نقش کیفیت رابطۀ همسری در تصمیم به سقط جنین عمدی: مطالعه‌ای پدیدارشناختی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای مطالعات زنان، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

2 دانشیار گروه مطالعات زنان، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران

3 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران

4 استادیار گروه مطالعات زنان، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران

چکیده

تصمیم به سقط جنین عمدی در زنان، حاصل تعامل عوامل مختلفی است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش کیفیت رابطۀ همسری در فرایند تصمیم‌گیری و اقدام به سقط جنین عمدی از منظر تجربۀ زیستۀ زنان انجام شد. این مطالعۀ کیفی با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی در سال ۱۴۰۳ انجام شد. با نمونه‌گیری هدفمند و با حداکثر تنوع، ۴۰ زن دارای تجربۀ سقط عمدی از استان البرز انتخاب شدند. داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری و با استفاده از روش هفت‌‌مرحله‌ای کلایزی تحلیل شد. یافته‌ها حاکی‌ازآن است که «ناسازگاری‌های شخصیتی و رفتاری همسر»، «خلأهای عاطفی-ارتباطی» و «نقصان در مسئولیت‌پذیری و تعهد همسر» به‌طورتدریجی به «فقدان امنیت روانی _ عاطفی در رابطۀ همسری» منجر می‌شود. این ناامنی، آینده را در هاله‌ای از ابهام و ترس فرو می‌برد و سبب بروز «احساس ناامنی به آینده» می‌شود که در قالب «پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» و «ترس از بازتولید آسیب در فرزند» ظهور می‌یابد. همچنین، «بنیان‌های سست ازدواج» ناشی از «همسرگزینی نسنجیده» و «اجبار و تعارض بنیادین در آغاز زندگی مشترک» به کاهش تاب‌آوری رابطه انجامیده است. مطابق یافته‌ها اختلال در رابطۀ همسری در مقام بستری تعیین‌کننده، ازطریق سه مکانیسم عمدۀ فرسودگی روانی، پیش‌بینی آینده‌ای آسیب‌زا و محدودسازی عاملیت زن، فرد را به سمت اتخاذ تصمیم به سقط جنین عمدی سوق می‌دهد؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود مداخلات پیشگیرانه بر تقویت تاب‌آوری روابط همسری و ارائۀ خدمات مشاوره‌ای برای زوج‌های در معرض آسیب متمرکز شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Role of Marital Relationship Quality in the Decision to Undergo Induced Abortion: A Phenomenological Study

نویسندگان [English]

  • Nayereh Ahmadi 1
  • Touba Shakeri Golpaygani 2
  • Shohre Rowshani 3
  • Maryam Jamali 4
1 Ph.D. candidate, Department of Women Studies, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Associate professor, Department of Women Studies, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
3 Assistant professor, Department of Social Sciences, Faculty of Social Sciences and Economics, Alzahra University, Tehran, Iran
4 Assistant professor, Department of Women Studies, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Introduction
The family constitutes a private sphere, a sacred cornerstone, and the primary foundation of intimacy and affection formed through the conscious will and judicious choices of its members. It serves as a sanctuary for individuals across all dimensions of life and as the cradle of growth, development, and education grounded in unity and mutual understanding arising from the marital bond. The transcendent functions of the family are realized precisely within this atmosphere of emotional connection and rapport. However, when this safe haven gradually deteriorates due to waning intimacy and solidarity, transforming into an arena fraught with tension, conflict, and discord, its fundamental functions—including childbearing and nurturing of a healthy generation—face serious disruption. Under such circumstances, familial disputes can become so deep and pervasive that they may even serve as a contextual factor predisposing women to the decision of induced abortion. Accordingly, the present study sought to answer the following question: How does the quality of the marital relationship as the most pivotal context for reproductive decisions from the perspective of the participants' lived experience progressively guide a woman toward the decision of induced abortion without negating her agency in the cognitive appraisal of her situation and her subsequent choice?
Materials & Methods
This qualitative study employed a descriptive phenomenological approach. Using purposive sampling with maximum variation (in terms of age, education, socio-economic status, religious beliefs, and reproductive history), 40 eligible participants, who had experienced induced abortion, were married at the time of the abortion and resided in Alborz Province, were identified through specialized and social networks. Data were collected through in-depth semi-structured interviews lasting between 45 and 120 minutes. The interview process adhered to ethical considerations and privacy protocols. Data analysis was conducted by using Colaizzi's 7-step method concurrently with data collection and continued until data saturation was ensured.
Discussion of Results & Conclusion
According to the findings, a disturbed marital relationship led to a "lack of psychological-emotional security within the marital relationship", which played a decisive role in the decision for induced abortion. This insecurity manifested in 3 main dimensions: "spousal personality and behavioral incompatibilities", "emotional and communicative deficits with the spouse", and "deficiencies in responsibility and commitment". Furthermore, a "sense of insecurity about the future"—stemming from the "unpredictability of marital stability" and the "fear of reproducing harm in the child"—led women to perceive the birth of a new child as a factor that would exacerbate existing future challenges. Additionally, "weak foundations of marriage", including "unconsidered spouse selection" and "coercion and fundamental conflict at the onset of cohabitation", had, from the very beginning of the relationship, diminished women's resilience and depleted their psychological capacity to simultaneously manage familial conflicts and parenting responsibilities.
The analysis of the findings elucidated the mechanisms through which a disturbed marital relationship influenced the decision for induced abortion via 3 key pathways. First, the mechanism of psychological-emotional exhaustion: persistent patterns of behavioral harm (violence, humiliation, restriction, etc.), maladaptive personality traits, lack of emotional support from the spouse, and the spouse's lack of responsibility and commitment led to women's psychological exhaustion. This exhaustion severely diminished the emotional capacity necessary for accepting parenting responsibilities. In this situation, women perceived themselves as lacking sufficient psychological resources to raise a new child. Second, the mechanism of anticipating a harmful future: the existing insecure conditions drove women toward catastrophic predictions about the future. This anticipation had two facets: on the one hand, relationship instability and inclination toward separation rendered it impossible to raise a child within a stable family environment; on the other hand, the fear of perpetuating a cycle of harm and transmitting their own suffering to the future child acted as a deterrent. Third, the mechanism of rational calculation for harm minimization and circumscription of women's agency: within this context, abortion emerged as a strategy for crisis management and minimizing potential harms. Consequently, by weighing other circumstances and rationally calculating among available options, women concluded that abortion was the sole means of preventing a child from entering an unsafe environment and averting the exacerbation of existing problems. Therefore, it is recommended that preventive interventions focus on strengthening the resilience of marital relationships and providing counseling services for at-risk couples.
Acknowledgments
The authors thank everyone who contributed to this article.
Conflicts of Interest
There is no conflict of interest.
Funding
The authors received no financial support for the research,
authorship, and/or publication of this article
 Statement on the Use of AI
In the preparation of this study, DeepSeek AI was utilized for summarization, linguistic refinement, and academic rewriting of certain sections of the manuscript. The authors have thoroughly reviewed and edited the AI-generated content and assume full responsibility for the final version of the work.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Marital Relationship Quality
  • Family Conflicts
  • Decision-Making Process
  • Induced Abortion
  • Descriptive Phenomenology

مقدمه

خانواده حریم خصوصی و کانون مقدس و پایۀ تأمین انس و الفتی است که با اراده و انتخاب شایستۀ ارکان آن شکل می‌گیرد و مأمن انسان در تمامی ابعاد و خاستگاه رشد و تکامل، تعلیم‌وتربیت بر پایۀ وحدت و تفاهم برخاسته از زوجیت است (میرخانی، 1394: 16). کارکردهای متعالی خانواده در سایۀ همین الفت و پیوند عاطفی است که محقق می‌شود. زمانی که این پناهگاه امن در اثر زوال تدریجی انس و همدلی به عرصه‌ای مشحون از تشنج، تعارض و ناسازگاری تبدیل شود، کارکرد‌های بنیادین آن ازجمله فرزندآوری و پرورش نسلی سالم با اختلالات جدی مواجه خواهد شد. در چنین شرایطی، اختلافات خانوادگی می‌تواند به حدی عمیق و فراگیر شود که حتی به‌عنوان زمینه‌‌ ساز تصمیم به سقط جنین عمدی در میان زنان عمل کند (آزادواری و حبیب‌پور گتابی، 1402: 151)؛ بر این اساس کیفیت رابطۀ همسری می‌تواند در تصمیم به سقط جنین عمدی نقشی تعیین‌کننده ایفا کند.

پدیدۀ سقط جنین عمدی در جامعۀ ایران از شیوع چشمگیری برخوردار است. نتایج مطالعه‌ای ملی نشان‌ می‌دهد که 9/34درصد از مجموع موارد سقط جنین سالانه در کشور به‌صورت عمدی انجام می‌شود. در مقیاس کمّی، این درصد نمایانگر برآوردی در حدود ۲۵۴هزار مورد سقط عمدی در سال است (احمدی و همکاران، ۱۴۰۴). باتوجه‌به شواهد پژوهشی، اختلافات خانوادگی به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در وقوع سقط جنین عمدی شناخته می‌شود (آزادواری و حبیب‌پور گتابی، 1402: 151؛ رازقی نصرآباد و سنجری، 1396: 105). باتوجه‌به گستردگی این پدیده و نقش کیفیت رابطۀ همسری در بروز آن، واکاوی ابعاد این مسئله از منظر تجربۀ زیستۀ زنان دارای سابقۀ سقط عمدی دارای اهمیت است.

مرور مطالعات پیشین در حوزۀ سقط جنین عمدی در ایران نشان می‌دهد اگرچه این پدیده از زوایای مختلفی موردبررسی قرار گرفته، نقش کیفیت رابطۀ همسری به‌عنوان بستر شکل‌گیری این تصمیم کمتر به‌صورت عمیق واکاوی شده است. پژوهش‌های متعددی به‌صورت پراکنده به وجود ارتباط بین اختلافات خانوادگی و سقط جنین اشاره داشته‌ است؛ برای مثال، رازقی نصرآباد و سنجری (۱۳۹۶) در مطالعه‌ای کیفی، «اختلافات خانوادگی» و «احساس ناامنی در زندگی مشترک» را ازجمله شرایطی شناسایی کردند که در آن هزینه‌های ادامۀ حاملگی بیش از هزینه‌های سقط جنین ارزیابی می‌شود. به‌طورمشابه، عبدالجباری و همکاران (۱۳۹۵) در پژوهشی کمّی، «اختلافات خانوادگی» را به‌عنوان دومین دلیل شایع سقط جنین گزارش کردند. در میان پژوهش‌های کیفی، مطالعۀ آزادواری و حبیب‌پور گتابی (۱۴۰۲) با شناسایی مقولۀ «تعاملات ناکارآمد زناشویی» و «اجبار و فشار ازطرف همسر» به‌عنوان بخشی از شرایط علّی سقط جنین گامی فراتر نهاد. پژوهش چینی‌چیان و همکاران (۱۳۸۶) نیز «اختلاف با شوهر» را یکی از دلایل سقط جنین برشمرده‌اند. مطالعات جدیدتر در ایران نیز این یافته‌ها را تأیید کرده‌ است: باتقوا و همکاران (۱۴۰۴) تعارضات خانوادگی را از علل تصمیم به سقط معرفی کرده‌اند؛ بلالی و فامیل رستمی (۱۴۰۴) اعتیاد، طلاق و خیانت همسر را ازجمله علل ذکر کرده، و حاتمی‌فر و رضایی (۱۴۰۴) نیز مشکلات خانوادگی را عاملی تعیین‌کننده گزارش کرده است؛ بااین‌حال، این مطالعات عمدتاً به ذکر این عوامل در کنار سایر علل بسنده کرده و به واکاوی عمیق مکانیسم‌ها، شدت، ابعاد و کیفیت این روابط و چگونگی تأثیرگذاری آن بر تصمیم نهایی زن نپرداخته‌ است.

در ادبیات پژوهشی بین‌المللی که عمدتاً سقط جنین را در چارچوب حق باروری بررسی کرده و تمرکز غالب آن بر محدودیت‌های قانونی دسترسی به سقط است، به نقش کیفیت رابطۀ همسری به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در سقط جنین کمتر توجه مستقیم شده است؛ بااین‌حال، پژوهش‌هایی به‌صورت غیرمستقیم به این موضوع اشاره داشته‌ است. مور[1] و همکاران (2021) نشان دادند زنانی که فاقد شبکۀ حمایتی اجتماعی قوی هستند، با موانع مالی بیشتری برای دسترسی به خدمات سقط جنین مواجه می‌شوند. آپیه آگیکوم[2] و همکاران (2015) نیز «تأثیر خانواده» را به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در تصمیم‌گیری دربارۀ سقط جنین شناسایی کردند. همچنین، ازمت[3] و همکاران (2012) دریافتند که نرخ بالای سقط جنین می‌تواند بازتابی از محرومیت‌های حقوقی زنان و نابرابری‌های ساختاری در خانواده باشد. در پژوهش‌های بین‌المللی نیز به نقش چگونگی روابط با شریک زندگی در تصمیم به سقط جنین اشاره شده است (Tsegaye et al., 2026; Crespo-Rodríguez et al., 2026; Pike et al., 2025). اگرچه این مطالعات به‌طورمستقیم به واکاوی نقش کیفیت رابطۀ همسری نپرداخته‌ است، همگی بر اهمیت بافت خانوادگی و روابط بین‌فردی در تصمیم‌گیری مربوط به سقط جنین تأکید دارد.

پژوهش حاضر با تمرکز بر نقش «کیفیت رابطۀ همسری» در فرایند تصمیم‌گیری به سقط جنین عمدی و با اتخاذ یک رویکرد کیفی و مبتنی بر تجربۀ زیستۀ زنان، در پی پرکردن این خلأ در ادبیات موضوع است. تأکید بر فرایند تصمیم‌گیری به این معناست که پژوهش حاضر به دنبال شناسایی چگونگی اثرگذاری تدریجی و تعاملی عوامل مختلف در بستر رابطۀ همسری است که درنهایت زن را به‌عنوان فاعلی مسئول و دارای عاملیت به انتخاب سقط سوق می‌دهد؛ بنابراین، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است: چگونه کیفیت رابطۀ همسری به‌عنوان یکی از بسترهای تصمیمات باروری از منظر تجربۀ زیستۀ مشارکت‌کنندگان، در فرایند تجربۀ سقط جنین عمدی نقش ایفا می‌کند؟

ملاحظات نظری

برخلاف پژوهش‌های کمّی که با چارچوب نظری ثابت و با هدف آزمون نظریه آغاز می‌شود، در پژوهش کیفی، نقش نظریه، ایجاد حساسیت نظری و غنای مفهومی برای محقق است؛ در این راستا، محقق با مرور ادبیات و نظریه‌های مرتبط می‌تواند لایه‌های معنایی پنهان در داده‌های تجربی را بهتر درک و تفسیر کند؛ بر این اساس در پژوهش حاضر، نظریاتی ازجمله نظریۀ خودمختاری رابطه‌مند[4]، نظریۀ مبادلۀ پدرسالارانه[5]، نظریۀ دلبستگی[6]، نظریۀ حفاظت از منابع[7] و نظریۀ کنترل اجباری[8] مرور شد تا چارچوب ذهنی غنی‌تری برای طراحی سؤالات و تحلیل عمیق‌تر تجارب زیستۀ مشارکت‌کنندگان فراهم آید.

نظریۀ خودمختاری رابطه‌مند (2001)، در تقابل با نگاه لیبرال و فردگرایانه به خودمختاری استدلال می‌کند که تصمیمات انسانی همواره در بستر روابط اجتماعی، هنجارهای فرهنگی و ساختارهای قدرت شکل می‌گیرد. مرور این نظریه در پژوهش حاضر، حساسیت نظری محقق را از جهات زیر افزایش داد: نخست، درک این نکته که تصمیم زنان به سقط جنین عمدی را نمی‌توان صرفاً یک «انتخاب آزاد» در خلأ اجتماعی تلقی کرد، بلکه باید در شبکۀ پیچیده‌ای از روابط (به‌ویژه رابطۀ همسری) و محدودیت‌های ساختاری تحلیل کرد؛ دوم، این نظریه به تحلیل «پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» کمک کرد. زن با آینده‌نگری و سنجش خطر برای خود و فرزند بالقوه، عاملیت خود را در جهت کاهش آسیب به کار می‌گیرد؛ عاملیتی که هرچند در شرایط نامطلوب ظهور می‌یابد، نافی قدرت انتخاب و مسئولیت اخلاقی زن نیست.

نظریۀ فمینیستی مبادلۀ پدرسالارانه کندی[9] (1988) که درزمینۀ مطالعات خاورمیانه و جوامع اسلامی تدوین شده است، استدلال می‌کند که زنان در نظام‌های پدرسالارانه با آگاهی از محدودیت‌های ساختاری، استراتژی‌های مشخصی را برای بیشینه‌کردن امنیت، بقا و منافع خود اتخاذ می‌کنند. وی این استراتژی‌ها را «مبادلۀ پدرسالارانه» می‌نامد. زن در ازای پذیرش برخی از هنجارهای سلطه‌آمیز (مانند اطاعت از همسر یا پذیرش برخی نابرابری‌ها)، حمایت‌ها و مزایای خاصی (مانند تأمین مالی، امنیت اجتماعی و مشروعیت نقشی) دریافت می‌کند؛ اما هنگامی که این مبادله دچار اختلال شود، یعنی همسر نتواند یا نخواهد حمایت و امنیت موردانتظار را فراهم آورد، ساختار مبادله فرو می‌ریزد و زن ممکن است به استراتژی‌های «خروج» روی آورد که سقط جنین در شرایط بارداری ناخواسته یکی از آن‌هاست. مرور این نظریه در پژوهش حاضر، پژوهشگر را به این موضوع حساس ساخت که زنان در نظام‌های پدرسالارانه، استراتژی‌های محاسبه‌شده‌ای را برای بیشینه‌کردن امنیت و منافع خود در ازای پذیرش محدودیت‌های ساختاری اتخاذ می‌کنند. این حساسیت نظری، پژوهشگر را به جست‌وجوی نشانه‌هایی از فروپاشی مبادلۀ ضمنی در روابط همسری، نظیر ناتوانی همسر در تأمین امنیت عاطفی و مادی و پیوند آن با تصمیم به سقط به‌عنوان یک استراتژی خروج هدایت کرد.

نظریۀ دلبستگی بالبی[10] (1969) بر این اصل استوار است که انسان‌ها با انگیزه‌ای ذاتی برای جست‌وجوی مجاورت با چهره‌های دلبستگی اولیه متولد می‌شوند تا در مواجهه با تنش و تهدید، «امنیت و آرامش» به دست آورند. بر اساس این نظریه، کیفیت رابطۀ اولیۀ کودک با مراقب اصلی، الگوهای درونی‌شده‌ای از خود، دیگری و روابط را ایجاد می‌کند که اگرچه در طول زندگی تغییرپذیر است، تا بزرگ‌سالی نسبتاً پایدار می‌ماند و در بستر روابط عاطفی بعدی، ازجمله رابطۀ همسری و رابطه با فرزندان بازنمایی و فعال می‌شود. درواقع در بزرگ‌سالی سبک دلبستگی جدیدی شکل نمی‌گیرد، بلکه سبک‌های اولیه در تعامل با همسر تعدیل، تشدید یا بازنمایی می‌شود. این نظریه به محقق یادآوری کرد که رابطۀ همسری، تنها یک قرارداد اجتماعی نیست، بلکه مأمنی برای تأمین نیازهای عاطفی و روانی همسران محسوب می‌شود؛ بنابراین، محقق از ابتدا به این موضوع حساس شد که بپرسد: «آیا این رابطه یک «پناهگاه امن» است یا خود منبع تهدید؟». این حساسیت، سؤالاتی را در مصاحبه دربارۀ احساس امنیت، اعتماد و آرامش در رابطۀ همسری شکل داد. هنگامی که شریک زندگی به‌طورمستمر دردسترس نباشد، پاسخی همدلانه ارائه ندهد یا خود به منبع تهدید تبدیل شود، این الگوی تعاملی می‌تواند دو پیامد متفاوت، اما مرتبط به دنبال داشته باشد: از یک‌سو، سبک دلبستگی ناایمن پیشین را تشدید کند و ازسوی دیگر، سبک دلبستگی ایمن اولیه را به‌تدریج در جهت منفی تعدیل نماید؛ به‌علاوه نظریۀ دلبستگی، محقق را دربرابر «الگوهای ارتباطی» حساس کرد. به‌جای اینکه فقط به یک دعوای خانوادگی بپردازد، این پرسش در ذهن محقق شکل گرفت که «آیا الگویی از طرد، بی‌ثباتی یا ترس در این رابطه حاکم است». همچنین این نظریه محقق را به ترس از بازتولید آسیب و تکرار «سبک دلبستگی ناایمن» دربارۀ فرزند متولنشده حساس کرد.

نظریۀ حفاظت از منابع هابفول[11] (1989) استدلال می‌کند که افراد به دنبال کسب، حفظ و حفاظت از منابع ارزشمند خود (مانند انرژی عاطفی، احساس امنیت، حمایت اجتماعی و عزت نفس) هستند. استرس روانی زمانی بروز می‌کند که این منابع تهدید شده، از دست رفته یا پس از یک سرمایه‌گذاری بازگشت کافی نداشته باشد. مرور این نظریه باعث شد محقق از خود بپرسد: «این زن در رابطۀ همسری چه منابع عاطفی و روانی را از دست داده است و چه منابعی به دست آورده است؟» این دید سبب پرسیدن سؤالات مستقیم و غیرمستقیم دربارۀ فشار کاری، مسئولیت زندگی، پرورش فرزندان فعلی، میزان حمایت عاطفی دریافت‌شده ازسوی همسر و احساس درماندگی و خستگی مفرط شد.

استارک[12] (2007) با معرفی مفهوم «کنترل اجباری»، تمرکز را از خشونت فیزیکی منفرد به سمت یک «الگوی استراتژیک از سلطه» تغییر داد که در آن، همسر آزارگر با استفاده از تکنیک‌هایی مانند انزوا، نظارت، تحقیر، تهدید و محدودسازی دسترسی به منابع، «آزادی عمل و عاملیت» زن را محدود می‌کند یا از بین می‌برد. این چارچوب نظری، محقق را ملزم کرد که صرفاً بر رفتارهای خشونت‌آمیز فیزیکی متمرکز نباشد، بلکه به اشکال دیگر کنترل ازقبیل اعمال محدودیت‌های افراطی، رفتارهای تحقیرآمیز و توهین‌آمیز، مضیقه‌های اقتصادی، و قطع ارتباط با شبکۀ خویشاوندی و اجتماعی نیز توجه کند. این رویکرد زمینه‌ساز واکاوی عمیق‌تر و مبتنی بر جزئیات ابعاد مختلف اختلاف در رابطۀ همسری شد؛ درنهایت، این نظریه امکان درک «عاملیت» زن در فرایند تصمیم‌گیری به سقط جنین را در چارچوب شرایط ساختاری محدودکننده و زمینۀ فشار سیستماتیک میسر ساخت.

روش پژوهش

پژوهش حاضر در چارچوب پارادایم تفسیری انجام شده که به‌عنوان مبنا و چارچوب هدایت‌‌کنندۀ فرایند تحقیق حاکم است. همان‌گونه که گوبا و لینکلن[13] (1994) تأکید کرده‌اند، درک پارادایم پژوهش برای تضمین انسجام روش‌شناختی و تدوین پژوهشی معتبر ضروری است. این مطالعه با بهره‌گیری از راهبرد پدیدارشناسی توصیفی به اجرا درآمده است. این راهبرد که ریشه در آرای هوسرل دارد، با هدف کشف و توصیف ماهیت تجارب زیسته به کار می‌رود؛ در این راستا، پژوهشگر با اجرای فرایند «اِپوخه» یا «در پرانتز نهادن پیش‌انگاره‌ها» به توصیف ناب تجارب مشارکت‌کنندگان می‌پردازد (Colaizzi, 1978). پدیدارشناسی توصیفی با تمرکز نظام‌مند بر تجارب زیسته به ثبت و تحلیل ادراکات و برداشت‌های مشارکت‌کنندگان با تأکید بر حفظ اصالت تجارب می‌پردازد. این رویکرد با خودداری از هرگونه تفسیر تحمیلی در پی بازنمایی بی‌واسطۀ ساختارهای تجربۀ انسانی است (Creswell & Poth, 2025; Sinfield et al., 2023).

معیارهای ورود به مطالعه شامل دارابودن حداقل یک تجربۀ سقط عمدی، تأهل در زمان وقوع رویداد، توانایی بازگویی جزئیات تجربه، اعلام رضایت آگاهانه برای مشارکت و سکونت در استان البرز بود. داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد که مدت هر مصاحبه بین ۴۵ تا ۱۲۰ دقیقه به طول انجامید. فرایند نمونه‌گیری به روش هدفمند و با د رنظر گرفتن حداکثر تنوع ازنظر متغیرهای سن، سطح تحصیلات، وضعیت اشتغال و باورهای مذهبی انجام پذیرفت.

در این مطالعه، میانگین سنی مشارکت‌کنندگان حدود 42 سال بود. ازنظر سطح تحصیلات، تقریباً نیمی از افراد دارای مدرک دیپلم یا کمتر و نیمی دیگر از تحصیلات دانشگاهی برخوردار بودند. ازنظر وضعیت اشتغال، بیش از نیمی از شرکت‌کنندگان در دورۀ تجربۀ سقط خانه‌دار بودند و باقی افراد دارای اشتغال خارج از خانه بودند. تعداد دفعات تجربۀ سقط عمدی در بین نمونه‌ها بین ۱ تا ۵ بار در نوسان بود و سن آنان در زمان اولین تجربۀ سقط بین ۱۷ تا ۴۱ سال متغیر بود. مشخصات مشارکت‌کنندگان در جدول (۱) ارائه شده است.

جدول 1- مشخصات مشارکت‌کنندگان

Table 1- Demographic characteristics of participants

ویژگی

Characteristic

توضیحات

Description

سن مشارکت کنندگان

Participants’ age

میانگین: 42.15 سال

Mean: 42.15 years

28 تا 55 سال

28–55 years

تحصیلات

Education

غیر دانشگاهی: 22 نفر

Non-university: 22

دانشگاهی: 18 نفر

university: 18

زیر دیپلم تا دکترا

From below diploma to doctoral degree

وضعیت اشتغال

Employment status

خانه­دار: 24 نفر

Homemakers: 24

فرهنگی: 3

teachers: 3

آزاد: 7

self-employed: 7

پرستار: 4

nurses: 4

مشاغل خدماتی: 2

service workers: 2

60 درصد خانه­دار

60% homemakers

40 درصد شاغل

40% employed

دفعات تجربه سقط جنین عمدی

Number of induced abortions

1 تا 5 بار

1–5 times

67.5 درصد یک بار تجربه سقط

67.5% had experienced one abortion

سن در اولین تجربه سقط

Age at first abortion

میانگین: 30.23 سال

Mean: 30.23 years

17 تا 41 سال

17–41 years

45 درصد بین 20 تا 30 سال

45% were aged 20–30

45 درصد بین 30 تا 40 سال

45% were aged 30–40

تعداد فرزندان در زمان وقوع تجربه

Number of children at the time of the abortion

0 تا 3 فرزند

0–3 children

52.5 درصد دارای 0 یا 1 فرزند

52.5% had 0 or 1 child

تعداد فرزندان در زمان مصاحبه

Number of children at the time of interview

0 تا 5 فرزند

0–5 children

30 درصد دارای 0 یا 1 فرزند

30% had 0 or 1 child

باتوجه‌به ماهیت حساس موضوع پژوهش، فرایند شناسایی مشارکت‌کنندگان با بهره‌گیری از شبکه‌های تخصصی فعال در حوزۀ سلامت و حیات جنین شامل گروه‌های مردمی، ماماها و پرستاران شاغل در مراکز درمانی استان البرز انجام شد. در همۀ مراحل اجرای پژوهش، اصول اخلاقی شامل حفظ محرمانگی داده‌ها، رعایت حق انصراف آزادانۀ مشارکت‌کنندگان در هر مرحله از مطالعه و تعیین زمان و مکان مصاحبه مطابق با ترجیحات ایشان به‌طورکامل رعایت شد. گردآوری داده‌ها در بازۀ زمانی مهر تا اسفند ۱۴۰۳ صورت پذیرفت. در جلسات مصاحبه از مشارکت‌کنندگان دعوت می‌شد تا با بازگشت به زمان وقوع رویداد، تجربۀ زیستۀ خود را با بیشترین جزئیات بازگو کنند. پرسش‌های بعدی به‌صورت پویا و براساس پاسخ‌های مشارکت‌کنندگان و با هدف واکاوی نقش کیفیت رابطۀ همسری در فرایند تصمیم به سقط طراحی و مطرح می‌شد. فرایند نمونه‌گیری تا انجام ۴۰ مصاحبه ادامه یافت که در این مرحله نمونه‌گیری با احراز اشباع داده‌ها و تکمیل ابعاد و ویژگی‌های مقولات خاتمه یافت.

تحلیل داده‌ها در پژوهش حاضر براساس رویکرد هفت‌مرحله‌ای کلایزی (Creswell & Poth, 2025: 159) و با رویکردی تطبیقی (هم‌زمانی گردآوری و تحلیل داده‌ها) انجام شد. در گام اول، محتوای همۀ مصاحبه‌ها به‌طورکامل و عینی پیاده‌سازی شد؛ در مرحلۀ دوم، با مطالعۀ عمیق متون مصاحبه‌ها، گزاره‌های معنادار مرتبط با پدیدۀ موردمطالعه استخراج شد؛ در گام سوم، این گزاره‌ها به‌منظور کشف معانی نهفته در بستر تجربۀ زیستۀ مشارکت‌کنندگان تفسیر شد و مفاهیم بنیادین استخراج گردید؛ در مرحلۀ چهارم، مفاهیم استخراج‌شده در قالب خوشه‌های معنایی همگون دسته‌بندی و یکپارچه شد و ناسازگاری‌های احتمالی بررسی و رفع گردید؛ در گام پنجم، با تلفیق این خوشه‌ها توصیف ساختاریافته و جامعی از تجربۀ مشارکت‌کنندگان ارائه شد؛ در مرحلۀ ششم، ازطریق واکاوی توصیف‌های تولیدشده، ماهیت بنیادین پدیدۀ موردمطالعه آشکار شد؛ درنهایت و در گام هفتم، به‌منظور تأمین اعتبار یافته‌ها، نتایج به تعدادی از مشارکت‌کنندگان ارائه و تأیید نهایی آنان اخذ گردید. همچنین، ارزیابی یافته‌ها توسط سه تن از اساتید دانشگاهی صورت پذیرفت.

یافته‌ها

براساس نتایج حاصل از کدگذاری و مقوله‌بندی، نقش کیفیت رابطۀ همسری در تصمیم به سقط در سه طبقه خلاصه شده است. مقوله‌ها و خرده‌مقوله‌های مربوط در جدول (2) ذکر شده و سپس به همراه نمونه‌هایی از گفته‌های زنان، نقش هریک از مقوله‌ها در تصمیم به سقط جنین عمدی بیان شده است.

فقدان امنیت روانی-عاطفی در رابطۀ همسری

مقولۀ «فقدان امنیت روانی-عاطفی در رابطۀ همسری» به مجموعه‌ای از عوامل روانی _ رفتاری و ارتباطی اشاره دارد که به احساس نارضایتی از همسر و رابطۀ همسری منجر و به دلیل ایجاد احساس عدم‌امنیت روانی و عاطفی در فرد، زمینه‌ساز تصمیم به سقط جنین شده‌ است. این عوامل شامل «ناسازگاری‌های شخصیتی و رفتاری همسر»، «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» و «نقصان در مسئولیت‌پذیری و تعهد همسر» می‌شود که درنهایت به فرسودگی هیجانی زن و ارزیابی منفی از توانایی پرورش فرزند جدید منجر شده است.

«ناسازگاری‌های شخصیتی و رفتاری همسر» به طیف گسترده‌ای از «آسیب‌های رفتاری همسر» و «ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی نامطلوب» وی اشاره دارد که در ایجاد احساس عدم‌امنیت روانی _ عاطفی و تصمیم به سقط نقش داشته است.

«آسیب‌های رفتاری همسر» ذیل این زیرمقوله به رفتارهای مخرب و ناسالم همسر اشاره دارد که ازطریق ایجاد ناامنی روانی، کاهش کیفیت رابطۀ همسری و تضعیف اعتماد متقابل، زمینه‌ساز تصمیم به سقط جنین شده‌ است. این آسیب‌ها شامل «رفتارهای سرکوب‌گرانۀ فیزیکی»، «رفتارهای تخریب‌گرانۀ هیجانی»، «رفتارهای طردگرانه»، «رفتارهای تحقیرگرانه»، «رفتارهای محدودگرانه» و «رفتارهای قانون‌گریزانه» می‌شود که به ارزیابی منفی زن از امکان پرورش فرزند در چنین محیطی منجر شده است.

جدول 2- مقوله‌ها و خرده‌مقوله‌های نقش کیفیت رابطۀ همسری در تصمیم به سقط

Table 2- Themes and subthemes of the role of marital relationship quality in the decision to undergo induced abortion

ردیف

طبقات

مقولات اصلی

خرده مقولات

1

 

 

فقدان امنیت روانی- عاطفی در رابطه همسری

Lack of psychological-emotional security in the marital relationship

ناسازگاری­های شخصیتی و رفتاری همسر

Spouse’s personality and behavioral incompatibilities

آسیب­های رفتاری همسر

Spouse’s behavioral problems

ویژگی­های شخصیتی و اخلاقی نامطلوب

Undesirable personality and moral traits

 

خلأ­های عاطفی و ارتباطی با همسر

Emotional and communication gaps with the spouse

مشکلات تعاملی با همسر

Interactional problems with the spouse

اختلال در رابطه زناشویی

Dysfunction in the marital relationship

عدم تأمین انتظارات عاطفی زن از سوی همسر
Failure of the spouse to meet the woman’s emotional needs

فقدان مهارت­های ارتباطی

Lack of communication skills

نقصان در مسئولیت­پذیری و تعهد همسر

Deficiency in the spouse’s responsibility and commitment

خیانت همسر

Spousal infidelity

عدم مسئولیت­پذیری همسر

The spouse’s lack of responsibility

2

 

 

احساس ناامنی نسبت به آینده

A Sense of Insecurity About the Future

 

پیش­بینی ناپایداری زندگی مشترک

Anticipation of instability in married life

عدم تمایل زن به تداوم زندگی مشترک

The woman’s unwillingness to continue married life

بی­میلی همسر به حفظ کانون خانواده

The spouse’s lack of interest in preserving the family unit

احساس عدم اطمینان به آینده رابطه

Uncertainty about the future of the relationship

ترس از بازتولید آسیب در فرزند

Fear of perpetuating harm in the child

پیش­بینی آینده آسیب­زا برای فرزند

Anticipation of a harmful future for the child

انعکاس تجارب پیشین در پرورش فرزندان فعلی

Reflection of past experiences in raising current children

3

 

 

بنیان­های سست ازدواج

Fragile marital bonds

همسرگزینی نسنجیده

Ill-considered spouse selection

عدم کفویت و تناسب در ازدواج

Lack of compatibility and suitability in marriage

انتخاب نادرست

Inappropriate choice

اجبار و تعارض بنیادین در آغاز زندگی مشترک

Coercion and fundamental conflict at the beginning of married life

ازدواج تحمیلی

Forced marriage

شروع زندگی مشترک با وجود تعارضات حل نشده

Beginning married life despite unresolved conflicts

«رفتارهای سرکوبگرانۀ فیزیکی» به‌عنوان یکی از مصادیق «آسیب‌های رفتاری همسر» شناسایی شد. یافته‌ها نشان داد که تجربۀ مواجهه با رفتارهای خشونت‌آمیز فیزیکی ازسوی همسر (به خود فرد و نیز به فرزندان موجود) به شکل‌گیری احساس ناامنی عمیق، نارضایتی از همسر و دلسردی از زندگی مشترک منجر شده بود. در چنین شرایطی، مشارکت‌کنندگان با این ارزیابی که حفظ جنین ممکن است موجب تشدید ناامنی‌های موجود و وخامت بیشتر اوضاع خانواده شود، تصمیم به سقط جنین را به‌عنوان راهبردی برای پیشگیری از آسیب‌های احتمالی آینده اتخاذ کرده بودند.

مصاحبۀ ۱۰، 38ساله، 5 بار سابقۀ سقط عمدی: «رابطه‌ام با همسرم زیاد خوب نیست. به‌خاطر مشکلاتی که سر پسرم پیش اومد؛ سر فحش‌هایی که می‌داد؛ دست‌ بزن‌هاش، فحاشی‌هاش، خسیسی‌هاش. بچه‌ها می‌رفتن مدرسه پول نمی‌داد. من خودم قایمکی می‌رفتم کار می‌کردم؛ تو خونه‌های مردم کار می‌کردم که خرج بچه‌هامو بدم. تا می‌گفتم پول یه دونه می‌کوبید تو سرم. حتی به‌خاطر ختنۀ بچه‌ها هم خیلی منو کتک زد. می‌گفت چرا الکی می‌خوای بچه‌ها رو ببری دکتر پول خرج کنی. می‌بریم شهرستان پیش فلانی ختنه می‌کنه. بهش می‌گفتم بابا اون موقع گذشت. الآن مردم بچه‌هاشونو می‌برن پیش دکتر توی مطب ختنه می‌کنن. دعوامون شد. سر منو کوبید به دیوار. از اولش به من تهمت می‌زد. می‌گفت تو با اینی، تو با اونی. مغزش مریضه. چند وقت بعد از عروسی، سالگرد فوت مامانم شد. از نظرآباد رفتیم قم. از قم برگشتنی شوهرم منو تو راه گرفت کتک زد. گفت آره تو با پسر دایی‌ات رابطه داری، به اون نامه دادی. گفتم بابا من اصلاً اونو ندیدم. چه‌جوری نامه نوشتم؟ اصلاً از اون خوشم نمیاد. من باردار بودم انقدر بد زده بود که جفت اومده بود پایین و خونریزی کرده بود. فرداش رفتم قم خونه خواهرم و بهش گفتم به کسی نگو اومدم اینجا. اونجا بدنمو به خواهرم نشون دادم. از گردن به پایین بدنم کبود بود.»

«رفتارهای تخریب‌گرانۀ هیجانی» از دیگر مصادیق «آسیب‌های رفتاری همسر» است. یافته‌ها نشان داد که مواجهۀ مستمر با رفتارهای مخرب هیجانی ازسوی همسر شامل برخوردهای نامناسب با فرزندان، رفتارهای پرخاشگرانه، بداخلاقی‌های مکرر و لجبازی، بهانه‌جویی و تعارضات بی‌دلیل به ایجاد احساس ناخشنودی عمیق از رابطۀ زناشویی منجر شده بود. در چنین شرایطی، مشارکت‌کنندگان با ارزیابی منفی از کیفیت محیط خانوادگی و عدم‌احساس دلبستگی عاطفی به همسر، شرایط را برای پرورش فرزند جدید نامناسب تشخیص داده بودند. تعدادی از مشارکت‌کنندگان نیز تولد فرزند جدید را به‌عنوان عامل تشدیدکننده مشکلات موجود در زندگی زناشویی ارزیابی می‌کردند. این ارزیابی‌های منفی درنهایت به تصمیم به سقط جنین منجر شده بود.

مصاحبۀ ۲۰، 43ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «رابطه‌ام با همسرم اصلاً خوب نبود. اخلاقش بد بود؛ دست بزن داشت؛ دهن‌بین بود. برادر شوهرم ۶ تا دختر داره، یه دونه پسر. می‌ترسید اینم همش دختر بیاره. می‌گفت من این همه کار می‌کنم آخرش داماد بیاد بخوره. وقتی باردار شدم، از ترس دخترشدن گفت بنداز. خیلی بداخلاقی و بدرفتاری می‌کرد. منم دیدم زندگیمو زهرمار می‌کنه. گفتم خودم بذارم برم با این دوتا دختر وضعیت اینا چی میشه. ترسیدم زندگیم به هم بخوره و انداختم. تا پارسال قهر بودم باهاش. بهونه‌های الکی می‌آورد. رابطه‌اش با دخترام خوب نبود. بهش می‌گفتم اصلاً برو یه زن بگیر برات پسر بیاره. درخواست مهریه دادم. با خودم گفتم اگر دوست داره زندگی کنه، اگر دوست نداشت طلاقم بده.»

«رفتارهای طردگرانه» به‌عنوان یکی دیگر از مصادیق «آسیب‌های رفتاری همسر» شناسایی شد. یافته‌ها حاکی‌ازآن بود که الگوهای رفتاری نظیر بی‌اعتنایی عمدی، قطع ارتباط با شبکۀ خویشاوندی همسر و سایر اشکال طرد عاطفی به شکل‌گیری احساس محرومیت هیجانی و ناامنی روانی در زنان منجر شده بود. این شرایط از دو منظر بر تصمیم به سقط تأثیر گذاشته بود: 1) تأثیرات مستقیم: ایجاد محیطی پرتنش و ناپایدار در رابطۀ زناشویی؛ 2) تأثیرات غیرمستقیم: کاهش تاب‌آوری زن در مواجهه با مسئولیت‌های والدگری. در چنین فضای عاطفیِ مخدوش‌شده، زنان با پیش‌بینی تشدید این الگوهای ارتباطی نامطلوب درصورت تولد فرزند جدید، تصمیم به سقط را به‌عنوان راهبردی برای پیشگیری از عمیق‌ترشدن آسیب‌های روانی موجود برمی‌گزیدند.

مصاحبۀ 7، 44ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «سر این بارداری که سقط کردم، شرایط خیلی بدی داشتم. با همسرم خیلی چالش داشتم. شش ماه خودم پیش مشاوره می‌رفتم و مشکلات روحی و جسمی زیادی داشتم. وقتی پسرم رو باردار بودم، خیلی اذیت شدم. همسرم اصرار داشت که پسرمو سقط کنم؛ اما من زیر بار نرفتم. 9 ماه بارداری با من قهر بود. همش نگران بودم نکنه وقتی بچه به دنیا بیاد، بچه رو نخواد. بچه رو بغل نکنه. تو اون ۹ ماه خیلی با هم مشکل داشتیم. خیلی اذیت شدم. همراهی نمی‌کرد؛ ازنظر عاطفی توجهی نداشت؛ به‌خاطر مشکلی که با برادرم داشت با خانواده‌ام قطع رابطه کرده بود. خیلی برام سنگین بود این قطع رابطه. من خودم بچۀ اول هستم و یه خواهر و برادر دارم که بعد از من ازدواج کردن. به خانواده‌ام و خواهرم وابسته‌ام. خیلی قطع رابطه با خانواده‌ام برام سخت بود. بچه‌هام هم خیلی ناراحت بودند که چرا بابا نمیاد، همه هستند.»

«رفتارهای تحقیرگرانه» از دیگر موارد «آسیب‌های رفتاری همسر» است. تحلیل داده‌ها نشان داد که الگوهای رفتاری مخربی همچون تخریب شخصیت زن در محیط‌های عمومی، اتهامات ناروای خیانت، بی‌حرمتی به زن و خانوادۀ وی، استفاده از الفاظ تحقیرآمیز و توهین‌آمیز و نسبت‌دادن ناروای اختلالات روانی به ایجاد فضایی از ناامنی روانی و فشارهای عاطفی برای زنان منجر شده بود. این شرایط از دو جنبه بر تصمیم به سقط تأثیر گذاشته بود: تشخیص نامناسب‌بودن فضای خانواده برای پرورش فرزند، فرسودگی هیجانی ناشی از رفتارهای تحقیرآمیز و کاهش ظرفیت روانی برای پذیرش مسئولیت والدگری.

مصاحبۀ 4، 35ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «خیلی شوهرم بددهنه. به‌جای اینکه اسممو بیاره بگه زهره، میگه بیشعور، احمق، الاغ. تو نمی‌فهمی، تو احمقی. بهش می‌گم درست صحبت کن. اگر از من انتظار احترام داری، خب تو هم به من احترام بذار. بی‌احترامی می‌کنه، اجازه نمی‌ده با مادرم حرف بزنم. میاد بی‌احترامی می‌کنه به مادرم و خانواده‌ام. پیش اطرافیان طوری برخورد می‌کنه که منو کوچیک می‌کنه؛ مثلاً پارسال برای ارث و میراث رفته بودیم شهرستان. برادر شوهرم گفت که خانمش نظرش اینه و با مشورت هم می‌خوان یه کاری بکنن. بعد برگشت به برادر شوهرم گفت اگه خانم من بخواد چیزی بگه که این کارو بکن، اون کارو نکن، من زیر پام لهش می‌کنم؛ درحالی‌که من روحم از چیزی خبر نداشت و اصلاً دخالتم نمی‌کنم.»

«رفتارهای محدودگرانه» نیز به‌عنوان یکی از مصادیق «آسیب‌های رفتاری همسر» شناسایی شد. تحلیل داده‌ها نشان داد که اعمال کنترل‌های شدید ازسوی همسر شامل مواردی چون قطع یا محدودیت ارتباط با خانوادۀ پدری، اعمال نظارت افراطی بر روابط اجتماعی، ممانعت از حضور اجتماعی و مشارکت در فعالیت‌های عمومی به شکل‌گیری احساس انزوا، افسردگی و کاهش دلبستگی به زندگی مشترک منجر شده بود. این شرایط زمینه‌ساز تصمیم و اقدام به سقط شده بود.

مصاحبۀ ۲۴، 40ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «اذیتم می‌کرد. فوق‌العاده بددل بود. تا سه سال اول ازدواج قبل از اینکه بچه‌دار بشم، صبح می‌رفت بیرون در رو قفل می‌کرد. شب که میومد، در رو باز می‌کرد. اصلاً حق رفتن خونۀ پدر و مادر نداشتم. حق دیدن خواهر و برادرامو نداشتم. اصلاً حق تنها جایی رفتن رو نداشتم. هیچ‌جا، فقط با خودش می‌رفتم و با خودش برمی‌گشتم. فکر کن یه آدم افسرده شده بودم. یه زنی بودم که اصلاً بلد نبودم حتی یه پولو کارت به کارت کنم. این‌قدر تو جامعه محدود بودم.»

از دیگر موارد «آسیب‌های رفتاری همسر»، «رفتارهای قانون‌گریزانه» است. یافته‌ها حاکی‌ازآن بود که ارتکاب مستمر اعمال خلاف قانون ازسوی همسر به ارزیابی منفی از پایبندی همسر به هنجارهای اجتماعی و اخلاقی و احساس ناامنی به تداوم و ثبات زندگی مشترک منجر شده بود. این ادراک که ریشه در مشاهدۀ رفتارهای قانون‌شکنانۀ همسر داشت، باعث کاهش شدید اعتماد به همسر، ترس از آینده‌ای نامطمئن برای فرزند و پیش‌بینی مشکلات اجتماعی و حقوقی احتمالی شده بود. همین شرایط فرد را به سمت تصمیم به سقط سوق داده بود.

مصاحبۀ 35، 55ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «همسر من توی شرکت کار می‌کرد. اونجا باهاش آشنا شدم. در شرف طلاق‌دادن خانمش بود. اونجا محبت منو به خودش جلب کرد. می‌گفت من تو کار زیرخاکی‌ام؛ ولی بعد از ازدواج متوجه شدم که یه جورایی خلافکاره و سارقه. اختلاف‌های ما از اون موقع شروع شد.»

برخی «ویژگی‌های شخصیتی و اخلاقی نامطلوب» همسر شامل «مشخصه‌های خلقی و رفتاری ناکارامد» و «اختلالات روانی همسر» نیز سبب بروز نارضایتی از زندگی خانوادگی شده و تصمیم به سقط جنین را تسهیل کرده بود.

یافته‌ها نشان داد که «مشخصه‌های خلقی و رفتاری ناکارامد» همسر شامل ویژگی‌های رفتاری (راحت‌طلبی مفرط، خودمحوری، عدم‌ثبات رفتاری، عصبانیت مزمن و خساست)، کاستی‌های اخلاقی (افشای اسرار خانوادگی و لذت‌جویی افراطی)، ساده‌انگاری در پذیرش سخنان دیگران و تمایلات نامتعادل (جاه‌طلبی بیمارگونه، سخت‌گیری غیرمنطقی و رفاقت‌های خارج از چارچوب) به ایجاد محیطی ناامن و پرتنش در زندگی زناشویی منجر شده بود. این صفات با ایجاد تعارض مستمر با ارزش‌های اخلاقی زن و مصالح خانواده، کارکردهای حمایتی نهاد خانواده را مختل کرده و آن را از حالت پناهگاه امن خارج ساخته بود. در چنین شرایطی، زنان با پیش‌بینی تداوم یا تشدید این الگوهای رفتاری درصورت تولد فرزند جدید، تصمیم به سقط جنین را به‌عنوان راهبردی برای پیشگیری از ورود کودک به این محیط ناسالم اتخاذ کرده بودند.

مصاحبۀ ۳۹، 40ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «شوهرم اصلاً آدم نرمالی نیست. عصبیه، دهن‌بینه، نگاه می‌کنه ببینه اطرافیان چی ازش می‌خوان، انجام بده. نمی‌تونه خانواده رو حمایت کنه. آدمی نیست که در قیدوبند خانواده باشه، رفیق‌بازه. آدمی نیست که خودش رو تو قیدوبند خانواده و زندگی بدونه. براش مهم نیست که چه اتفاقی بیفته.»

«اختلالات روانی همسر» نیز به‌عنوان عاملی مؤثر در فرسودگی روابط همسری در تصمیم به سقط جنین نقش داشته است. یافته‌ها نشان داد که مواجهۀ مستمر با رفتارهای ناشی از مشکلات روانی همسر (شامل اعمال محدودیت‌های افراطی، ابراز علاقه‌های آزاردهنده، نوسانات خلقی و رفتاری، و پرخاشگری‌های مکرر) به ایجاد فرسودگی روانی شدید در زنان منجر شده بود. این شرایط به‌گونه‌ای بر توانایی‌های روانی _ عاطفی آنان تأثیر گذاشته بود که ظرفیت پذیرش مسئولیت‌های والدگری را برای فرزند جدید در خود نمی‌دیدند.

مصاحبۀ 24، 40ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «همسرم مشکل روانی داشت. کارت قرمز داشت. مشکل اعصاب و روان داشت و دارو مصرف می‌کرد. به من نگفته بودن. پدر مادرمم تو این زمینه پیگیری نکرده بودن. فقط منو شوهر داده بودن که من برم. هفت هشت سال بعد از ازدواجم متوجه شدم. می‌گفت اصلاً نمی‌خوام تو کسی رو حتی دوست داشته باشی. حتی کسی تو رو ببینه. خیلی دوم داشت. ؛ولی اصلاً این دوست داشتنه به نظرت؟ یه نوع بیماری بود. خیلی محدودم می‌کرد و هیچ‌جا نمی‌ذاشت برم و با کسی ارتباطی نداشتم. خیلی سر بچه‌داری اذیتم می‌کرد. می‌گفت اصلاً به بچه محبت نکن. فقط محبتت به من باشه. می‌گفت چرا من میام، جلوی من به اون شیر میدی. نذار کسی دست به بچه بزنه. این‌قدر به اون غذا نده. این‌قدر بهش اهمیت نده. بسه خستم کردی.»

«خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» به طیفی از اختلالات در روابط همسری اشاره دارد که شامل «مشکلات تعاملی با همسر»، «اختلال در رابطۀ زناشویی»، «عدم‌تأمین انتظارات عاطفی زن ازسوی همسر» و «فقدان مهارت‌های ارتباطی با همسر» می‌شود. این عوامل با ایجاد احساس ناامنی، فرسودگی روانی و کاهش کیفیت رابطه، زمینه‌ساز تصمیم به سقط جنین شده‌ است.

«مشکلات تعاملی با همسر» یکی از مصادیق «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» بوده است. عواملی چون فقدان صمیمیت عاطفی، شکاف اعتماد متقابل، حساسیت‌های افراطی به مسائل روزمره، الگوهای ارتباطی مخرب (ازجمله پاسخ‌های تدافعی و عدم‌صداقت) به شکل‌گیری فضایی ناامن در رابطۀ زناشویی منجر شده بود. این شرایط سبب کاهش رضایت از زندگی مشترک، شکل‌گیری تمایلات جدایی‌طلبانه و احساس عدم‌ثبات در رابطه شده بود؛ بنابراین، فرد در این وضعیت احساس می‌کرد که شرایط خانوادگی برای تولد فرزند جدید مناسب نیست.

مصاحبۀ ۲۵، 31ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «همسرم خیلی اذیت می‌کرد. اخلاقش خوب نبود. خیلی حساسیت به خرج می‌داد. با اینکه قبل از عقد قبول کرده بود، بعدش نذاشت درس بخونم. می‌گفت نباید با پسرعموهات حرف بزنی. نباید فلان‌جا بری. جایی می‌خواستم برم یا باید با مادرشوهرم می‌رفتم یا باید با خواهرشوهرم می‌رفتم یا باید با مامانم می‌رفتم. رفتم مشاوره، گفت سعی کن رو چیزایی که حساسه پا نذاری. یه‌مدت من رعایت کردم. یه کوچولو بهتر شد؛ ولی خب، اون حس و احساس امنیتی که اون قبل از اینّکه شوهرم باشه، رفیقم باشه، باهاش درد و دل کنم و اینا دیگه نداشتم و من از اونجا به بعد مجبور شدم به‌خاطر این چیزایی که اون روش حساسه و احتمال داره از توش دوباره جنگ و جدل در بیاد، بهش دروغ بگم و این دروغ گفتنای من باعث شد که اون به من بی‌اعتماد شد و رابطه‌مون دوباره بدتر شد. یکمم من حاضرجواب بودم و تند بودم و هرچی اون می‌گفت من جواب می‌دادم. چون اینم توی خانواده‌ای بودش که هیچ‌کس بهش هیچی نمی‌گفت. خواهراش و مادرش طوری اینو تربیت کرده بودن که انگار کیه. این یه دونه پسره که هیچ رقمه نباید بهش بگی بالای چشش ابروئه. این فکر کرده بود که منم همون‌جوری میشم. وقتی که می‌دید من برخلاف اون چیزی هستم که فکر می‌کنه و جواب میدم اوضاع خیلی خراب‌تر می‌شد. یه بارم سر همین ماجرا دستشو رو من بلند کرد.»

«اختلال در رابطۀ زناشویی» به‌عنوان یکی دیگر از مصادیق «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» شناسایی شد. یافته‌ها نشان داد که ترکیبی از مشکلات عملکرد جنسی (شامل ناتوانی همسر، رابطۀ دردناک برای زن، کاهش میل جنسی ناشی از بی‌علاقگی و نارضایتی از همسر) و کمبودهای ارتباطی (مانند فقدان مهارت‌های رابطۀ سالم و سردی عاطفی) به ایجاد محیطی متشنج و ناپایدار در زندگی زناشویی منجر شده بود. این شرایط ازطریق کاهش شدید رضایت زناشویی، ایجاد فشار روانی و احساس درماندگی، تصمیم به سقط را تسهیل کرده بود.

مصاحبۀ ۱۷، 50ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «متأسفانه مشکلی که همسرم داشت، این بود که به‌راحتی نمی‌تونست رابطۀ زناشویی برقرار کنه. من این قضیه رو از همون شب اول عروسی فهمیدم؛ اما خیلی روشنفکرانه و واقع‌بینانه با موضوع برخورد کردم؛ ولی خیلی برام عذاب‌آور بود. آدم توی جوونی شور و شعف داره، ذوق داره. هیچ‌وقت توی رابطۀ زناشویی به حالت رضایت و ارضا نرسیدم و همین خیلی توی حال روحی من و اعصابم تأثیر داشت. شاید می‌تونستم با همین موضوع جدا بشم. به‌خاطر عسر و حرجی که دچارش شده بودم؛ اما پروسۀ طلاق و رفت‌وآمد و اون هزینۀ مالی و اینکه خانواده‌ام هم مشکلم رو نمی‌دونستن، ترجیح دادم زندگی‌مو ادامه بدم. زنی هم نبودم که با این باشم، با اون باشم. دوست نداشتم وارد ‌کاری بشم. زندگی سالم و تمیز رو بیشتر دوست داشتم. نمی‌خواستم این کمبود رابطۀ جنسی رو جای دیگه جبران کنم.»

از دیگر مصادیق «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر»، «عدم‌تأمین انتظارات عاطفی زن ازسوی همسر» است. یافته‌ها حاکی‌ازآن بود که برآورده‌نشدن نیازهای عاطفی زن توسط همسر (شامل مواردی چون عدم‌همراهی عاطفی در مراقبت از فرزند معلول، دوره‌های طولانی قهر بدون حمایت توسط همسر، کم‌توجهی به نیازهای محبت‌آمیز و رفتارهای نامهربانانه در بارداری‌های پیشین) به ایجاد فشار روانی، خلأ عاطفی و شکاف در روابط همسری منجر شده بود. این شرایط از دو مسیر بر تصمیم‌گیری تأثیر گذاشته بود: نخست، ایجاد فرسودگی عاطفی و روانی که توانایی پذیرش مسئولیت والدگری مجدد را کاهش می‌داد؛ دوم، پیش‌بینی تشدید مشکلات موجود با تولد فرزند جدید.

مصاحبۀ 18، 53ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «سر پسرم بارداری بسیار بدی رو گذروندم. ازنظر روحی-روانی خیلی درگیر بودم. تمام دورۀ بارداری رو به پهنای صورتم اشک ریختم، زار می‌زدم. زندگی که قرار بود توش بچه‌ام چراغ دلم باشه، خیلی بد می‌گذشت. هیچ مهری وجود نداشت. حتی تو دوره‌ای که من سقط کرده بودم، نیاز داشتم که از من حمایت عاطفی بشه. این حمایت عاطفی رو نه از سمت خونواد خودم داشتم و نه از سمت خانوادۀ همسرم و نه از اونی که با من داشت زندگی می‌کرد. این منو خیلی اذیت کرد. تموم این سال‌ها هنوز هم نتونستم حلش کنم. کسی نبود از من حمایت عاطفی بکنه. شما فرض کن یه نفر یه کاسه کاچی برات بپزه بیاره، آدم دلش خوش می‌شه. دو سیخ جگر بگیره، حال دل آدم خوب می‌شه. یک نگاه مهربانانه، یک نوازش. من محبت‌های پدرم به مادرم رو دیده بودم؛ قربون‌صدقه‌ها رو؛ نوازش‌ها رو. دیده بودم چه‌جوری به مادربزرگ من که اومده بود به مادرم بعد زایمان رسیدگی کنه محبت می‌کرد و من می‌دیدم که پدرم چه ‌جوری بچه‌ها رو بغل می‌کنه با چه عشقی و قربون‌صدقه‌شون میره؛ اما همسر من این‌طوری نبود. من سعی می‌کردم در تمام سال‌ها باوجود اینکه از این مرد هیچ مهری نگرفتم، هیچ کم‌وکسری نذارم.»

مقولۀ «فقدان مهارت‌های ارتباطی با همسر» بازتابندۀ فقدان دانش و مهارت‌های ضروری در مدیریت روابط همسری است که به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» شناسایی شد. این ناتوانی کارکردی که به فرسودگی عاطفی و روانی منجر شده بود، به‌عنوان یکی از پیشایندهای تصمیم به سقط جنین تحلیل شده است.

مصاحبۀ 6، 45ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «اوایل زندگی فکر می‌کردم زندگی باید با همین سختی‌ها باشه. فکر می‌کردم اینم یه قسمتی از زندگیه. یواش‌یواش داشت سخت‌تر می‌شد. دیدم دیگه تحملم داره کم میشه. نمی‌تونستم حرفمو درست به همسرم انتقال بدم. البته خودش هم می‌دید شرایط رو و گاهی هم به مادرشوهرم می‌گفت خونمون کوچیکه، جامون کمه؛ اما من نمی‌تونستم خوب منظورمو انتقال بدم. همسرم رو تو فشار نمی‌ذاشتم که جای بزرگ‌تر بریم. نمی‌تونستم حرف دلم رو خوب انتقال بدم. جاریم زبون داشت و به‌موقع حرفشو می‌زد. همش حرفام برام عقده شده بود. بیانم واقعاً ضعیف بود. علم فن‌بیان نداشتم. به‌موقع نمی‌تونستم حرفمو بزنم. هرکی هرچی می‌گفت، خواهر شوهرام و جاری‌هام من فقط گریه می‌کردم. به‌جای حرف‌زدن گریه می‌کردم. به شوهرم انتقال می‌دادما. بهش می‌گفتم؛ ولی با روش‌های غلط انتقال می‌دادم که باعث دلخوری می‌شد و دلخوری پیش میومد. بیانم غلط بود. بعدها فهمیدم. مهارت نداشتم. نمی‌دونستم با شوهرم چه‌جوری برخورد کنم، چه‌جوری رابطه‌ام با مادرشوهرم و خانوادۀ شوهرم رو مدیریت کنم و مادرم هم کنارم نبود و یه دوست هم نداشتم که راهنماییم کنه و بهم مشاوره بده. نمی‌تونستم حرفام رو طوری به شوهرم انتقال بدم که هم حرفمو قبول کنه و هم مشکلاتم برطرف بشه.»

زیرمقولۀ «نقصان در مسئولیت‌پذیری و تعهد همسر» به «عدم ‌مسئولیت‌پذیری همسر» در ایفای نقش‌های خانوادگی و «خیانت همسر» اشاره دارد که به افزایش بار وظایف زن و کاهش تاب‌آوری روانی _ جسمانی وی منجر شده است. این شرایط تصمیم به سقط جنین را به‌عنوان راهکاری برای جلوگیری از تشدید فشارهای موجود تسهیل کرده است.

«خیانت همسر» به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر بر نارضایتی از همسر و تزلزل بنیان خانواده در تصمیم به سقط جنین نقش داشته است. یافته‌ها نشان داد که روابط خارج از چارچوب خانواده ازسوی همسر به تخریب خانواده و شکل‌گیری دو الگوی رفتاری متمایز منجر شده بود: در یک‌سو، زنانی که در پی مواجهه با خیانت همسر دچار فرسودگی روانی شده بودند و فاقد ظرفیت عاطفی لازم برای پذیرش مسئولیت والدگری مجدد بودند؛ ازسوی دیگر، در مواردی که مردان قصد جدایی و تشکیل زندگی جدید را داشتند، اصرار بر سقط جنین به‌عنوان راهبردی برای تسهیل فرایند طلاق و جلوگیری از تثبیت بیشتر پیوندهای خانوادگی مشاهده شد. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد که خیانت همسر ازطریق مکانیسم‌های مختلفی ازجمله تضعیف اعتماد در رابطه و ایجاد احساس ناامنی بر اقدام به سقط جنین تأثیر گذاشته است. این نتایج لزوم توجه به مداخلات مشاوره‌ای تخصصی را در بحران‌های ناشی از خیانت و توسعۀ خدمات حمایتی برای زنان در معرض آسیب برجسته می‌سازد.

مصاحبۀ 4، 35ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «تو بارداری دخترم متوجه شدم که شوهرم با گوشی مشغوله. شب تا صبح با گوشی مشغول بود. می‌گفت من دارم کار می‌کنم. کارش خرید و فروش دلار بود؛ ولی کنار کارش دائم در حال چت‌کردن بود. بعد که دقت کردم، دیدم که تایم کارش که تموم میشه، باز تا صبح مشغوله و داره چت می‌کنه. و داره رابطه برقرار می‌کنه. اون برای من سخت بود. نمی‌تونستم قبول کنم. حتی باعث شد توی بارداری دخترم چند بار ضعف و غش کنم. حتی از فشار عصبی تشنج هم کردم. با خانما با آقایونی که ببخشید بی‌غیرتن و خانم‌هاشونو در اختیار دیگران قرار میدن با یه همچین آدمایی در ارتباط بود. اون خودشو مجرد معرفی می‌کرد، با اسم و شخصیت دیگه‌ای، الآنم همینجوریه. سعی کردم یه‌جوری بهش حالی کنم که من دارم می‌بینم می‌دونم. نمی‌دونم اون نمی‌خواست بفهمه یا اصلاً براش مهم نبود. دیگه بعدش مجبور شدم، مستقیم بهش بگم که روش باز شد؛ پررو شد؛ بدتر شد.»

«عدم‌مسئولیت‌پذیری همسر» از دیگر عوامل مؤثر بر نارضایتی از همسر و آشفتگی در روابط همسری است که در تصمیم به سقط جنین نقش داشته است. یافته‌ها حاکی‌ازآن بود که الگوهای رفتاری نظیر غفلت از مسئولیت‌های والدگری، عدم‌مسئولیت‌پذیری در تأمین مالی خانواده و بی‌توجهی به نیازهای اعضای خانواده به تحمیل بار مضاعف روانی، عاطفی و جسمانی بر زنان منجر شده بود؛ بنابراین، زنان ناچار بودند به تنهایی وظایفی چون تربیت فرزندان، تأمین اقتصادی خانواده و انجام امور خانگی را بر عهده بگیرند. شایان ذکر است که مواردی چون توانمندی بالای زنان که به سوءاستفادۀ همسر منجر می‌شد، تمایل زنان به حفظ آبروی خانواده، اجتناب از ایجاد تنش و پنهان‌کاری دربارۀ بی‌مسئولیتی همسر نزد اطرافیان، موجب تشدید این الگو شده بود. فشارهای مستمر ناشی از این شرایط، توانایی روانی و جسمانی زنان را برای پذیرش مسئولیت فرزند جدید به‌شدت کاهش داده بود. این یافته نشان می‌دهد که عدم‌توازن در تقسیم مسئولیت‌های خانوادگی می‌تواند به‌عنوان عاملی تعیین‌کننده در تصمیم‌های باروری عمل کند.

مصاحبۀ ۱۷، 50ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «همسرم زیاد کار نمی‌کرد. یه ماه می‌رفت سر کار، دو ماه نمی‌رفت. یه روز می‌رفت، ده روز نمی‌رفت. خونه بود. منم چون دوستش داشتم و نمی‌خواستم زندگیم خراب بشه، زیاد تحت‌فشار نمی‌ذاشتمش و به‌جاش خودم می‌رفتم کار می‌کردم؛ اما برام مدیریت کار و خونه و بچه‌ها خیلی سخت بود. شوهرم بیشعور بود و درک نداشت. همیشه درحال استراحت بود تو خونه. من همه فشارها رو به خودم وارد می‌کردم. هیچ همکاری تو کارا و کارهای بچه‌ها نمی‌کرد. همۀ سختی‌ها رو خودم باید تحمل می‌کردم. آدم راحت‌طلبیه. اصلاً به خودش سخت نمی‌گیره. مثلاً یه دفعه بهش زنگ زدم که بچه رو بره از مهد برداره، نرفت. نمی‌شدم که بچه اونجا تنها بمونه. مهد تعطیل می‌شد. مجبور شدم تو اون اوضاع از سر کار بیام بچه رو از مهد بردارم بیارم خونه و دوباره برم سر کار.»

احساس ناامنی به آینده

این طبقه بازتاب‌دهندۀ ترس از تداوم و تشدید مشکلات فعلی در آینده است که در دو بُعد اصلی نمایان می‌شود: «پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» و «ترس از بازتولید آسیب در فرزند». زنان در این شرایط نه‌تنها به پایدارماندن رابطۀ همسری اطمینان ندارند، عمیقاً نگران هستند که این محیط ناامن موجب انتقال رنج به فرزند آینده و تکرار چرخۀ معیوب آسیب شود.

«پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» به‌عنوان یکی از ابعاد «احساس ناامنی به آینده» در تصمیم‌گیری دربارۀ سقط جنین مؤثر بوده است. یافته‌ها نشان داد که احساس عدم‌ثبات و تزلزل در روابط همسری به کاهش تعلق‌خاطر به زندگی مشترک و ارزیابی منفی از استحکام بنیان خانواده منجر شده بود. سه مؤلفه دراین‌زمینه نقش داشته‌ است: عدم‌تمایل زن به تداوم زندگی مشترک (ناشی از نارضایتی‌های انباشته‌شده)، احساس عدم‌اطمینان به آیندۀ رابطه (به دلیل تعارضات حل‌نشده) و بی‌میلی همسر به حفظ کانون خانواده. در چنین شرایطی، مشارکت‌کنندگان با این باور که محیط خانوادگی موجود، فاقد ثبات لازم برای پرورش فرزند جدید است، تصمیم به سقط جنین اتخاذ نموده بودند. این یافته بر اهمیت ثبات روابط زناشویی به‌عنوان پیش‌شرط اساسی برای فرزندآوری تأکید دارد؛ بنابراین، عدم تمایل خانم به ادامۀ زندگی مشترک، عدم‌اطمینان از ادامۀ زندگی با همسر یا عدم‌تمایل مرد به ادامۀ زندگی مشترک زمینه‌ساز تصمیم به سقط بوده است.

مصاحبۀ ۱۰، 38ساله، 5 بار سابقۀ سقط عمدی: «من دیگه بچه نمی‌خواستم. واقعاً قصدم جدایی بود. گفتم اگه بچۀ دیگه‌ای بیاد، من پاگیر این زندگی می‌شم. واقعاً نمی‌خواستم پاگیر این زندگی باشم. منتظرم یه پولی دستم بیاد، بچه‌هام بزرگ شن، زن بگیرن برن، منم برم. نمی‌خوام یه بچه دیگه بیاد پاسوز این زندگی بشه. زندگی خودم که با این مرد به فنا رفت؛ نه آرزویی، هیچی نداشتم. البته خودش می‌خواست بچه داشته باشیم که منو پاگیر بچه کنه؛ اما من نمی‌خواستم. چون من می‌خواستم طلاق بگیرم، اون می‌خواست با بچه منو پاگیر کنه که من نرم. کلاً می‌دونست که من می‌خوام جدا شم و می‌دونست نقطه ضعف من بچه‌هامن.»

از دیگر ابعاد «احساس ناامنی به آینده»، «ترس از بازتولید آسیب در فرزند» است که بیانگر دغدغه‌های مرتبط با سرنوشت فرزند متولدنشده در بستر خانوادهای نابسامان و فاقد امنیت است. بیشتر مشارکت‌کنندگان به‌واسطۀ تجربۀ روابط همسری نابسامان، عدم‌رضایت از همسر و مواجهه با فضای خانوادگی پرتعارض، با پیش‌بینی آیندۀ آسیب‌زا از سرنوشت فرزند احتمالی خود ابراز نگرانی می‌کردند. همین نگرانی زمینه‌ساز تصمیم به سقط جنین شده بود.

مصاحبۀ 4، 35ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «با خودم می‌گفتم با این شرایطی که من دارم، ریسکه بخوام یکی دیگه رو هم وارد زندگی بکنم. بچۀ من هنوز هم داره تاوان میده. اون موقع یکی دیگه هم باید تاوان این زندگی رو می‌داد.»

درواقع دربارۀ برخی مشارکت‌کنندگان تصمیم به سقط به‌عنوان راهبردی برای مراقبت پیشگیرانه از فرزند بالقوه دربرابر احتمال مواجهه با زندگی همراه با رنج و رشد در محیطی آسیب‌زا بوده است. این نگرش بازتابی از نگرانی والدین در قبال کیفیت زندگی آیندۀ فرزند محسوب می‌شود.

مصاحبۀ 10، 38ساله، 5 بار سابقۀ سقط عمدی: «با خودم می‌گفتم اگر این دختر باشه، نمی‌خوام اینم مثل خودم این همه سختی بکشه؛ چون من خیلی سختی کشیده بودم و نمی‌خواستم اینم بیاد سختی بکشه. دختر تو خانوادۀ شوهرم یعنی زندانی، دختر و زن یعنی زندانی. میگن زن باید بمونه تو خونه، بشوره بسابه و هیچ کاری نکنه. هرچی هم بزنن تو سرشون هیچی نگه.»

در موارد متعددی، انعکاس تجارب پیشین در پرورش فرزندان فعلی به‌عنوان عامل تشدیدکنندۀ این اضطراب عمل کرده بود.

مصاحبۀ ۲۱، 29ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «بچه اولم که آواره شده بود، گفتم ما که مشکل داریم این یکی دیگه آواره نشه. با خودم گفتم این بدبخت شده دیگه، این یکی بدبخت نشه. الآن اصلاً خبر ندارم اون بچه‌ام کجاست. نه زنگ می‌زنم نه چیزی. فقط یه وقتایی از دور می‌بینمش. با خودم میگم اون که آواره شد، خوب شد این یکی نیومد.»

بنیان‌های سست ازدواج

این طبقه به ریشه‌های شکل‌گیری رابطۀ آسیب‌پذیر و تأثیر آن در تصمیم به سقط جنین می‌پردازد و نشان می‌دهد که «همسرگزینی نسنجیده» به کاهش تاب‌آوری فرد منجر شده است. همچنین «اجبار و تعارض بنیادین در آغاز زندگی مشترک»، پایه‌های رابطۀ همسری را به‌گونه‌ای سست کرده که فرد توان مقاومت دربرابر چالش‌های بعدی را مانند تصمیم‌گیری دربارۀ بارداری در محیط پرتنش ندارد.

مقولۀ «همسرگزینی نسنجیده» ذیل این مقوله به کاستی‌ها و خطاهای نظام‌مند در فرایند ارزیابی و انتخاب شریک زندگی اشاره دارد که شامل «عدم‌کفویت و تناسب در ازدواج» و «انتخاب نادرست» است.

«عدم‌کفویت و تناسب در ازدواج» ذیل این زیرمقوله به‌عنوان یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری روابط همسری ناپایدار و تصمیم به سقط جنین شناسایی شد. یافته‌ها نشان داد که ناهمخوانی و عدم‌کفویت بین همسران در ابعاد مختلف ازجمله تفاوت‌های فرهنگی، اختلافات اعتقادی، شکاف اقتصادی، ناهماهنگی در معیارهای ظاهری و عدم‌سازگاری روحیات به ایجاد تعارضات ساختاری در رابطه منجر شده بود. این ناهماهنگی‌های بنیادین که از مرحلۀ انتخاب همسر ریشه می‌گرفت، به‌تدریج محیط خانواده را به فضایی نامساعد برای تربیت فرزند تبدیل کرده بود؛ به‌گونه‌ای که زنان در چنین شرایطی امکان پرورش مطلوب فرزند جدید را نامحتمل ارزیابی می‌کردند.

مصاحبۀ 38، 45ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «طبقۀ زندگیمون به هم نمی‌خورد. فرهنگ زندگیمون به هم نمی‌خورد. ازنظر اقتصادی، ازنظر فرهنگی، بیشتر فرهنگی به همدیگه نمی‌خوردیم. بالأخره اون ادب و فرهنگ و تربیت خانوادگی خیلی شرطه. من هی مقایسه می‌کردم می‌دیدم خودمم تو این زندگی اضافی‌ام. برای چی باید یه بچه بیاد و دیدم باید یه تصمیماتی گرفته بشه و تشخیص دادم که سقط کنم تا خودم راحت‌تر بتونم فکر کنم و تصمیم بگیرم برای آینده‌ام. من میگم که اون اختلاف فرهنگ بود، اون انتخاب غلط و اشتباه بود که باعث شد من یه بارداری داشته باشم و سقط کنم. خانوادۀ اونا نسبت‌به خانوادۀ ما جوون‌تر بودن. بچه اول اونا متولد ۵۳ بود و بچۀ اول خانوادۀ ما متولد ۴۸ بود. پدر و مادر من سنشون از پدر و مادر ایشون بیشتر بود؛ ولی خب، باز اون فرهنگ و تمدن و اعتقادات تو خانوادۀ ما بیشتر بود. پسرم ۷ساله بود که دیدم نه ما این اختلاف طبقاتی و این اختلاف فرهنگی رو داریم. دیدم ایشون نمی‌خواد پیشرفت کنه. نمی‌خواد تغییر کنه و تصمیم گرفتم جدا بشم.»

یکی دیگر از ابعاد این زیرمقوله «انتخاب نادرست» در ازدواج است که در تصمیم به سقط نقش داشته است. یافته‌ها نشان داد که اشکال مختلف انتخاب نادرست و نسنجیده در ازدواج شامل مواردی چون تصمیم‌گیری‌های عاطفی محض (ازدواج صرفاً براساس احساسات زودگذر)، ارزیابی نادرست از شریک زندگی (اعتماد بی‌پایه به وعده‌های خواستگار و شناخت ناکافی از ویژگی‌های همسر) و انگیزه‌های ناسالم (فرار از مشکلات خانۀ پدری بدون توجه به معیارهای انتخاب همسر) به تشکیل زندگی مشترکی با پایه‌های سست منجر شده بود. به‌تدریج که چالش‌های ناشی از این انتخاب نادرست ظاهر می‌شد، فرد با درک ناپایداری رابطه و به‌منظور پیشگیری از تشدید مشکلات، تصمیم به سقط جنین می‌گرفت.

مصاحبۀ ۱۸، 53ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «من یه خواهری دارم که خیلی زیباست. این خواهرم از سن سیزده چهارده سالگی تو همون محلۀ قدیم تهرانمون یه خواستگار داشت که خیلی پیگیر بود. پدرم به مادرشون می‌گفت خانم من سه تا دختر بزرگ‌تر از ایشون دارم و ایشونم فعلاً کوچیکه و سنش کمه و حالا فرصت هست. بذارین این دخترام ازدواج کردن، بعد نوبت این برسه. گذشت و دو تا خواهرای بزرگ‌تر از من ازدواج کردند و من بودم و خواهر کوچک‌ترم. وقتی هم که خانواده اومدیم کرج، این اصرارهای خواستگار خواهرم ادامه داشت؛ تاجایی‌که من حس کردم من سد راه خواهرم شدم. خانواده‌ام که روحیۀ حساس منو می‌دیدند، ترجیحشون این بود که اول من ازدواج کنم بعد مرجان ازدواج کنه. من به خودم گفتم که اولین کسی که بیاد ازدواج می‌کنم. ای کاش ازدواج نمی‌کردم. ای کاش مجال می‌دادم خواهرم بره. شاید شرایط دیگه‌ای برای من رقم می‌خورد. یکی از محلۀ قدیممون اومد خواستگاریم. یکی دو تا جلسه همدیگه رو دیدیم. این آقا باب میل من نبود؛ ولی انگار ما افتادیم توی مسیر و توی موجی. می‌دونستم باب میل من نیست؛ ولی نه هم نمی‌تونستم بگم اشتباه کردم. اگر انسان بخواد کسی رو انتخاب کنه برای ازدواج، باید سعی کنه شریک عاطفی خوبی برای خودش انتخاب کنه. ما زندگی بدون مهری داریم و بعد از مشکلاتی که داشتم سر پسرم با خودم عهد کردم که دیگه بچه‌دار نشم.»

مقولۀ «اجبار و تعارض بنیادین در آغاز زندگی مشترک» به عواملی اشاره دارد که بنیان رابطۀ خانوادگی را از همان ابتدا بر پایه‌هایی سست و آکنده از کشمکش نهاده است، تداوم و سلامت آن را به مخاطره می‌اندازد و شامل «ازدواج تحمیلی» و «شروع زندگی مشترک باوجود تعارضات حل‌نشده» است.

«ازدواج تحمیلی» یکی از ابعاد این مقوله است که در تصمیم به سقط نقش داشته است. یافته‌ها نشان داد که الزام به ازدواج بدون رضایت قلبی به پیامدهای روانی _ اجتماعی عمیقی منجر شده بود. فقدان دلبستگی عاطفی به همسر و زندگی مشترک، کاهش آستانۀ تحمل در مواجهه با مشکلات، بروز افسردگی و بی‌تفاوتی به ابرازهای محبت‌آمیز همسر و در موارد حاد، تمایل به خودکشی به‌عنوان راه‌حل نهایی ازجمله پیامدهای روانی ازدواج اجباری بود. این شرایط موجب احساس عدم‌آمادگی جسمی و روانی برای پذیرش نقش والدگری، ارزیابی منفی از محیط خانواده برای پرورش فرزند و پیش‌بینی انتقال آسیب‌های روانی به کودک آینده شده بود.

مصاحبۀ 24، 40ساله، 2 بار سابقۀ سقط عمدی: «ازدواج من یه ازدواج کاملاً سنتی بود. ازدواجی نبود که از روی عشق و علاقه باشه. سر یه سری مسائل خانوادگی از روی اجبار اولین خواستگار غریبه که اومد، بدون خواستن نظر من، منو عقد کردن. تمام فامیلا خواستگار من بودن: پسردایی، پسرخاله، پسرعمو. حتی جوری شده بود که دعواهای بدی شده بو.د برای اینکه دیگه دعوا و خونریزی نشه، فقط منو دادن به این که سریع منو برداره ببره که من توی فامیل نباشم. همسرم تو زندگی کامل داشت اینو از من دریافت می‌کرد که من دوسش ندارم. منو خیلی دوست داشت. وقتی می‌دید من متقابلاً دوسش ندارم، داشت اذیت می‌شد. دیگه من کاملاً نسبت بهش بی‌تفاوت بودم، هیچ حسی. می‌گفتم الآن من برای چی دیگه بخوام بچه بیارم. کسی بچه میاره که بخواد زندگی قشنگی داشته باشه. اون عشق لااقل بین خودش و همسرش باشه که بتونه این حسو به بچه‌هاش انتقال بده. منی که صبح تا شب تو خونم دعواست؛ منی که دارم دیگه به طلاق فکر می‌کنم، دیگه لزومی نداره بخوام یه بچه دیگه داشته باشم.»

«شروع زندگی مشترک باوجود تعارضات حل‌نشده» به‌عنوان یکی دیگر از عوامل زمینه‌ساز تصمیم به سقط جنین شناسایی شد. یافته‌ها حاکی‌ازآن بود که برخی از مشارکت‌کنندگان باوجود مواجهه با چالش‌های متعدد در دوران نامزدی (با این تصور نادرست که این مشکلات پس از ازدواج به‌صورت خودبه‌خود کاهش خواهد یافت) وارد زندگی مشترک شده بودند. در عمل نه‌تنها این تعارضات برطرف نشده بود، در بسیاری از موارد تشدید نیز شده بود. این شرایط به کاهش تمایل به فرزندآوری به دلیل عدم‌احساس امنیت و ثبات در رابطه، پیش‌بینی انتقال مشکلات به کودک آینده، فقدان انرژی روانی برای مدیریت هم‌زمان تعارضات زناشویی و مسئولیت‌های والدگری منجر شده بود؛ بنابراین، فرد سقط جنین را به‌عنوان راهبردی برای جلوگیری از پیچیده‌ترشدن روابط برگزیده بود.

مصاحبۀ ۲۵، 31ساله، 1 بار سابقۀ سقط عمدی: «ما از دوران نامزدی مشکل داشتیم. همسر من از همون مجردیش دو تا خواهر داره. از همون اول بددل بود، سیاه‌دل بود. نمی‌ذاشت خواهراش برن بیرون. اونا رو تو خونه نگه می‌داشت. واسه مدرسه، مامانش باید اونا رو می‌برد. من با جزئیات از این‌جور چیزا خبر نداشتم. بعد که وارد زندگی شدیم، دیدم خیلی شرایطش وخیمه؛ مثلاً من گوشی استفاده می‌کردم. یه شارژ هزار تومانی بهم می‌داد، می‌گفت باید یه هفته اونو استفاده کنم. درصورتی‌که اصلاً نمی‌شد. اگر استفاده می‌کردم می‌گفت به کی زنگ زدی، چی‌کار کردی. خیلی آدم بددلی بود. خیلی اذیت می‌کرد. نمی‌تونستم تنها جایی در بیام. باید با یکی می‌رفتم. اولش به من گفتش که اگر کنکور قبول بشی، می‌ذارم ادامۀ تحصیل بدی؛ اما همین که خطبۀ عقد رو خوندیم، زد زیرش. متأسفانه تو خونوادۀ ما ایرانیا مخصوصاً سنتی‌ها، آبرو حرف اول و آخر رو می‌زنه و از همه‌چی مهم‌تره. گفتم می‌خوام دوران نامزدی جدا بشم. پدرم گفت نه نمیشه آبرومون میره. مامانم می‌گفت این‌جوری نمیشه. فردا هزارجور حرف در میارن؛ میگن دختر عیب داره. از این‌جور چیزا که من متأسفانه موندم و اشتباه بزرگ‌تری کردم که ازدواج کردم و ادامه دادم و هی می‌گفتم امسال درست میشه؛ ولی روزبه‌روز بدتر می‌شد.»

بحث و نتیجه‌

پژوهش حاضر با هدف شناسایی نقش رابطۀ همسری در تصمیم به سقط جنین عمدی انجام شده است. اگرچه تصمیم به سقط همواره در بستر برهم‌کنش پیچیده‌ای از عوامل اجتماعی، فرهنگی، خانوادگی و فردی شکل می‌گیرد، پژوهش حاضر با تمرکز بر رابطۀ همسری به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین عرصه‌های زندگی زنان، چگونگی اثرگذاری آن را در این فرایند واکاوی کرده است. مطابق یافته‌ها رابطۀ همسری آشفته به «فقدان امنیت روانی _ عاطفی در رابطۀ همسری» منجر شده و در تصمیم به سقط جنین عمدی نقش تعیین‌کننده داشته است. این ناامنی در سه بُعد اصلی تجلی یافته است: «ناسازگاری‌های شخصیتی و رفتاری همسر»، «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» و «نقصان در مسئولیت‌پذیری و تعهد». «احساس ناامنی به آینده» نیز به دلیل «پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» و «ترس از بازتولید آسیب در فرزند» موجب شده بود تا زنان تولد فرزند جدید را به‌عنوان عاملی در تشدید چالش‌های موجود در آینده ارزیابی کنند؛ به‌علاوه، «بنیان‌های سست ازدواج» شامل «همسرگزینی نسنجیده» و «اجبار و تعارض بنیادین در آغاز زندگی مشترک» از ابتدای رابطۀ همسری با کاهش تاب‌آوری زنان، توان روانی آنان را برای مدیریت هم‌زمان تعارضات خانوادگی و مسئولیت‌های والدگری به تحلیل برده بود.  

تحلیل یافته‌های این پژوهش، چگونگی اثرگذاری رابطۀ همسری آشفته بر تصمیم به سقط جنین عمدی را در قالب سه مکانیسم تبیین می‌کند: نخست، مکانیسم فرسودگی روانی _ عاطفی: وجود الگوهای مداوم آسیب‌های رفتاری (خشونت، تحقیر، محدودسازی و ...)، ویژگی‌های شخصیتی ناسازگار، فقدان حمایت عاطفی ازسوی همسر و فقدان مسئولیت‌پذیری و تعهد همسر به فرسودگی روانی زنان منجر می‌شود. این فرسودگی، ظرفیت عاطفی لازم برای پذیرش مسئولیت والدگری را به شدت کاهش می‌دهد. زنان در این شرایط، خود را فاقد منابع روانی کافی برای پرورش فرزند جدید می‌بینند؛ دوم، مکانیسم پیش‌بینی آینده‌ای آسیب‌زا: شرایط ناامن موجود، زنان را به سمت پیش‌بینی فاجعه‌بار از آینده سوق می‌دهد. این پیش‌بینی دو وجه دارد: از یک‌سو، ناپایداری رابطه و تمایل به جدایی، امکان پرورش فرزند در خانواده‌ای باثبات را ناممکن می‌سازد. ازسوی دیگر، ترس از تکرار چرخۀ آسیب و انتقال رنج‌های خود به فرزند آینده، به‌عنوان عاملی بازدارنده عمل می‌کند؛ سوم، مکانیسم محاسبۀ عقلانی برای حداقل‌سازی آسیب و محدودسازی عاملیت زن: در این بستر، سقط جنین به‌عنوان راهبردی برای مدیریت بحران و حداقل‌سازی آسیب‌های بالقوه ظاهر می‌شود؛ ازاین‌رو زنان با سنجش سایر شرایط و محاسبۀ عقلانی بین گزینه‌های موجود به این نتیجه می‌رسند که سقط جنین، تنها راه جلوگیری از ورود کودک به محیطی ناامن و پیشگیری از تشدید مشکلات موجود است.

از منظر تجربۀ‌ زیستۀ مشارکت‌کنندگان، وجود رابطۀ همسری آشفته و فاقد امنیت روانی و عاطفی به ناتوانی نظام خانواده در ایفای نقش پرورشی منجر شده بود. از دیدگاه ایشان، وجود رابطۀ همسری باثبات و ایمن، پیش‌شرط بنیادین تصمیم به فرزندآوری محسوب می‌شد. مشارکت‌کنندگان معتقد بودند که در قبال کیفیت زندگی فرزند بالقوه، مسئولیتی اخلاقی بر عهده دارند و بر این اساس، تولد کودک در محیطی ناآرام و پرتنش را مساوی با سرنوشتی تباه‌شده برای وی ارزیابی می‌کردند. همچنین ورود فرزند جدید به‌مثابۀ عاملی برای تعمیق و تشدید چالش‌های پیش رو قلمداد می‌شد. باور غالب بر این بود که تولد فرزند، نه‌تنها گرهی از مشکلات موجود نخواهد گشود، بار فشارهای موجود را افزون خواهد ساخت. نگرانی عمدۀ دیگر در میان زنانی که کانون خانواده را در آستانۀ فروپاشی می‌دیدند، هراس از مسئولیت تربیت تک‌والدی و فروگذاری همسر در ایفای نقش پدری بود.

تحلیل فرایند تجربۀ سقط جنین عمدی نشان می‌دهد که احساس ناامنی در ابعاد چندگانه و درهم‌تنیده در تصمیم به سقط نقش دارد. این احساس ناامنی در بستر رابطۀ همسری ابعاد گوناگونی به خود می‌گیرد: ناامنی اقتصادی ناشی از «عدم‌مسئولیت‌پذیری همسر» به تأمین مالی خانواده؛ ناامنی عاطفی نشئت‌گرفته از «خلأ‌های عاطفی و ارتباطی با همسر»؛ ناامنی اجتماعی ناشی از «رفتارهای محدودگرانه» از زیرمقولۀ «آسیب‌های رفتاری همسر»؛ ناامنی رابطه‌ای که در مطالعۀ حاضر در مقوله‌های «خلأهای عاطفی و ارتباطی با همسر» در قالب «مشکلات تعاملی با همسر» و «اختلال در رابطۀ زناشویی»، در مقولۀ «نقصان در مسئولیت‌پذیری و تعهد همسر» به‌صورت «خیانت همسر»، در مقولۀ «احساس ناامنی به آینده» به‌صورت «پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» ظهور یافته است؛ ناامنی جسمانی منتج از «رفتارهای سرکوبگرانۀ فیزیکی» در زیرمقولۀ «آسیب‌های رفتاری همسر». باوجود تنوع این ابعاد، آنچه به‌عنوان نقطۀ اشتراک و مکانیسم نهایی اثرگذاری ظهور می‌یابد، تمرکز همۀ آنها در قالب «ناامنی روانی _ عاطفی» است؛ به‌عبارت‌دیگر، ابعاد گوناگون ناامنی درنهایت به‌صورت کاهش سرمایه‌های روانی _ عاطفی زن، احساس درماندگی، فرسودگی و فقدان پناهگاه ایمن تظاهر می‌یابد. همین ناامنی روانی _ عاطفی است که به‌عنوان مکانیسم مشترک، زن را به این درک می‌رساند که ظرفیت لازم برای پذیرش مسئولیت والدگری را ندارد و درنتیجه، تصمیم به سقط جنین عمدی را به‌عنوان راهبردی دفاعی دربرابر آینده‌ای پیش‌بینی‌شده و آسیب‌زا تسهیل می‌کند.

ازلحاظ سنخ‌شناسی، نقش رابطۀ همسری آشفته را می‌توان در دو وجه متمایز تحلیل نمود: وجه نخست، گروهی از مشارکت‌کنندگان را دربر می‌گیرد که درنتیجۀ تجربۀ چنین رابطه‌ای دچار فرسودگی عاطفی شده و تحمل لازم برای تداوم زندگی خانوادگی را از دست داده بودند. این دسته از زنان اساساً ظرفیت روانی _ عاطفی لازم را برای پذیرش مسئولیت پرورش فرزند جدید دارا نبودند؛ بنابراین، تصمیم آنان به سقط جنین عمدی را می‌توان از نوع «خودخواهانه» تلقی کرد؛ وجه دوم، اما تعداد چشمگیری از زنانی را شامل می‌شود که باوجود تجربۀ رابطۀ همسری آشفته، نه به دلیل خستگی و فرسودگی شخصی، بلکه به‌سبب نگرانی عمیق از آیندۀ فرزند بالقوه در بستر رشد و پرورش در خانواده‌ای ناایمن و بی‌ثبات، و نیز هراس از بدبختی، آوارگی و گرفتاری فرزند به تصمیم سقط جنین عمدی مبادرت ورزیده بودند؛ ازاین‌رو، تصمیم این گروه ماهیتی «دگرخواهانه» دارد؛ زیرا انگیزۀ اصلی آنها، صیانت از فرزند بالقوه دربرابر آسیب‌های پیش‌بین‌شدۀ ناشی از روابط آشفتۀ والدینی بوده است.

یافته‌های پژوهش حاضر دعین همسویی با مطالعات پیشین داخلی و بین‌المللی، از حیث عمق و نظام‌مندی تحلیل مکانیسم‌های تأثیرگذار، گامی فراتر نهاده است. همان‌گونه که در مطالعات رازقی نصرآباد و سنجری (۱۳۹۶)، عبدالجباری و همکاران (۱۳۹۵)، آزادواری و حبیب‌پور گتابی (۱۴۰۲) و نیز باتقوا و همکاران (۱۴۰۴)، بلالی و فامیل رستمی (۱۴۰۴) و حاتمی‌فر و رضایی (۱۴۰۴) اشاره شده است، اختلافات خانوادگی، تعارضات زناشویی، خیانت و اعتیاد همسر به‌عنوان عواملی زمینه‌ساز سقط جنین شناسایی شده است؛ بااین‌حال، پژوهش حاضر فراتر از صرف برشمردن این عوامل، سه مکانیسم فرسودگی روانی _ عاطفی، پیش‌بینی آینده‌ای آسیب‌زا و محاسبۀ عقلانی برای حداقل‌سازی آسیب را به‌عنوان زنجیرۀ علّی پیونددهندۀ «کیفیت رابطۀ همسری» با «تصمیم به سقط عمدی» معرفی می‌کند. در سطح بین‌المللی، هرچند شماری از پژوهش‌ها بر اهمیت رابطه با شریک زندگی در تصمیم‌گیری به سقط جنین تأکید داشته‌ است (Tsegaye et al., 2026; Crespo-Rodríguez et al., 2026; Pike et al., 2025)، رویکرد پدیدارشناختی اتخاذشده در پژوهش حاضر با تمرکز بر «تجربۀ زیستۀ» زنان در بستر فرهنگی و دینی ایران، موفق به آشکارسازی لایه‌های پنهان معنایی شده است که در مطالعات پیشین کمتر کاوش عمیق شده است؛ ازجملۀ این لایه‌ها می‌توان به «ترس از بازتولید آسیب در فرزند» و «نقش بنیان‌های سست ازدواج» اشاره کرد.

نتایج این مطالعه با نظریات این حوزه همسویی معناداری دارد. از منظر نظریۀ خودمختاری رابطه‌مند (Thurston, 2001)، مقولات «فقدان امنیت روانی _ عاطفی در رابطۀ همسری» و «احساس ناامنی به آینده» به‌روشنی نشان می‌دهد که تصمیم زن نه در خلأ، در شبکه‌ای از محدودیت‌های رابطه‌ای (ناسازگاری‌های شخصیتی، خلأهای عاطفی و نقصان در تعهد همسر) شکل می‌گیرد؛ بااینحال، همان‌گونه که نظریۀ مذکور تأکید دارد، عاملیت زن ‌به‌کلی سلب نمی‌شود و یافتۀ «پیش‌بینی ناپایداری زندگی مشترک» گواه آن است که زن خود با ارزیابی شناختی از شرایط، دست به انتخاب می‌زند. همچنین نظریۀ مبادلۀ پدرسالارانه (Kandiyoti, 1988) در تبیین یافته‌ها نشان می‌دهد که زن در ازای پذیرش تعهدات و مسئولیت‌های رابطۀ همسری، انتظار دریافت حمایت و امنیت از همسر را داشته است؛ اما هنگامی که این مبادله به دلیل ناتوانی یا عدم‌مسئولیت‌پذیری همسر فرومی‌پاشد، در تعامل با سایر شرایط موجود، سقط جنین به‌عنوان «استراتژی خروج» برای جلوگیری از بازتولید آسیب در فرزند ظاهر می‌شود.

در بستر پژوهش حاضر، رابطۀ همسریِ آشفته تجسم چهرۀ دلبستگی ناایمن (Bowlby, 1969) است. همسری که خود منبع آسیب، بی‌ثباتی و عدم‌حمایت است، نمی‌تواند نقش «پناهگاه امن» را ایفا کند. این مسئله به «فرسودگی روانی» زن می‌انجامد و ظرفیت عاطفی لازم برای پذیرش نقش پرورش‌دهندۀ کودک جدید را تحلیل می‌برد. از این منظر، تصمیم به سقط جنین می‌تواند پاسخی به این ترس بنیادین باشد که نه‌تنها محیط امنی برای دلبستگی کودک فراهم نیست، خود مادر نیز به دلیل فرسودگی منابع عاطفی، نمی‌تواند پایگاه امنی برای فرزندش باشد.

باتوجه‌به نظریۀ حفاظت از منابع (Hobfoll, 1989)، افراد در پی حفظ منابع ارزشمند خود هستند. رابطۀ همسری آشفته، سیستم هدردهندۀ منابع است. رفتارهای آسیب‌زای همسر (خشونت، خیانت و بی‌مسئولیتی) به‌طورمستمر منابع عاطفی و روانی زن را تخلیه می‌کند، درحالی‌که هیچ منبع جدید یا حمایت‌کننده‌ای جایگزین آن نمی‌شود. در چنین شرایطی، بارداری و فرزندآوری به‌عنوان تقاضای جدیدی برای منابع (انرژی، زمان، هزینۀ مالی و حمایت عاطفی) در نظر گرفته می‌شود. زنی که خود در آستانۀ تهی‌شدن از منابع است، با محاسبۀ عقلانی به این نتیجه می‌رسد که نه‌تنها منابع کافی برای تأمین زندگی توأم را با آرامش برای فرزند ندارد، بلکه فرزند را به‌مثابۀ عاملی برای از دست رفتن منابع باقی‌مانده تلقی می‌کند؛ بنابراین، این مسئله در تصمیم به سقط جنین به‌عنوان راهبردی برای جلوگیری از فروپاشی کامل روانی نقش‌آفرینی می‌کند.

در چارچوب تحلیلی پژوهش حاضر، شماری از مصادیق مقولۀ «آسیب‌های رفتاری همسر» ازقبیل اعمال محدودیت‌های شدید، رفتارهای تحقیرآمیز و قطع ارتباط با شبکۀ خویشاوندی، ذیل نظریۀ «کنترل اجباری» (Stark, 2007) تبیین‌پذیر است. در این چارچوب، کنش‌ها و عملکردهای سلطه‌گرایانۀ همسر در عرصۀ رابطۀ همسری به‌نحو نظام‌مندی «عاملیت» و توانایی تصمیم‌گیری مستقل زنان را مخدوش می‌سازد و آنان را در موقعیتی قرار می‌دهد که فاقد حاشیۀ امن لازم برای اتخاذ تصمیماتی فارغ از فشار و اجبار هستند. در چنین بستری، شرایط به‌گونه‌ای شکل می‌گیرد که باوجود میل درونی، زنان در اثر مواجهۀ مستمر با بدرفتاری‌ها و تعارضات ناشی از رابطۀ ناسالم، ناگزیر به اتخاذ تصمیم به سقط جنین به‌عنوان راهبردی انفعالی در مواجهه با این ساختار سلطه می‌گردند. روشن است که این مکانیسم‌های کنترلی هرچند تأثیرگذاری عمیقی دارد، در بستر برهم‌کنش با سایر عوامل معنا می‌یابد و تصمیم نهایی زن همواره حاصل تعامل مجموعه‌ای از این شرایط است.

انجام این مطالعه با محدودیت‌هایی همراه بوده است که باید در تفسیر یافته‌ها موردملاحظه قرار گیرد: نخست، اتکای صرف به روایت زنان و عدم‌امکان مصاحبه با همسرانِ آنان که می‌توانست نمای دیگری از پویایی رابطه ارائه دهد، از محدودیت‌های این مطالعه محسوب می‌شود؛ دوم، باتوجه‌به حساسیت اخلاقی و اجتماعی موضوع، احتمال سوگیری یادآوری در بازگویی تجارب توسط مشارکت‌کنندگان وجود دارد. سرانجام، این پژوهش در بافت جغرافیایی _ فرهنگی خاصی (استان البرز) انجام شده و لازم است در انتقال نتایج به سایر بافت‌ها محتاطانه عمل کرد.

براساس یافته‌های پژوهش حاض، پیشنهاد می‌شود مراکز مشاورۀ خانواده و سلامت باروری، «غربالگری کیفیت رابطۀ همسری» را به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از خدمات خود قرار دهند و با شناسایی زودهنگام روابط آشفته، مداخلات زوج‌درمانی و آموزش مهارت‌های ارتباطی را برای زوج‌های در معرض آسیب تسهیل کنند. از منظر سیاست‌گذاری پیشنهاد می‌شود طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی برای تقویت «مهارت‌های گزینش همسر و مدیریت تعارض قبل از ازدواج» در دستور کار نهادهای متولی قرار گیرد. در عرصۀ پژوهشی، انجام مطالعاتی با رویکرد کمّی برای سنجش میزان تأثیر این عوامل و نیز پژوهش‌های کیفی با مشارکت همسران برای درک جامع‌تر از پویایی رابطه توصیه می‌شود.

 حامی مالی

پژوهش حاضر بدون حمایت مالی انجام شده است.

مشارکت نویسندگان

نویسنده اول: (طراحی مطالعه، جمع‌آوری داده‌ها، تجزیه و تحلیل داده­ها و نگارش نسخه اولیه مقاله)

نویسنده دوم: (نظارت بر مراحل انجام پژوهش، مشارکت در تحلیل و تفسیر داده‌ها، بازبینی و کنترل نتایج)

نویسنده سوم: (نظارت بر روش­شناسی پژوهش، مشارکت در تجزیه و تحلیل داده­ها، بازبینی و کنترل نتایج)

نویسنده چهارم: (نظارت بر مراحل انجام پژوهش، بازبینی نهایی و تأیید نسخه نهایی مقاله)

تعارض منافع:

بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.

پیروی از اصول اخلاق پژوهش:

نویسندگان اصول اخلاقی را در انجام و انتشار این پژوهش علمی رعایت نموده اند و این موضوع مورد تایید همه آنها است.

سپاسگزاری:

از همه بزرگوارانی که در مسیر این پژوهش ما را یاری کردند سپاسگزاریم.

خوداظهاری استفاده از هوش مصنوعی

در تهیه این مطالعه، از هوش مصنوعی دیپ سیک جهت خلاصه­سازی، بهبود نگارش و بازنویسی بخش­هایی از مقاله به صورت آکادمیک و رسمی استفاده گردید. نویسندگان محتوای تولید شده را بازبینی و ویرایش کرده و مسئولیت کامل محتوای نهایی را بر عهده دارند.

[1] Moore

[2] Appiah-Agyekum

[3] Azmat

[4] Relational Autonomy

[5] atriarchal Bargain

[6] Attachment Theory

[7] Conservation of Resources

[8] Coercive Control

[9] Kandiyoti

[10] Bowlby

[11] Hobfoll

[12] Stark

[13] Guba & Lincoln

آزادواری، ا.، و حبیب پور‌گتابی، ک. (1402). کنش سقط جنین: تقابل هراس و انتخاب (مطالعه‌ای پیرامون زمینه‌های شکل‌گیری سقط جنین ارادی در شهر مشهد). بررسی مسائل اجتماعی ایران، 14(1)، 151-183.  https://doi.org/10.22059/ijsp.2023.338353.670998
احمدی، ا.، شاکری گلپایگانی، ط.، روشنی، ش.، و جمالی، م. (1404). راهبردهای زنان در مواجهه با سقط‌جنین عمدی: از تصمیم تا تجربه. زن در توسعه و سیاست، 23(3)، 389-425. https://doi.org/10.22059/jwdp.2025.395031.1008538
باتقوا، م.، حجازی، س. ن.، و چیت‌ساز، م. ع. (1404). ارائه مدل بررسی عوامل سقط جنین زنان (مورد مطالعه: زنان شهر اصفهان). دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، 68(4)، 989-1003. https://doi.org/10.22038/mjms.2025.84318.4844
بلالی، ا.، و فامیل رستمی، م. (1404). بررسی پدیدارشناسانه دلایل سقط جنین در زنان دارای تجربه سقط در شهر همدان. جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، 14(1)، 155-180.  https://doi.org/10.22034/jeds.2025.65831.1851
چینی‌چیان، م.، هلاکوئی نائینی، ک.، و رفائی شیرپاک، خ. (1386). مطالعه کیفی دلایل انجام سقط جنین عمدی در ایران. پایش، 6(3)، 219-232 . https://payeshjournal.ir/article-1-701-fa.pdf
حاتمی‌فر، ش.، و رضائی، م. (1404). کاوشی در سقط جنین عمدی در اجتماعات سنتی: مطالعه‌ای مردم‌نگارانه در سردشت. نامه انجمن جمعیت‌شناسی ایران، 30(39)، 111-130.  https://doi.org/10.22034/jpai.2025.2044159.1376
رازقی نصرآباد، ح.، و سنجری، ا. (1396). عوامل مؤثر بر اقدام زنان به سقط جنین عمدی: تجربه زیسته زنان از سقط جنین در تهران. مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، 15(2)، 105-136. https://doi.org/10.22051/jwsps.2017.8299.1165
عبدالجباری م.، کرمخانی، م.، سحرخیز، ن.، پورحسینقلی، م.، و شکری خوبستانی، م. (1395). بررسی عوامل مؤثر در تصمیم‌گیری زنان برای سقط عمدی جنین و نگرش اعتقادی و شرعی آنان دراین‌باره. پژوهش در دین و سلامت، 2(4)، 44-54. https://doi.org/10.22037/jrrh.v2i4.13416
میرخانی، ع. (1394). بحران هویت و رسالت خانواده در الگوی اسلامی ایرانی تربیت. الگوی پیشرفت.
 
References
Abdoljabbari, M., Karamkhani, M., Saharkhiz, N., Pourhosseingholi, M., & Shokri Khoubestani, M. (2016). Study of the effective factors in women’s decision to make abortion and their belief and religious views in this regard. JRRH, 2(4), 44-54. [In Persian[. https://doi.org/10.22037/jrrh.v2i4.13416
Ahmadi, N., Shakeri Golpaygani, T., Rowshani, S., & Jamali, M. (2025). Women’s coping strategies in confronting intentional abortion: From decision to experience. Woman in Development & Politics, 23(3), 389-425. [In Persian[. https://doi.org/10.22059/jwdp.2025.395031.1008538
Appiah-Agyekum, N. N., Sorkpor, C., & Ofori-Mensah, S. (2015). Determinants of abortion decisions among Ghanaian university students. International Journal of Adolescent Medicine and Health, 27(1), 79–84. https://doi.org/10.1515/ijamh-2014-0011
Azadvari, E., & Karamhabibpour, K. (2023). Abortion: Conflict of fear and choice (A study of the social circumstances surrounding the emergence of abortion in the city of Mashhad). Journal of Social Problems of Iran, 14(1), 151-183. [In Persian[ https://doi.org/10.22059/ijsp.2023.338353.670998
Azmat, S. K., Bilgrami, M., Shaikh, B. T., Mustafa, G., & Hameed, W. (2012). Perceptions, interpretations and implications of abortions: a qualitative enquiry among the legal community of Pakistan. The European Journal of Contraception & Reproductive Health Care, 17(2), 155–163. https://doi.org/10.3109/13625187.2011.637585
Balali, E., & Famil Rostami, M. (2025). Phenomenological study of the reasons for abortion in women with abortion experience in Hamedan city. Journal of Economic & Developmental Sociology, 14(1), 155-180. [In Persian[. https://doi.org/10.22034/jeds.2025.65831.1851
Bataghvae, M., Hejazi, S. N., & Chitsaz, M. A. (2025). Presenting a model for analyzing abortions among women in Isfahan. Medical Journal of Mashhad University of Medical Sciences, 68(4), 989-1003. [In Persian[. https://doi.org/10.22038/mjms.2025.84318.4844
Bowlby, J. (1969). Attachment and Loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Chinichian, M., Holakoic Nainie, K., & Rafaie Shirpak, K. (2007). Voluntary abortion in Iran: A qualitative study. Payesh, 6(3), 219- 232.] In Persian[. https://payeshjournal.ir/article-1-701-fa.pdf
Colaizzi, P. F. (1978). Psychological research as a phenomenologist views it. In R. S. Valle, & K. Mark (Eds.), Existential-Phenomenological Alternatives for Psychology (pp. 48-71). Oxford University Press. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=2910443
Crespo-Rodríguez, A. P., González-Esteban, A. T., Gallego-Morón, N., & Montes-López, E. (2026). Factors related to the voluntary termination of pregnancy processes: A systematic literature review. Sexuality Research and Social Policy. https://link.springer.com/article/10.1007/s13178-026-01330-9
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2025). Qualitative Inquiry & Research Design: Choosing Among Five Approaches. Sage Publications.
Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1994). Competing paradigms in qualitative research. In N. K. Denzin & Y. S. Lincoln, (Eds.), Handbook of Qualitative Research (pp. 105-117). Sage Publications. https://psycnet.apa.org/record/1994-98625-005
Hatamifar, S., & Rezaei, M. (2025). An inquiry into induced abortion in traditional communities: An ethnographic study in Sardasht, Iran. Journal of Population Association of Iran, 20(39), 111-130. [In Persian [https://doi.org/10.22034/jpai.2025.2044159.1376
Hobfoll, S. E. (1989). Conservation of resources: A new attempt at conceptualizing stress. American Psychologist, 44(3), 513–524. https://doi.org/10.1037/0003-066X.44.3.513
Kandiyoti, D. (1988). Bargaining with patriarchy. Gender & Society, 2(3), 274-290. https://www.jstor.org/stable/190357
Mirkhani, A. (2015). Identity Crisis and the Family's Mission in the Islamic-Iranian Model of Education. Olgou-ye Pishraft Press.] In Persian[
Moore, B., Poss, C., Coast, E., Lattof, S. R., & Meulen Rodgers, Y. V. (2021). The economics of abortion and its links with stigma: A secondary analysis from a scoping review on the economics of abortion. Plos One, 16(2), e0246238. https://doi.org/10.1371/JOURNAL.PONE.0246238
Pike, B., Hooker, L., LaGrappe, D., & Edvardsson, K. (2025). How reproductive coercion and abuse shapes survivors' afety and life circumstances: A systematic review. Journal of Family Violence. https://doi.org/10.1007/s10896-025-00961-7
Razeghi Nasrabad, H. B., & Sanjari, E. (2017). Factors associated with induced abortion: Lived experiences of women in Tehran. Women's Studies Sociological and Psychological, 15(2), 105-136] In Persian[ https://doi.org/10.22051/jwsps.2017.8299.1165
 Sinfield, G., Goldspink, S., & Wilson, C. (2023). Waiting in the wings: The enactment of a descriptive phenomenology study. International Journal of Qualitative Methods, 22. https://doi.org/10.1177/16094069231207012
Stark, E. (2007). Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life. Oxford University Press.
Thurston, W. E. (2001). The Politics of Women’s Health: Exploring Agency and Autonomy. Canadian Journal of Public Health, 92(4), 312. https://doi.org/10.1007/BF03404968
Tsegaye, A., Moland, K. M., Blystad, A., Haukanes, H., & Tadele, G. (2026). Navigating an ambiguous abortion terrain in Addis Ababa, Ethiopia: Autonomy and relational dynamics in pregnancy termination. International Journal for Equity in Health, 25(66), 1-11. https://doi.org/10.1186/s12939-026-02779-1
دوره 16، شماره 2 - شماره پیاپی 57
پژوهش‏ های راهبردی مسائل اجتماعی، سال شانزدهم، شماره پیاپی (57)، شماره دوم، 1406
خرداد 1406
صفحه 1-26
  • تاریخ دریافت: 21 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری: 01 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش: 04 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار: 01 خرداد 1406