندهندۀ نیاز به بازنگری در روشهای آموزشی، فضاهای فرهنگی و حمایتهای روانی-اجتماعی درون دانشگاه است؛ ۶- جایگاه اجتماعی: تأثیرپذیری امید و رشد دانشجو_معلمان از جایگاه و تصویر اجتماعی شغل معلمی، بیانگر آن است که اگر این حرفه با مشکلات، کمارزشی یا چالشهای فراوان همراه باشد، بر نگرش و امید دانشجو_معلمان به آیندۀ شغلیشان تأثیر منفی خواهد گذاشت و موجب کاهش امیدواری میشود. پژوهش با پژوهش نورایی و عبداللهزاده (۱۳۹۴) همسو است؛ زیرا هر دو عوامل مؤثر بر امیدواری را بررسی میکنند. این عوامل شامل عوامل مادی و معنوی است که میزان تأثیرگذاری آنان بر تقویت مثبت یا منفی امیدواری را بررسی میکئد. پژوهشهای حاضر بر این باورند که شرایط اقتصادی که در دستۀ عوامل مادی قرار دارد تا حد زیادی بر میزان امیدواری افراد مؤثر است و این نشان از تأثیر زیاد عوامل مادی بر امیدواری است. در تحلیل این یافتهها میتوان گفت که در نظریۀ اشنایدر، ناکامی در امید زمانی رخ میدهد که یا انگیزش برای حرکت به سوی هدف تضعیف شود یا راههای قابلتصور برای رسیدن به هدف مسدود گردد. موانعی که دانشجو_معلمان بیان کردهاند از فشارهای ساختاری و اقتصادی تا کمبود حمایت و شکاف میان آموزش و عمل، درواقع همان عواملی هستند که انگیزش درونی آنها را کاهش میدهد و نیز مسیرهای دستیابی به اهداف حرفهای را محدود میکند؛ بنابراین، یافتهها درست در امتداد نظریۀ اشنایدر نشان میدهد که هرچه موانع بیرونی و درونی بیشتر شود، مسیرهای ذهنی و نیز ارادۀ حرکت تضعیفشده و امید بهطور محسوسی کاهش مییابد.
در پاسخ به سؤال آخر مبنی بر اینکه ازنظر دانشجویان دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، چه راهکارهایی برای تحقق امیدواری میان دانشجویان وجود دارد، نتایج نشان داد که چگونه میتوان با رویکردهای هدفمند، سطح امیدواری را در دانشجو_معلمان تقویت کرد. این راهکارها، تلاشی برای پرکردن شکافهای موجود و بهرهبرداری از پتانسیلها است. مهمترین راهکارها: ۱- آگاهسازی و آموزش، کلید تغییر نگرش: این راهکار به معنای فراهمکردن فضایی برای دانشجو_معلمان است تا با واقعیتهای حرفه، فرصتها، چالشها و حتی مهارتهای تابآوری آشنا شوند. آگاهی، اضطراب ناشی از ناشناختهها را کاهش میدهد و دید واقعبینانهتری به آینده میبخشد. تغییر نگرش دانشجویان به دانشگاه نشان میدهد که دانشگاه نباید فقط محلی برای انتقال دانش باشد، بلکه باید به فضایی پویا برای رشد شخصی، حرفهای و حتی شکلگیری هویت معلمی تبدیل شود. با اصلاح نگاه دانشجو_معلمان به دانشگاه (بهعنوان حامی و فرصتساز)، میتوان انگیزه و امید آنها را افزایش داد؛ ۲- حمایت رفاهی و تسهیلگری محیطی: فراهمکردن امکانات مناسب رفاهی، احساس حمایتشدن را در دانشجو_معلم تقویت میکند و باری از دوش او برمیدارد که خود به افزایش امیدواری کمک میکند؛ ۳- پرورش استعداد و اصلاحات آموزشی: وقتی دانشجو_معلم احساس کند استعدادهایش دیده میشود و پرورش مییابد، حس ارزشمندی و کارآمدی در او تقویت میشود. این خود میتواند منبع بزرگی از امید باشد که به او اطمینان میدهد میتواند در حرفۀ خود موفق باشد. همچنین با ارائۀ دروس مرتبطتر، کاربردیتر و بهروزتر، دانشجو_معلمان احساس میکنند برای ورود به بازار کار و مواجهه با چالشهای واقعی آموزش آمادهتر میشوند و این آمادگی، امید را در آنها زنده نگه میدارد؛ ۴- تعاملات سازنده و ارتقای جایگاه: بهجای تمرکز بر ایدئالها، دانشجو_معلمان باید بتوانند واقعیتهای موجود را بپذیرند و با تمرکز بر نقاط قوت و راهحلها، به سمت آیندهای امیدوارانه حرکت کنند. ضمن اینکه فضای دانشگاهی که در آن کارکنان (ازجمله اساتید، مشاوران و کادر اداری) با دانشجو_معلمان تعامل مثبت و حمایتگرانه دارند، حس تعلق و ارزشمندی را در دانشجو تقویت میکند؛ درنهایت بهبود وضعیت معیشتی و افزایش قدردانی از معلمین، آیندۀ شغلی آنها را روشنتر میکند و امید به زندگی بهتر و کارآمدتر را در آنها زنده نگه میدارد؛ ۵ـ رشد و بینش جامع: یک دانشگاه با سطح علمی و فرهنگی بالا، نهتنها دانشجو_معلمان را ازنظر آکادمیک غنی میکند، آنها را با تجربیات فرهنگی و اجتماعی متنوع آشنا میسازد که به رشد همهجانبه و افزایش دیدگاههای مثبت آنها کمک میکند. در تحلیل این یافتهها میتوان گفت که در نظریۀ اشنایدر، امید زمانی تقویت میشود که اراده و انگیزش فرد برای حرکت به سمت اهداف افزایش یابد و نیز مسیرهای روشن و قابلدستیابی برای رسیدن به این اهداف در اختیار او قرار گیرد. راهکارهایی که دانشجو_معلمان مطرح کردهاند، از آگاهسازی و حمایت رفاهی گرفته تا پرورش استعداد، تعاملات مثبت و ارتقای جایگاه حرفهای درواقع انگیزش درونی آنها را تقویت میکند و نیز مسیرهای واقعی و قابلاجرا را برای پیشرفت گسترش میدهد؛ بنابراین، این راهکارها کاملاً با الگوی اشنایدر همراستا هستند؛ زیرا «قدرت حرکت» و نیز «راههای حرکت» را بهطور همزمان تقویت میکنند و موجب افزایش امید پایدار میشوند.
درکل میتوان به این نتیجه دست یافت که اصلاح و ایجاد تغییراتی در سیستم دانشگاه فرهنگیان میتواند بر افزایش سطح امیدواری دانشجو_معلمان مؤثر باشد. پژوهش با پژوهش حسینی (۱۳۸۸) نیمههمسو است؛ زیرا بهصورت غیرمستقیم یکی از راهکارهای افزایش امیدواری را بیان کرده است. همچنین موضوع امیدواری در افراد را به تفکیک جنسیت انجام داده است و نتیجۀ یکسانی از هر دو جنس به دست آمد و آن اینکه امیدواری و موفقیت در هر دو جنس دختر و پسر لازم و ملزوم یکدیگر است.
در پژوهش حاضر، معانی و شاخصهها و عوامل و موانع امیدواری و همچنین راهکارهای افزایش آن بررسی شد؛ برایناساس، پیشنهاد میشود که این پژوهش در میان دانشگاههای فرهنگیان سایر استانها نیز صورت پذیرد. این پیشنهادات میتواند برای دانشگاههای علوم پزشکی، مهندسی و سایر رشتهها مطالعات مقایسهای را به همراه داشته باشد. به این صورت که با مقایسۀ یافتهها در میان دانشجویان رشتههای مختلف (معلمان، پزشکان و مهندسان) نشان دهد که آیا عوامل مؤثر بر امید در این گروهها مشترک است یا ویژگیهای خاص هر رشته بر سطوح امیدواری تأثیر متفاوتی دارد. نتایج مقایسهای میتواند به دانشگاههای علوم پزشکی، مهندسی و ... کمک کند تا برنامههای حمایتی خاصی برای دانشجویان خود طراحی کنند که با چالشهای منحصربهفرد رشتهشان سازگار باشد. این پژوهش میتواند پایهای تحقیقاتی برای پژوهشگران زمینۀ روانشناسی سلامت و مشاوران دانشگاهی باشد.
تشکر و قدردانی
بدین وسیله پژوهشگران، از دانشجو_معلمان پردیسهای دانشگاه فرهنگیان استان کردستان، که صرفاً بهعنوان مصاحبهشونده در این پژوهش ما را یاری کردند، نهایت تشکر را دارند.
[1] Wittgenestain
[2] Stein & Green
[3] Chignell
[4] Pleeging
[5] Rachel Colla
[6] Kwong
[7] Sain
[8] Snyder
[9] George
[10] Kulla
[11] Sain
[12] Belting
)