نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
2 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ اقتصاد و علوم اجتماعی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
3 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ اقتصاد و علوم اجتماعی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
4 دکترای جامعه شناسی مسائل اجتماعی ایران، دانشکده اقتصاد و علوم اجتماعی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Social issues impose significant economic and cultural burdens on society, undermine the foundational structure of the family, and weaken social vitality. Among the key institutions directly engaged with the system of social issues in the city of Ahvaz—and serving as a critical link between security agencies and social institutions—is the leadership elite of the Ahvaz Prisons Organization. This group is particularly noteworthy as its members have directly confronted a wide range of social problems and have closely observed the dynamics through which these issues emerge and evolve. In light of this, the present study aimed to analyze the process of social issue formation in Ahvaz from the elites’ perspective of the Prisons Organization.
Materials & Methods
Given that the aim of this study was to analyze the process of social problem formation in Ahvaz and its associated consequences from the perspective of the prison organization elites, a qualitative research design was employed, utilizing Strauss and Corbin's grounded theory approach. This method is interpretive in its paradigmatic orientation and qualitative in nature. It is process-oriented and follows an inductive logic, enabling the researcher to examine the phenomenon under investigation within its specific context and situational setting. The study participants selected through purposive sampling consisted of elites from Ahvaz Prisons Organization. In-depth interviews were conducted with 12 participants with the sample size determined by the principle of theoretical saturation. Data collection and analysis proceeded concurrently and the coding process was carried out in 3 stages: open, axial, and selective coding.
Discussion of Results & Conclusion
The research findings yielded 15 subcategories, 5 main categories, and a core category entitled "Social problem as a convergence of multifaceted anomalies". This core category suggested that the formation of a social problem involved a concurrent accumulation of diverse anomalies. In other words, a social problem emerged from the interplay of multiple factors, each contributing in its own way to the emergence and development of the phenomenon within the paradigm model. Based on the research findings and the paradigm model, it could be concluded that the most significant phenomenon underpinning social problems in Ahvaz was the scarcity of livelihood resources. The process indicated that social background—particularly family and residential context—constituted one of the most critical foundations for the emergence of social problems in this city. In this regard, families with weak economic bases, particularly in terms of employment and housing, were highly susceptible to pushing individuals toward abnormal behaviors. Moreover, Ahvaz was characterized by a large proportion of slum areas, which served as a visible symbol of class disparities. This spatial and socioeconomic marginalization further intensified the conditions under which social problems were generated and perpetuated. One notable demographic feature of Ahvaz, beyond the sheer volume of slum areas, was their spatial distribution across various parts of the city. In effect, class-based disparities were observable among neighborhoods throughout the urban landscape. In this context, there was no evidence of balanced development or equitable distribution of facilities across all urban districts. This unevenness has been further exacerbated in recent years by mounting social and economic pressures—particularly rising prices and inflation—which have contributed to the expansion of slum settlements. Although it might have been expected that these marginal areas would gradually integrate into the urban fabric and city center over time, the lack of balanced development in Ahvaz has prevented such assimilation. Instead, this persistent inequality has intensified feelings of relative deprivation. Within this framework, relative deprivation not only facilitates the emergence of social problems, but also functions as a driving mechanism that amplifies existing social harms and accelerates their proliferation. Thus, the trajectory of social problem formation can be outlined as follows: it originates within the social and familial context, is reinforced by mounting economic and social pressures, and ultimately crystallizes into recognizable social problems.
Keywords: Process, Prison Elites, Grounded Theory, Social Issues, Ahvaz.
Acknowledgments
The authors thank everyone who contributed to this article.
Conflicts of Interest
There is no conflict of interest.
Funding
The present research is derived from the doctoral dissertation of Mohammad Hossein Moghaddam, conducted under the auspices of the Applied Research Office of the Khuzestan Provincial Police Command.
Statement on the Use of AI
No artificial intelligence tools were used in the writing, editing, or preparation of this manuscript.
کلیدواژه‌ها [English]
مقدمه و بیان مسئله
در منظومۀ دانش جامعه‌شناختی، مفهوم بنیادینی وجود دارد که نقش مهمی در اندیشۀ اجتماعی دارد. مسئلۀ اجتماعی آن مفهوم مهمی است که سابقه‌ای به‌اندازۀ تفکر اجتماعی دارد و باعث ابداع مفاهیم جامعه‌شناختی دیگری نیز شده است. به این مفهوم ازسوی جامعه‌شناسان در دوره‌های زمانی و فکری مختلف به‌صورت مستقیم و آگاهانه یا غیرمستقیم و ناآگاهانه توجه شده و پیرامون معنا، ابعاد، مصادیق و روش‌های پژوهش آن، کندوکاوهای فکری و نظری فراوانی صورت گرفته است (Parrillo, 2005; Wilson, 2010; Sullivan, 2016 به نقل از نورانی و همکاران، ۱۴۰۰: ۷۲۲).
به اعتقاد جامعه‌شناسان ملاک و معیار اصلی در تشخیص و تحلیل مسائل اجتماعی، ارزش‌های پذیرفته‌شده و تعمیم‌یافته در نزد مردم است. همچنین گفته می‌شود، ارزش‌ها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: ارزش‌های مطلق و نسبی. در ارزش‌های مطلق، گذشت زمان و تغییر مکان اثری ندارد و معمولاً متعلق به دین بوده و ارزش‌های نسبی یا اجتماعی نیز تابع شرایط زمانی و مکانی است. ارزش‌هایی که مبدأ مسئله‌شناسی جامعه‌شناس و تحلیل او از بحران اجتماعی است، ارزش‌های دستۀ دوم، یعنی ارزش‌های نسبی یا اجتماعی است؛ درحالی‌که ارزش‌هایی که مبدأ مسئله‌شناسی عالم دینی و تحلیل وی از محیط اجتماعی اطراف اوست، ارزش‌های دستۀ اول، یعنی ارزش‌های مطلق دینی خواهد بود (معیدفر، ۱۳۷۹: ۶۸ به نقل از کلانتری و مهدی‌زاده، ۱۳۹۱: ۲).
جامعۀ ما جامعه‌ای درحال‌گذار است و هم‌زمان با این گذار از سنت به مدرنیته، دگرگونی‌ها در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی به وجود می‌آید که این دگرگونی‌ها به‌نوبۀ خود تأثیرات شگرفی بر روابط افراد، نگرش، بینش و جهان‌بینی آنها و سبک‌های زندگی گذاشته است. در چنین صورتی ممکن است به دلیل تنش‌های زیاد و چالش‌های اجتماعی در معرض بروز، زیست افراد و جامعه تهدید شود. تأثیرات این مسائل و چالش‌های اجتماعی بر افراد و جامعه از یک‌سو و ازسوی‌دیگر تأثیرات منفی آن بر فرایند توسعۀ جامعه در بلندمدت نگران‌کننده است و نیاز به توجه بیش‌ازپیش به آن و اصلاحات لازم را گوشزد می‌کند (رفیعی و همکاران، 1401: ۱۷۵).
مسائل اجتماعی امروزه در کشورهای درحال‌توسعه نظیر ایران به دلیل نفوذ مدرنیته در بزنگاه تاریخی و حساس قرار دارد؛ این بزنگاه تاریخی به دلیل تضاد نظام ارزشی حاکم بر مدرنیته با نظام ارزشی حاکم در جامعۀ ایران نمود بارزتری پیدا کرده است. ارزش‌های حاکم بر مدرنیته در عصر کنونی، ارزش‌های فرهنگی کشورهای درحال‌توسعه را به حاشیه برده و نظام ارزشی خود را به کشورهای درحال‌توسعه غالب کرده است؛ برای مثال در چارچوب نظام ارزشی حاکم بر مدرنیته، فردگرایی، مصرف‌گرایی، دین‌گریزی و دین‌ستیزی با ارزش‌های بومی کشورهای درحال‌توسعه نظیر ایران نه‌تنها متفاوت که بعضاً متضاد است. این تضاد ارزشی، جوامع درحال‌توسعه را به قطب‌های بعضاً متضاد یا حداقل متفاوت تقسیم کرده و انسجام و یکپارچگی فرهنگی را دچار اختلال کرده است و این وضعیت جامعه را علاوه‌بر چالش‌های اجتماعی به سمت چالش امنیتی و سیاسی نیز می‌کشاند. ازنظر دورکیم[1] در چنین جوامعی به دلیل اینکه نظام ارزشی و قواعد هنجاری حاکم بر جامعه هنوز در مرحلۀ سنتی قرار دارد و از یک‌سو جامعه در مسیر حرکت و گذار از سنت به مدرنیته است و از مرحله‌ای به مرحلۀ جدیدتر درحال‌حرکت است، نظام ارزشی و قواعد هنجاری حاکم بر جامعه دچار ضعف می‌شود و ازسوی‌دیگر باتوجه‌به اینکه هنوز هنجارهای جدیدی جایگزین هنجارهای گذشته نشده است، جامعه در وضعیت آنومی قرار دارد؛ به عبارتی در چنین جامعه‌ای هنجارهای رفتاری مشخص و روشنی که راهنمای عمل و رفتار افراد باشد، دچار تزلزل و ضعف می‌شود. ضعف هنجارهای حاکم بر جامعه، کنش‌ها و رفتار افراد را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و افراد در چنین شرایطی به دلیل ضعف یا فقدان نظام هنجاری و الگوهای مشترک، بیشتر دست به کنش‌هایی می‌زنند که خارج از نظام هنجاری جامعه است که پیامد این کنش‌ها، مولد مسائل اجتماعی است.
درواقع ساختار نظام سرمایه‌داری و بازار رقابت جهانی، خود بسترساز بسیاری از مسائل و چالش‌های اجتماعی مشابه را در کشورها و فرهنگ‌های مختلف ایجاد کرده است. این چالش‌ها که از طرفی عمومی بوده و ازسوی دیگر متناسب با بافت اجتماعی و فرهنگی جوامع است، دغدغۀ اصلی جامعه‌شناسان بوده است؛ برای مثال مهاجرت‌های فراوانی که با هدف بهبود وضعیت شرایط معیشتی و همچنین کسب جایگاه اجتماعی مناسب، تحصیل و شغل صورت می‌پذیرد، پس از اشباع جامعۀ مقصد باعث بیکاری گسترده، چالش‌های اقتصادی و معیشتی و درنهایت فقر و آسیب‌پذیری بیشتر شرایط مهاجران به‌ویژه در هنگام مهاجرت از کشورهای حاشیه به اصلی می‌شود. در چنین وضعیتی این مهاجرت‌ها تولیدکنندۀ بحران‌هایی ازجمله بحران امنیت، به‌هم‌خوردن نظم و امنیت جامعه، و گسترش مسائل اجتماعی خواهد بود. به این صورت فقر شهری به یکی از ویژگی‌های اصلی کلان‌شهرهای امروزی تغییر شکل می‌دهد و تفاوت اساسی با شهرهای ماقبل صنعتی دارد؛ زیرا این کلان‌شهرها اساساً کانون تخصص و ثروت است و سایر گروه‌ها در بیرون از آن قرار دارد (آقاجان، ۱۳۹۵: ۲)؛ بنابراین، شهرها به کانون و مرکز مسائل اجتماعی تبدیل شده است؛ در همین راستا، آمارهای موجود در حوزۀ مسائل اجتماعی حکایت از روند صعودی پدیده‌های مختلف اجتماعی در سطح کشور دارد.
برای مثال آمار یاد وقوع جرم و افزایش تعداد زندانیان در سال‌های اخیر، نگرانی‌هایی را در کشور فراهم ساخته است. درحال‌حاضر در سطح کشور که دارای ۸۰ میلیون نفر جمعیت است، 15 میلیون و دویست هزار پرونده قضایی وجود دارد (روزنامۀ همدلی، ۱۴۰۰ به نقل از قادری و سلیمانی، 1402: 292).
درزمینۀ سرقت، آمارهای مستخرج از پرونده‌های تشکیل‌شده در سال‌های مختلف نشان می‌دهد که میزان انواع سرقت‌های عادی شامل سرقت از منزل، مغازه، اماکن دولتی، وسایل نقلیه و احشام در سال 1390، 5737 مورد بوده است که این تعداد در روند افزایشی 62 برابری در طی 8 سال، در سال 1398 به 355698 مورد رسیده است. این آمار در سال 1399 به 422080 و در سال ۱۴۰۰ به 445323 مورد می‌رسد. همچنین آمار دستگیرشدگان جرائمی چون قتل، نزاع و شرارت از 6077 نفر در سال ۱۳۹۵ به 8477 نفر در سال ۱۴۰۰ رسیده است (مرکز آمار ایران، 1398/ ۱۴۰۰ به نقل از قادری و سلیمانی، 1402: 293). در حوزۀ مسائل اجتماعی و درزمینۀ خودکشی، جامعۀ ایرانی در سال 2015 ازنظر سرعت افزایش موارد اقدام به خودکشی در رتبۀ سوم جهان قرار داشته است و زنان ایرانی رتبۀ اول را در خاورمیانه به خود اختصاص داده‌اند (زارع شاه‌آبادی و همکاران، 1396: 428 به نقل از صالح‌آبادی و همکاران، 1403: 90).
همچنین جدیدترین داده‌های منتشرشده دربارۀ مهم‌ترین مسائل اجتماعی در سطح کشور آسیب‌های مرتبط با شیوۀ حکمرانی، بی‌عدالتی‌ها، فقر، گونه‌های مختلف افراطی‌گری و مسائل آموزشی به‌عنوان مهم‌ترین مسائل اثرگذار و در نقطۀ مقابل کم‌رنگی گفتمان انقلاب اسلامی، افت سرمایهۀ اجتماعی، اخلال در انسجام ملی و مسائل خانواده اثرپذیرترین مسائل در شبکۀ مسائل اجتماعی ایران بوده است (عیوضی، 1402). در ارتباط با مهم‌ترین مسائل اجتماعی تهدیدکنندۀ سلامت اجتماعی نیز ده مشکلی که بیشترین اولویت را دارد، عبارت است از: فقدان شغل، فقدان سلامت اداری و مالی، شکاف درآمدی، قیمت زیاد مسکن، سلب اعتماد، فقر، فقر سرمایه‌گذاری اقتصادی، وابستگی به مواد مخدر، جرم و ناامیدی از آینده (رفیعی و همکاران، 1401).
علاوه‌براین، آمارهای استان خوزستان و شهر اهواز در سطح کشور نیز نشان از تراکم مسائل اجتماعی استان دارد؛ برای مثال و بنابر آمارهای منتشرشده ازسوی پزشکی قانونی کشور در سال 1403، استان خوزستان در دورۀ زمانی 1390 تا ۱۴۰۰ با میانگین 73/219، رتبۀ سوم خودکشی را پس از استان‌های تهران و فارس دارد (صالح‌آبادی و همکاران، 1403: 91). همچنین براساس آخرین آمار منتشرشده درزمینۀ ازدواج زودهنگام دختران به‌عنوان یکی از مسائل اجتماعی، استان خوزستان با 2150 مورد ازدواج ثبت‌شدۀ کودکان 10 تا 14 سال، رتبۀ ۴ کشور را دارد (پورعباسی و همکاران، 1403: 36). در ارتباط با مهم‌ترین مسائل اجتماعی شهر اهواز و براساس آخرین پژوهش صورت‌گرفته به‌ترتیب خشونت به‌ویژه خشونت پدر در خانواده، بیکاری و قتل و علاوه بر موارد ذکرشده، مسائلی همچون استفادۀ نامناسب از اینترنت، فرزندان طلاق، اعتیاد، زنان مطلقه، افزایش سن ازدواج مردان، سیاست‌های نامناسب دولت، فقر گسترده و طلاق عاطفی مهم‌ترین مسائل اهواز از نگاه نخبگان بوده است (ملتفت، 1398).
در همین راستا در جدیدترین آمارهای منتشرشده در ارتباط با استان خوزستان و شهر اهواز درزمینۀ حاشیه‌نشینی عنوان شده است که بخش درخورتوجهی از محلات حاشیه‌نشین در کشور به استان خوزستان تعلق دارد و با جمعیت 800هزار نفری، دومین استان کشور ازنظر جمعیت حاشیه‌نشین است و در میان شهرستان‌های خوزستان، اهواز بیشترین وسعت حاشیه‌نشینی در سطح کشور را به خود اختصاص داده است (باقری میاب و همکاران، 1403: 45).
مسائل اجتماعی از هر نوعی که باشد، باعث اخلال در فرایند چرخۀ آموزشی در سازمان‌ها و ارگان‌های علمی، استمرار تحصیل در کانون‌های آموزشی و فناوری، ناهنجاری در مدیریت بین نخبگان سیاسی و تصمیم‌گیران نهادهای دولتی و نهادهای خصوصی، و سلب اعتماد سرمایه‌داران درون و بیرون از کشور برای انجام فعالیت‌های مولد اقتصادی و درنهایت باعث بی‌اعتمادی مردم به کشور و جامعه می‌شود که این زمینه را برای ظهور ناامنی و قانون‌ستیزی فراهم می‌کند (گودرزی، ۱۳۹۱ به نقل از حیدریانی، ۱۴۰۰: 221-220).
علاوه‌براین در بیشتر مواقع افرادی که جرم و بزهکاری را تجربه می‌کنند، ازنظر شغل، آموزش، ازدواج و غیره فرصت‌هایجبرانی‌ناپذیری را از دست می‌دهند. این تجارب منفی در زیست آیندۀ آنان تأثیرات زیادی دارد. معمولاً ازطرف دوستان، آشنایان، قوانین، همسر و فرزندان، سازمان‌های رسمی و غیررسمی و غیره طرد می‌شوند و بازگشت آنان به‌عنوان فرد عادی به اجتماع با چالش‌های زیادی روبه‌رو است (وروایی و پرنداخ، ۱۳۹۵ به نقل از حیدریانی، ۱۴۰۰: 220).
مسائل اجتماعی به دلیل هزینه‌ها و خسارات زیادی که برای جامعه به بار می‌آورد و به دلیل اینکه مدیریت و کنترل آن باتوجه‌به ویژگی جامعۀ درحال‌گذار ایران روزبه‌روز دشوارتر می‌شود، نگرانی‌های فزاینده‌ای را برای مدیران نهادهای متولی در حوزۀ مسائل اجتماعی و جامعه‌شناسان ایجاد کرده است که این امر مهم باعث توجه به حوزۀ مسائل اجتماعی و تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری توسط نخبگان جامعه شده است (ملتفت، 1398: 15-16).
بنابراین، احصای مسائل فرهنگی و اجتماعی یکی از اولین اقداماتی است که در حوزۀ مدیریت و برنامه‌ریزی فرهنگی باید انجام داد. اگر در تعریفی کلی، برنامه‌ریزی فرهنگی و اجتماعی شناخت وضع موجود، تبیین وضع مطلوب و حرکت از موجود به مطلوب در نظر گرفته شود، تا زمانی که مسائل موجود در حوزۀ فرهنگ مشخص نشود، عملاً برنامه‌ریز و مدیریت فرهنگی معنایی ندارد (طالبی و علیزاده بیرجندی، 1403: 486).
مسائل اجتماعی هزینه‌های سنگین اقتصادی و فرهنگی را به جامعه تحمیل می‌کند؛ بنیان خانواده را متزلزل می‌سازد و نشاط اجتماعی را هدف می‌گیرد. باتوجه‌به مطالب بیان‌شده و اهمیت مسائل اجتماعی از یک‌سو و ازسوی دیگر آمارهای صعودی مذکور در باب مسائل اجتماعی و جرم در شهر اهواز، به کار بستن تجربیات و دانش نخبگان نهادهای متولی در حوزۀ مسائل اجتماعی می‌تواند تا حدود زیادی از گسترش مسائل اجتماعی در شهر اهواز جلوگیری کند؛ ازجملۀ مهم‌ترین نهادها که به‌صورت مستقیم با نظام مسائل اجتماعی شهر اهواز دست‌وپنجه نرم می‌کند و حلقۀ واسطه بین نهادهای امنیتی و اجتماعی است، نخبگان سازمان زندان‌های شهر اهواز است. به‌ویژه آنکه نخبگان سازمان زندان‌های شهر اهواز با انواع مسائل اجتماعی روبه‌رو بوده و از نزدیک شاهد فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی است؛ بر همین اساس، هدف این پژوهش نیز واکاوی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی شهر اهواز از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها است.
چارچوب مفهومی
باتوجه‌به تفاوت‌های پارادایمی پژوهش‌های کمّی و کیفی، در پژوهش‌های کیفی از چارچوب مفهومی به‌جای چارچوب نظری استفاده می‌شود. در روش کمّی هدف استخراج فرضیه از نظریه و آزمون آن است؛ درصورتی‌که در روش کیفی اساساً محقق به دنبال آزمون فرضیه نیست، بلکه به دنبال استخراج مدل پارادایمی از داده‌های موجود است.
چارچوب مفهومی شامل مفاهیمی می‌شود که پژوهشگر احتمال می‌دهد که بیشترین ارتباط را با مطالعه داشته باشد و این چارچوب صرفاً پژوهشگر را برای روشن‌ساختن مفاهیم اصلی پژوهش و جمع‌آوری داده یاری می‌رساند و پاسخ‌های پژوهش را مشخص نمی‌کند (ابوالمعالی، ۱۳۹۱: 101)؛ در همین راستا و به‌صورت خلاصه به برخی از نظریات موجود در حوزۀ مسائل اجتماعی با هدف ارتقای حساسیت نظری اشاره می‌شود.
پرسش اصلی نظریۀ فشار ساختاری این است که چرا مردم کج‌رفتاری می‌کنند و پاسخ کلی این نظریه به این سؤال این است که عواملی در جامعه، برخی از افراد را تحت‌فشار قرار می‌دهد و آنان را مجبور به کج‌رفتاری می‌کند. مرتن[2] این فشار را ناشی از ناتوانی شخص در دستیابی به اهداف مقبول اجتماعی می‌داند؛ کوهن[3] ناکامی در رسیدن به جایگاه بالا در جامعه را عامل فشار می‌شمارد و کلاوارد و اوهلین[4] عدم‌برخورداری اشخاص از فرصت‌های نامشروع برای نیل به هدف را واردکنندۀ فشار بر افراد و راندن آنان به‌سوی کج‌رفتاری می‌دانند (به نقل از صدیق سروستانی، 1387: 44)؛ به بیانی دیگر نظریۀ فشار ساختاری رفتارهای انحرافی را نتیجۀ فشارهای اجتماعی می‌داند که بعضی مردم را وادار به کج‌روی می‌کند. تعبیر سادۀ این نظریه در ضرب‌المثل معروفی آمده است که «فقر باعث جرم می‌شود»؛ این نظریه، فقر در ساختار اجتماعی را از علت‌هایی می‌داند که باعث واردشدن فشارهای اقتصادی به افراد می‌شود که همین موضوع می‌تواند به روی‌آوردن افراد به انواع خاصی از انحرافات اجتماعی منجر شود (سراج‌زاده و همکاران، 1397: 111). مرتون در نظریۀ انحرافات خود، علت ریشۀ انحرافات را شرایط ساختی جامعه می‌داند. ازنظر او تفاوت و شکاف بین اهداف و وسایل دستیابی به آن اهداف زمینه را برای انحراف فراهم می‌کند. او معتقد است که این انحرافات از جامعه بر افراد تحمیل می‌شود؛ برای نمونه زمانی که افراد از شرایط اقتصادی نابسامان، بیکاری،و فقر رنج می‌برند و راه دستیابی به این اهداف تعیین‌شده را مسدود ببینند، از روش‌های غیرقانونی برای رسیدن به اهداف خود استفاده می‌کنند (به نقل از ستوده، 1389: 134). از منظر این نظریه، انسداد راه‌های قانونی برای دستیابی به اهداف مشروع، عامل اساسی در بروز مسائل اجتماعی است. این نظریه در دوران کنونی جامعۀ ایران که با تورم، بیکاری و کاهش قدرت خرید کالاهای اساسی مصادف شده است، می‌تواند تصویر روشن‌تری از نقش فشار ساختاری بر بحران‌های معیشتی ارائه کند.
نظریۀ دیگری که اهمیت بُعد فرهنگی مسائل اجتماعی را نشان می‌دهد، نظریۀ فرهنگ فقر است؛ براساس این نظریه فقر صرفاً یک فقر مادی یا اقتصادی نیست، بلکه رویه و شیوه‌ای از سبک زندگی است که افراد آن را از نیاکان خود به ارث می‌برند و در نسل‌های بعدی بازتولید می‌کنند. بخش از عادت‌ها، آداب‌ورسوم، و باورها مانند ترجیح کار به تحصیل، ازدواج زودهنگام بدون پشتوانه و فقدان آینده‌نگری برای فرزندان در خانواده‌ها نهادینه شده و به نوعی سبک زندگی تبدل شده است. این نظریه بُعد فرهنگی مسائل اجتماعی را کندوکاو می‌کند که برای فهم فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی حائز اهمیت است.
نظری دیگری که در حوزۀ مسائل اجتماعی مطرح است، همنشینی افتراقی است. این نظریه جرم را به چیزی ربط می‌دهد که آن را تفاوت در همنشینی می‌نامد. این اندیشه بسیار ساده است. در جامعه‌ای که حاوی خرده‌فرهنگ‌های گوناگونی است، در برخی محیط‌های اجتماعی فعالیت‌های غیرقانونی تا حدی تشویق می‌شود؛ درحالی‌که در سایر محیط‌ها چنین نیست. افراد ازطریق همنشینی با کسانی که حامل هنجارهای مجرم هستند، بزهکار می‌شوند. ازنظر ساترلند، رفتار مجرمانه عمدتاً در گروه‌های اولیه و خصوصاً در گروه‌های همسال آموخته می‌شود (گیدنز، 1389: 304)؛ ازاین‌رو می‌توان گفت که هرچه افراد با کج‌روها ارتباط مستمر و پایدارتری داشته باشند، احتمال بروز و ظهور مسائل اجتماعی و ارتکاب جرم بیشتر خواهد شد.
نظریۀ خرده‌سیستم‌های پارسونز[5] در تحلیل کنش اجتماعی تلاش کرده است به هم عوامل عینی و ساختاری نظیر شرایط اقتصادی _ اجتماعی و فرهنگی در سطح کلان و عوامل فردی چون ارزش‌ها، گرایش‌ها و ویژگی‌های زیستی در سطح خرد توجه کند. در مدل پارسونزی مسئلۀ اجتماعی در ارتباط با ایجاد عدم‌تعادل ساختاری توضیح داده می‌شود. تعادل ساختاری عبارت از هم‌جهتی تغییرات هریک از خرده‌نظام‌ها با یکدیگر و با کل نظام و با محیط است. متقابلاً عدم‌تعادل ساختاری، ناهمخوانی خرده‌نظام‌ها با یکدیگر است. نظام اجتماعی ازآنجاکه دائم در مسیر تغییرات بدون وقفۀ محیط قرار می‌گیرد و همچنین از دو سو تحت‌تأثیر اطلاعات و انرژی و جریان آنها در درون نظام اجتماعی قرار می‌گیرد، پیوسته ممکن است دستخوش وقفه در جریان تبادل انرژی و اطلاعات و درنتیجه عدم‌تعادل ساختاری شود. این وقفه در جریان تبادل انرژی و اطلاعات چنانچه مدتی به طول انجامد، کم‌کم خرده‌نظام‌ها با یکدیگر نامتجانس می‌شوند و این فرایند باعث تشدید عدم‌تعادل ساختاری تا سر حد بروز مسئله و بحران اجتماعی می‌شود. چنانچه فرایند تعادل با مشکلات کمی روبه‌رو باشد یا با کمی تأخیر برقرار شود، نظام اجتماعی با مسائل اساسی سروکار ندارد؛ ولی چنانچه تا مدتی طولانی این فرایند تبادل اطلاعات و انرژی برقرار نشود، نظام اجتماعی درگیر مسائل اجتماعی می‌شود (معیدفر، 1385: 58).
طبق این نظریه جامعه همچون موجود زنده است که تمام اجزاء یا بخش‌های بدن انسان در یک جهت هماهنگ و متوازن حرکت می‌کند؛ براین‌اساس جامعه نیز از نهادهای مختلفی مانند ساختار اقتصادی، خانواده، آموزش، سیاست، فرهنگ و نهادهای دیگری تشکیل شده است. هرکدام از این نهادها علاوه‌براینکه کارویژۀ خاصی دارند، باید در تعامل با سایر نهادها قرار گیرند. به عبارتی تفکیک کارویژه‌های نهادهای جامعه به معنای بی‌ارتباط بودن نهادها به یکدیگر نیست، بلکه نوعی تقسیم کار برای هدف مشترک جامعه است. اهمیت این نظریه در نقش نهادها در بروز مسائل اجتماعی است.
تأمل بر نظریات فوق نشان می‌دهد که مسئلۀ اجتماعی پیچیده و چندبُعدی است؛ نظریۀ همنشینی افتراقی اهمیت نقش ارتباطات و همسالان، نظریۀ فشار ساختاری اهمیت جایگاه ساختارهای کلان جامعه، نظریۀ خرده‌سیستم پارسونز نیز اهمیت نقش نهادها و نظریۀ فقر فرهنگی نیز بُعد درونی و عادت‌های نهادینه‌شدۀ فرهنگی و ابعاد مختلف مسئلۀ اجتماعی را نمایان می‌کند. تلفیق این نظریات چارچوب نسبتاً چندبُعدی و جامع فراهم می‌آورد تا از تحلیل‌های تقلیل‌گرایانه فاصله گرفته و پیچیدگی‌های مسائل اجتماعی با دقت بیشتری موردتأمل قرار گیرد.
پیشینه تجربی (داخلی)
باتوجه‌به گستردگی حوزۀ مسائل اجتماعی و با در نظر گرفتن هدف پژوهش، ابتدا به پژوهش‌هایی که بیشترین ارتباط را با موضوع دارند، اشاره و سپس سایر پژوهش‌هایی که در چارچوب حوزۀ مسائل اجتماعی قرار می‌گیرد، بیان می‌شود.
افشارکهن و همکاران (1404) در پژوهشی با عنوان «تورم و چرخۀ بازتولید مسئلۀ اجتماعی دریافتند که ابعاد مختلف پدیدۀ تورم درنهایت به چرخۀ بازتولید مسئل اجتماعی منجر خواهد شد. این چرخه از یک‌سو حاصل برجسته‌سازی تأثیرات پیچیده و چندلایۀ برآمده از تورم مزمن، در چارچوب رابطۀ سه‌گانۀ دولت _ جامعه _ بازار است و ازسوی دیگر حاصل برهم خوردن نظم شناختی و ایجاد ذهنیت ناپایداری و تزلزل در کنشگران اجتماعی است؛ درنهایت مردم گرفتار در تورم مزمن، خود را در مهلکه‌ای مبهم و آشفته سرگردان می‌بینند؛ شرایطی که تقویت‌کنندۀ فضای گفتمانی دولت‌محور قلمداد می‌شود. افراد جامعه در این وضعیت، پیش از هر چیزی با ذهنیت مبتنی بر کمبود، زندگی روزمره را آغاز می‌کنند و از بازآفرینی نظم اجتماعی مطابق خواست‌ها و علایق خود باز می‌مانند. فقر شناختی، بدین‌وسیله پیامد ناگزیری است که درنهایت به تضعیف توان جامعه در کنار توهم قدرتمندی بیشتر دولت می‌انجامد؛ زیرا در خلأ برآمده از بی‌ثباتی، ذهن در صدد برجسته‌سازی نقش کنشگر توانایی برمی‌آید که افق حل مسئله را در خود جلوه‌گر می‌سازد؛ بااین‌حال، آنچه درنهایت حاصل می‌شود، دوگانۀ جامعۀ ضعیف _ دولت ضعیف خواهد بود.
حامد و همکاران (1403) پژوهشی با عنوان «تحلیل سیاست‌گذارانۀ میزان شیوع آسیب‌های اجتماعی و اولویت‌بندی آنها در محلات شهری؛ موردمطالعه: محلات محروم و کم‌برخوردار شهر کرمانشاه» انجام داده بودند. در این پژوهش از روش تلفیقی (کمّی و کیفی) استفاده شد و در بخش کمّی، 800 نمونه از 15 محله، شامل ۲ محلۀ برخوردار و 13 محلۀ محروم لنتخلب شد و در بخش کیفی، 13 جلسه بحث گروهی متمرکز با حضور معتمدان محلات محروم انجام گرفت. براساس نتایج، بین میزان شیوع یک آسیب در محله و میزان اولویت رسیدگی به آن تفاوت وجود دارد. درحالی‌که شایع‌ترین مسائل اجتماعی در تمام محلات بررسی‌شده، مسائل اقتصادی (بیکاری و فقر) است، مسائل اولویت‌دار برای رسیدگی ازنظر ساکنان، اولاً در محلات مختلف متفاوت است و ثانیاً لزوماً اقتصادی نیست و سوم، سطح مطالبات فراگیر و معطوف به رفع تبعیض از محلات محروم در قیاس با کل شهر است. نتایج این پژوهش بر آن است که نشان دهد فضای فکری سیاستگذاری در تعقیب مسائل اجتماعی در محلات محروم، مبتنی بر اولویت‌بندی مسائل پرشیوع بوده و به همین دلیل محکوم به شکست است.
عیوضی (1402) در پژوهشی با عنوان «تحلیل شبکۀ مسائل اجتماعی ایران» به شناسایی مسائل کانونی و نسبت‌سنجی مسائل با یکدیگر پرداخت. روش استفاده‌شده در این پژوهش تحلیل شبکه با استفاده از تکنیک‌های تحلیل اثر متقاطع و تکنیک خوشه‌ای چندمعیاره و روش تجزیه‌وتحلیل داده‌ها نیز نرم‌افزارGephi بوده است. منابع مسئله‌یابی پژوهش 650 سند پژوهشی دانشگاهی و سازمانی بوده است که حول مسائل اجتماعی ایران تهیه شده است. احصا، تنقیح و دسته‌بندی مسائل توسط پنل نخبگانی صورت گرفت و نتایج پژوهش نشان داد که آسیب‌های مرتبط با شیوۀ حکمرانی، بی‌عدالتی‌ها، فقر، گونه‌های مختلف افراطی‌گری و مسائل آموزشی مهم‌ترین مسائل اثرگذار و در نقطۀ مقابل، کم‌رنگی گفتمان انقلاب اسلامی، افت سرمایۀ اجتماعی، اخلال در انسجام ملی و مسائل خانواده اثرپذیرترین مسائل در شبکۀ مسائل اجتماعی ایران است.
رفیعی و همکاران (1401) در مقاله‌ای با عنوان «مسائل اجتماعی تهدیدکنندۀ سلامت اجتماعی و اولویت‌دار در ایران» با هدف شناسایی مهم‌ترین مشکلات اجتماعی دارای اولویت در سال 1398 که در دو مرحله شامل مرور مطالعات قبلی و نظرسنجی از صاحب‌نظران انجام گرفت، در مرحلۀ اول با مرور منابع، چارچوبی برای طبقه‌بندی مسائل اجتماعی تدوین شد و براساس این چارچوب، فهرستی از زیرطبقه‌های مشکلات اجتماعی تهیه گردید و در اختیار متخصصان سلامت اجتماعی قرار گرفت؛ در مرحلۀ دوم با مرور مقاله‌ها و کتاب‌های منتشرشده در حوزۀ سلامت اجتماعی، بیست نفر از صاحب‌نظران این حوزه انتخاب شدند و از آنان خواسته شد که فهرست مزبور را براساس شیوع، شدت و اهمیت درجه‌بندی کنند. نتایج نشان داد که هرچند مشکلات زیادی در جامعه وجود دارد، ده مشکلی که بیشترین اولویت را دارد، عبارت است از: فقدان شغل، فقدان سلامت اداری و مالی، شکاف درآمدی، قیمت زیاد مسکن، سلب اعتماد، فقر، فقر سرمایه‌گذاری اقتصادی، وابستگی به مواد مخدر، جرم و ناامیدی از آینده.
یوسفی و اکبری (1390) در مقاله‌ای با عنوان «تأملی جامعه‌شناختی در تشخیص و تعیین اولویت مسائل اجتماعی ایران»، ازطریق روش تحلیل ثانویه به بررسی چهار پیمایش ملی در بازۀ زمانی ده‌ساله که نمونه‌ای به حجم 429/36 نفر بود، پرداختند. در این پژوهش به نظرات مردم و همچنین نخبگان حاکم توجه شد. نتایج این پژوهش نشان داد که مسائل اقتصادی دارای بیشتری اهمیت و اولویت در میان جامعه ایۀرانی است و پس‌ازآن مسائل حوزۀ اجتماعی قرار دارد. بررسی ادراک مردم ایران از اهمیت و اولویت مسائل اجتماعی نشان داد که میان گروه‌های اجتماعی مختلف، به‌ویژه عامۀ مردم و نخبگان حاکم بر کشور تفاوت چندانی وجود ندارد. همچنین اولویت‌بندی مسائل اجتماعی ازسوی مردم باتوجه‌به حوزه‌های اجتماعی مختلف از الگوی خاصی پیروی می‌کند.
پیشینۀ خارجی
پوتینگر[6] و همکاران (2020) در پژوهشی با عنوان «شهری برای چه کسی؟ حاشیه‌نشینی و تولید فضا در بنگلور معاصر هند»، دریافتند که با حرکت شهرنشینی به سمت جنوب، پویایی شهرسازی به‌سرعت درحال‌تغییر است. این پژوهش نشان داد که مدل توسعه‌ای شهر گویای حاکمیت غیردموکراتیک و غیربومی است که باعث تقویت و تداوم قطبی‌شدن فضای اجتماعی می‌شود. این شرایط باعث بروز مسائل اجتماعی برای توسعۀ پایدار شهری می‌شود؛ زیرا ساکنان بنگلور آسیب‌پذیری بیشتری دارند و به دلایل اساسی از چرخۀ زیست شهری حذف می‌شوند.
ویلسون[7] (2010) در پژوهشی درزمینۀ مسائل اجتماعی محلات فقیرنشین شهرهای آمریکا، انزوای اجتماعی را در بروز انواع آسیب‌های اجتماعی این محلات مهم دانسته است. مدل کلی شهری او به‌طورخلاصه به‌صورت گذشته‌نگر مشاهده می‌شود که عمدتاً بر انتقال عناصر «کلاسیک» تک‌مرکزی چنین مدلی به چندمرکزی تأکید دارد؛ بااین‌حال، تأکید این پژوهش بر چشم‌اندازهای آینده است. ویلسون استدلال می‌کند که می‌توان آن را به‌عنوان مبنای یک «تصویر بزرگ» مبتنی بر مدل از توسعۀ شهری ازطریق پنج لایۀ تفکیک، از جهانی تا محلی، توسعه داد. فرصت‌های زیادی برای توسعۀ مدل‌های فرعی وجود دارد، اما چالش اصلی آینده، مدل‌سازی تکامل شهری و منطقه‌ای است. پیشرفت در مدل‌سازی سیستم‌های شهری و منطقه‌ای به‌عنوان سیستم‌های غیرخطی پیچیده با اشار خاص به وابستگی مسیر و انتقال فاز بررسی می‌شود. ایدۀ"DNA" شهری و منطقه‌ای معرفی شده است که به دیدگاه «پزشکی ژنتیک» از جنبه‌های برنامه‌ریزی شهری منجر می‌شود.
وو و همکاران[8] (2010) در مطالعۀ فقر شهری در محلات چین، اثر خصوصیات خانوار و انواع محله را بر محرومیت اجتماعی ساکنان بررسی کردند و به این نتیجه دست یافتند که فقر و سکونت در محلات حاشیه‌نشین، باعث استمرار فقر و تعمیق آن می‌شود. در این مقاله تمرکز فقر را در محله‌های فقیر چین بررسی کردند و در برآورد اثرات ویژگی‌های خانوار و انواع محله بر محرومیت اجتماعی دریافتند که خانوارهای بیکار در محله‌های قدیمی جزو محروم‌ترین خانواده‌ها هستند. دربارۀ چین نشان می‌دهد که فقر شهری توسط گروه‌های اجتماعی خاص محلی متمرکز شده است. همچنین دریافتند که یک اثر همسایگی کوچک، اما نه کم‌اهمیت بر تولید فقر در چین قابل‌مشاهده است؛ زندگی در محله‌های فقیرنشین احتمال فقیرشدن را به میزان یک درصد افزایش می‌دهد.
اسلاموف و اکرموا[9] در پژوهش‌های مختلفی با عنوان مسائل اقتصادی و جمعیت‌شناختی تاجیکستان، به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تاجیکستان پرداختند. در این پژوهش‌ها دریافتند که مهاجرت به‌خصوص مهاجرت کارگران به خارج از تاجیکستان و خاصه مهاجرت کارگران به تاجیکستان و همچنین مهاجرت دانشمندان (فرار مغزها) ازجمله مهم‌ترین مسائل اجتماعی تاجیکستان است که به‌تبع آن مسائل خانوادگی ازجمله پدیدۀ زنان سرپرست خانواده، کودکان خیابانی، تکدی‌گری و روسپی‌گری شیوع یافته است (خراط‌ها، 1393: 260).
سامپسون و گروز[10] (1989) در پژوهشی، نظریۀ تأثیرگذار شاو و مک کی[11] را دربارۀ بی‌سازمانی اجتماعی جامعه بررسی کردند که به‌طور مستقیم آزمایش نشده است. برای پرداختن به این موضوع، یک نظریه در سطح جامعه که براساس مدل اصلی شاو و مکی است، فرمول‌بندی و آزمایش شد. فرضیۀ کلی این است که وضعیت اقتصادی ضعیف، ناهمگونی قومی، تحرک مسکونی و اختلال در خانواده در جامعه باعث بی‌سازمانی اجتماعی می‌شود که این وضعیت، نرخ جنایت را افزایش می‌دهد. همچنین سازمان اجتماعی جامعه برحسب شبکه‌های دوستی محلی، کنترل گروه‌های همسالان نوجوان گوشۀ خیابان و مشارکت سازمانی سنجیده شد. این مدل ابتدا با تحلیل داده‌های 238 محله در بریتانیای کبیر آزمایش شد که از یک نظرسنجی ملی در سال 1982 از 10905 مساکن ساخته شده بود. سپس این مدل در یک نمونۀ ملی مستقل از 11030 نفر از ساکنان 300 محلۀ بریتانیا در سال 1984 تکرار شد. نتایج هر دو نظر از این نظریه حمایت می‌کند و نشان می‌دهد که تغییرات جامعه بر بروز بی‌سازمانی اجتماعی و به‌تبع آن جرم می‌افزاید و همچنین نشان دادند که اجتماعات محلی که پیوندهای اجتماعی قوی‌تری دارند و کنترل غیررسمی در آنها بیشتر است، میزان مسائل و جرائم کمتری دارند.
پیشینۀ پژوهش‌های بیان‌شده را می‌توان به‌صورت کلی در سه دسته تقسیم کرد: نخست، پژوهش‌هایی که مسائل اجتماعی را شناسایی و اولویت‌بندی کردند که به‌عنوان مرحلۀ درک و تعریف مسئله قابل‌بیان است؛ دستۀ بعدی شامل پژوهش‌هایی است که بر محیط شهری و فضای سکونت تأکید دارد که بستر وقوع مسائل اجتماعی در بافت شهری را نشان می‌دد و دستۀ آخر پژوهش‌هایی که بر سازوکارهای بازتولید مسئلۀ اجتماعی از منظر متغییرهای اقتصادی تمرکز کرد که به‌عنوان محرک و مولد مسائل اجتماعی، فرایند شکل گیری آن را در قالب سه سطح نشان می‌دهد.
جمع‌بندی و نقد پیشینه
بیشتر پژوهش‌های انجام‌شده بر اولویت‌بندی مسائل اجتماعی یا رتبه‌بندی مسائل ازحیث میزان شیوع تأکید داشت و بر نحوۀ شکل‌گیری مسائل اجتماعی کمتر تأمل و توجه شده است. همچنین از نقش کارشناسان خبرۀ نهادهای مرتبط با مسائل اجتماعی ازجمله سازمان زندان‌ها غفلت شده است؛ بر همین اساس محورهای تمایز این پژوهش با سایر پژوهش‌های انجام‌شده را می‌توان در چند نکته به‌صورت خلاصه بیان کرد: نخست، این پژوهش به‌جای تمرکز بر پدیده‌ای خاص، بر فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی می‌پردازد که کمتر به آنها توجه شده است؛ دوم، این پژوهش از نخبگان سازمان زندان‌ها به‌عنوان یکی از نهادهایی که بیشترین ارتباط را با مسائل اجتماعی شهر اهواز دارد، بهره می‌برد. واکاوی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی ازطریق نخبگان این نهاد می‌تواند اولین قدم در جهت شناخت و فهم فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی شهر اهواز باشد و همچنین می‌تواند دانش و بینش عمیق‌تری از مسائل اجتماعی شهر اهواز را در سطح نظری و نیز در سطح عملی و کاربردی برای نهادهای متولی و سایر دستگاه‌های برنامه‌ریز به ارمغان آورد؛ سوم، باتوجه‌به ویژگی‌های مسائل اجتماعی، این پژوهش ازطریق روش کیفی و به‌صورت فرایندی صورت می‌پذیرد؛ به عبارتی باتوجه‌به اینکه مسائل اجتماعی و نحوۀ ظهور و بروز آنها شکل فرایندی، تدریجی و انباشتی دارد، لازم است که ازطریق روش‌های کیفی و به‌ویژه روش‌های فرایندمحور مطالعه شوند؛ بنابراین، باتوجه‌به نکات مطرح‌شده، پژوهش حاضر به دنبال تجمیع سه نکتۀ مطرح‌شده در قالب یک پژوهش و با هدف واکاوی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی شهر اهواز از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها ازطریق روش کیفی نظریۀ زمینه‌ای است.
روش‌شناسی
باتوجه‌به هدف پژوهش حاضر، برای واکاوی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی شهر اهواز و پیامدهای آن از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها از روش کیفی نظریۀ زمینه‌ای اشتراوس و کوربین (۱۳۹۱) استفاده می‌شود. اشتراوس و کوربین (۱۳۹۱) معتقدند که نظریۀ زمینه‌ای، آن نظریه است که مستقیماً از داده‌هایی استخراج شده که در جریان پژوهش به‌صورت منظم گردآمده و تحلیل شده است (اشتراوس و کوربین، ۱۳۹۱: 34). روش نظریۀ زمینه‌ای ازحیث پارادایم، تفسیری و ازنظر ماهیت، کیفی است. روش نظریۀ زمینه‌ای، روشی فرایندمحور و رویکردی استقرایی دارد که به محقق امکان می‌دهد پدیدۀ موردمطالعه را در بافت و بستر خود واکاوی کند. با در نظر گرفتن هدف مطالعه، مشارکت‌کنندگان این پژوهش، نخبگان سازمان زندان‌های اهواز هستند. ازآنجاکه سازمان زندان‌ها با همۀ جرائم دست‌وپنجه نرم می‌کند و مسئولین و مدیران آن روزانه با انواع و اقسام مجرمین در ارتباط هستند و با مشکلات و مسائل شهری کنشکران به‌خوبی آشنایی دارند، به‌عنوان جامعۀ موردمطالعه انتخاب شد و در این راستا افراد خبره و باتجربۀ این سازمان به‌عنوان مشارکت‌کننده انتخاب شدند تا بتوانند باتوجه‌به تجربه و دانش خود دراینزمینه بیشترین کمک را به محققین برای رسیدن به اهداف داشته باشند.
ملاک‌های انتخاب مشارکت‌کننده‌ها و شرایط ورود به میدان را نیز می‌توان در چند مورد و به‌صورت خلاصه بیان کرد: 1) اشتغال در سازمان زندان‌های شهر اهواز؛ ۲) داشتن آمادگی و تمایل به مشارکت در پژوهش؛ 3) پست و منصب فعلی یا گذشتۀ مشارکت‌کنندگان در سازمان زندان‌های شهر اهواز در چارچوب حوزۀ مسائل اجتماعی و مرتبط با آن؛ ۴) دارابودن تحصیلات مرتبط با حوزۀ علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی و مسائل اجتماعی شهر اهواز و ۵) درصورت امکان دسترسی به آمار نظام مسائل اجتماعی شهر اهواز.
در پژوهش حاضر از چند شیوۀ نمونه‌گیری استفاده شد. در ابتدا برای گزینش افراد از شیوۀ نمونه‌گیری هدفمند استفاده شد. شیوۀ نمونه‌گیری هدفمند، گزینش افراد مرتبط با موضوع پژوهش را تعیین می‌کند. ازآنجایی‌که در این روش از نظریۀ زمینه‌ای استفاده شد، منطق تعیین تعداد مشارکت‌کنندگان براساس اصل اشباع نظری مشخص می‌شود. در این روش مصاحبه‌ها تا جایی ادامه پیدا می‌کند که اشباع نظری تحقق پیدا کند. برای تحقق اصل اشباع نظری دو عامل کلیدی در نظر گرفته شد: 1) عدم‌ارائۀ داده‌های جدید یا تکراری‌شدن داده‌ها باوجود انجام مصاحبه‌ها و ۲) تکمیل مدل پارادایمی. با در نظر گرفتن شرایط ورود به میدان و ازطریق نمونه‌گیری هدفمند با ۱۲ نفر از نخبگان سازمان زندان‌ها مصاحبۀ عمیق صورت گرفت. مدت‌زمان انجام مصاحبه‌ها بین 45 تا 90 دقیقه بوده است. علاوه‌بر شیوۀ نمونه‌گیری هدفمند از شیوۀ نمونه‌گیری نظری در جهت پایش مفاهیم و مشخص‌کردن محتوای بعدی مصاحبه‌ها نیز استفاده شد. باتوجه‌به اینکه در این روش، جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها هم‌زمان صورت می‌پذیرد، تحلیل داده‌ها در سه مرحلۀ کدگذاری باز، محوری و گزینشی انجام شد؛ پس از انجام هر مصاحبه، ابتدا در مرحلۀ کدگذاری باز، داده‌ها مکتوب و به آنها برچسب مفهومی داده شد. سپس این مفاهیم باتوجه‌به معنا و ابعاد در قالب مقوله‌های فرعی شکل گرفت. در مرحلۀ کدگذاری محوری، مقوله‌ها در سطحی انتزاعی‌تر و به همراه مفاهیم مرتبط با آنان، حول مدل پارادایمی قرار گرفت و درنهایت در مرحلۀ کدگذاری گزینشی با پایش مجدد مفاهیم و مقوله‌ها و در سطحی انتزاعی‌تر از مراحل کدگذاری قبلی، مقولۀ هسته پدیدار شد.
در پژوهش حاضر برای اعتباریابی پژوهش نیز از چندین روش استفاده شد: 1) بررسی توسط مشارکت‌کنندگان: داده‌های جمع‌آوری‌شده در اختیار مشارکت‌کنندگان قرار داده شد تا تفاسیر انجام‌شده توسط محقق این بار ازطریق مشارکت‌کنندگان صحت‌سنجی شود؛ ۲) کدگذاری موازی: به این معنا که از افراد متخصص دیگری در جهت کدگذاری داده‌ها استفاده شد تا تناسب کدگذاری نیز صحت سنجی شود؛ 3) بازبینی مجدد کدگذاری داده‌ها توسط محقق با هدف بازاندیشی در داده‌ها و درصورت لزوم انجام اصلاحات بود.
انجام این پژوهش با ملاحظات اخلاقی همراه بود؛ ازجمله مواردی که در این پژوهش بر آن توجه و تأکید شد، آگاهی تمام مشارکت‌کنندگان از اهداف این پژوهش و رضایت آنان از مشارکت در پژوهش بود؛ از موارد دیگری که در این پژوهش تأکید شد، حفظ حریم شخصی مشارکت‌کنندگان و آزادی عمل آنان در بیان نظرات و دیدگاه‌های خویش بود. گمنامی و عدم‌انتشار هویت مشارکت‌کنندگان و همچنین انجام مصاحبه در فضای مناسب و همدلانه از دیگر ملاحظات اخلاقی این پژوهش بود. سیمای مشارکت‌کنندگان این پژوهش در جدول 1 ارائه شده است.
جدول 1- ویژگی‌های مشارکت‌کنندگان
Table 1- Characteristics of participants
|
ردیف Row |
نام مستعار Nickname |
سن Age |
تحصیلات Education |
سابقه Work Experience |
مسئولیت Responsibilities |
|
1 |
علی Ali |
49
|
کارشناسی Bachelor |
25
|
بخش پشتیبانی Support section |
|
2 |
جعفر Jafar |
47
|
کارشناسی Bachelor |
24
|
مددکار اجتماعی Social worker |
|
3 |
رضا Reza |
38
|
کارشناسی Bachelor |
13
|
مددکار اجتماعی Social worker |
|
4 |
حسن Hasan |
61
|
کارشناسی Bachelor |
30
|
بخش فرهنگی Cultural section |
|
5 |
یاسین Yassin |
53
|
کارشناسی ارشد Master's Degree |
28
|
بخش فرهنگی Cultural section |
|
6 |
مجید Majid |
44
|
کارشناسی Bachelor |
21
|
امور منابع انسانی Human Resources Affairs |
|
7 |
سعید Saied |
45
|
کارشناسی ارشد Master's Degree |
23
|
امور تربیتی Educational affairs |
|
8 |
رحمان Rahman |
39
|
کارشناسی Bachelor |
13
|
امور منابع انسانی Human Resources Affairs |
|
9 |
مجتبی Mojtaba |
48
|
کارشناسی Bachelor |
24
|
امور آموزشی Educational affairs |
|
10 |
میلاد Milad |
36
|
کارشناسی Bachelor |
12
|
امور آموزش Educational affairs |
|
11 |
رسول Rasool |
49
|
کارشناسی ارشد Master's Degree |
26
|
بخش اداری Administrative section |
|
12 |
احمد Ahmad |
51
|
کارشناسی ارشد Master's Degree |
26
|
بخش سلامت Health section |
یافته‌ها
یافته‌های پژوهش شامل 15 مقولۀ فرعی، ۵ مقولۀ اصلی و یک مقولۀ هسته با عنوان «مسئلۀ اجتماعی به‌مثابۀ تلاقی ناهنجاری‌های چندجانبه» است. در جدول ۲، مقوله‌ها و نقش آنها در مدل پارادایمی ارائه شده است.
جدول 2- مفاهیم، مقوله‌های فرعی، مقوله‌های اصلی و مقولۀ نهایی
Table 2- Concepts, subcategories, main categories, and final category
|
بعد Dimension |
مفاهیم Concepts |
مقولات فرعی Subcategories |
مقولات اصلی Main categories |
مقوله هسته Core category |
|
علی Causal |
بیکاری، فقدان تخصص، نداشتن پشتوانه مالی، عدم توانایی از تأمین هزینه‌های ضروری زندگی، چشم‌پوشی از نیازهای روحی از جمله مسافرت و تفریح به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه‌ها، افزایش سن و فقدان سابقه بیمه، عدم دسترسی به خدمات درمانی به دلیل بیکاری، گرانی و تورم. Unemployment, lack of expertise, lack of financial support, inability to meet essential living expenses, neglecting spiritual needs, including travel and recreation due to inability to meet expenses, increasing age and lack of insurance history, lack of access to health services due to unemployment, high prices and inflation. |
فقدان امنیت اقتصادی پایدار Lack of sustainable economic security |
تراکم چالش‌های اقتصادی و اخلال در زیست روزمره Congestion of economic challenges and disruptions to daily life |
مسئله اجتماعی به‌مثابه تلاقی ناهنجاری‌های چندجانبه. Social problem as a confluence of multifaceted anomalies. |
|
سکونت با خانواده همسر به دلیل نداشتن مسکن مستقل، درخواست سکونت در مدارس به‌عنوان سرایدار، سکونت در خانه اقوام، اسکان در بالاخانه‌ها، اسکان در آپارتمان‌های نیمه‌کاره به‌عنوان نگهبان، اسکان در پارک‌ها به‌عنوان نگهبان. Living with the in-laws' family due to lack of independent housing, requesting to live in schools as janitors, living in relatives' homes, living in lofts, living in half-finished apartments as security guards, living in parks as security guards. |
فقدان سرپناه پایدار Lack of permanent shelter |
|||
|
زمینه‌ای Contextual |
تشویق والدین به ازدواج زودهنگام فرزندان و فرزندآوری، ازدواج بدون پشتوانه مالی و شغلی، ازدیاد جمعیت خانواده و اختلافات خانوادگی، روش‌های تربیتی تقلیدی و ناصحیح، فقدان آینده‌نگری و برنامه‌ریزی برای آینده فرزندان، تضعیف نقش‌های والدین در برابر فرزندان، بی‌توجهی به شکست‌های مکرر تحصیلی فرزندان، القای حس برتری اشتغال موقت و تشکیل خانواده نسبت به تحصیل توسط والدین، بی‌توجهی به احساسات فرزندان Encouraging parents to marry their children early and have children, marriage without financial and job support, increase in family population and family disputes, imitative and incorrect upbringing methods, lack of foresight and planning for the future of children, weakening of parents' roles towards children, neglecting children's frequent academic failures, instilling a sense of superiority of temporary employment and family formation over education by parents, neglecting children's feelings |
هزینه‌های تحمیلی نهاد خانواده به شهر Costs imposed by the family institution on the city |
رشد ناموزون پدیده شهری و بازتولید پدیده حاشیه‌نشینی Uneven growth of the urban phenomenon and reproduction of the marginalization phenomenon |
|
|
ترک مشاغل کشاورزی به دلیل شرایط نامساعد اقلیمی، مهاجرت از روستا به شهر با هدف اشتغال در کارگاه‌های صنعتی شهری، مهاجرت به شهرها به دلیل فقدان امکانات زیر ساختی درمانی و آموزشی در روستا، مهاجرت از روستا به شهر به دلیل بالابودن دستمزد کارگر شهری نسبت به کارگر روستایی، ضعف شدید فعالیت‌های کشاورزی به دلیل کم‌آبی. Leaving agricultural jobs due to adverse climatic conditions, migration from villages to cities with the aim of employment in urban industrial workshops, migration to cities due to the lack of medical and educational infrastructure in the countryside, migration from villages to cities due to the higher wages of urban workers compared to rural workers, and severe weakness of agricultural activities due to water shortages. |
مهاجرت‌های بی‌رویه از روستا به شهر و زایش پدیده حاشیه‌نشینی Excessive migration from rural to urban areas and the emergence of the phenomenon of marginalization |
|||
|
فقدان سازوکارهای مشخص برای سازماندهی اقشار کم‌توان مانند: معلولین جسمی متکدی، بیماران خاص بدون پشتوانه، سالمندان رها شده در شهر. Lack of specific mechanisms for organizing disadvantaged groups, such as: physically disabled people in need, special patients without support, and elderly people abandoned in the city. |
اقشار کم‌توان شهری به‌مثابه حلقه‌های تشدیدکننده رویش پدیده حاشیه‌نشینی Urban underprivileged groups as circles intensifying the growth of the phenomenon of marginalization |
|||
|
مداخله‌ای Interventional |
حاشیه‌ای بودن بینش اجتماعی در سازوکارهای سیاستگذاری حوزه شهری، فقدان یا ضعف در برنامه‌ریزی شهری به دلیل عدم توجه مکفی به مشارکت اجتماع‌محور یا محله‌محور در برنامه‌ریزی‌ها، غلبه اعتقاد به رشد شهرنشینی فیزیکی در برنامه‌ریزی‌ها و عدم توجه کافی به ظرفیت ارائه خدمات شهری، برنامه‌ریزی از بالابه‌پایین بدون در نظر گرفتن ظرفیت‌های بافت بومی و محلی، فقدان نظام شناخت ظرفیت‌ها و چالش‌های محلی برای برنامه‌ریزی شهری. The marginality of social insight in urban policy-making mechanisms, the lack or weakness of urban planning due to insufficient attention to community-based or neighborhood-based participation in planning, the dominance of the belief in the growth of physical urbanization in planning and the lack of sufficient attention to the capacity to provide urban services, top-down planning without considering the capacities of the local context, and the lack of a system for recognizing local capacities and challenges for urban planning. |
نارسایی در سیاست‌گذاری‌های پایدار شهری Inadequacy in sustainable urban policies |
خلاء های سیاستگذاری - اجرا در حوزه مدیریت شهری Policy-implementation gaps in the field of urban management |
|
|
ناکافی بودن حمایت‌های مالی دولتی از اقشار آسیب‌پذیر و کم‌توان، حمایت‌های مقطعی و نمایشی از اقشار ضعیف توسط برخی مسئولان، ضعف اقدامات و ارائه خدمات شهری به شهروندان، فرسایش سرمایه اجتماعی به دلیل جانشینی روابط به‌جای ضوابط در بین برخی مسئولان، غلبه قوانین دیوان‌سالاری بر تاب‌آوری شهروندان در روندهای اجرایی اداری. Inadequate government financial support for vulnerable and underprivileged groups, sporadic and showy support for the weak by some officials, weak measures and provision of municipal services to citizens, erosion of social capital due to the substitution of relationships for rules among some officials, and the dominance of bureaucratic laws over citizens' resilience in administrative procedures. |
ضعف سازوکارهای اجرایی قانونی در شهر Weakness of legal enforcement mechanisms in the city |
|||
|
راهبرد Strategy |
فرار از مشکلات و گوشه‌گیری، انزوا و دوری از اجتماع، انفعال کامل نسبت به تأمین معیشت خانواده، انتقال تحمیلی مسئولیت تأمین معیشت خانواده به همسر و فرزندان به دلیل انفعال کامل سرپرست خانواده، فروش وسایل خانگی جهت تأمین معیشت، مصرف مواد مخدر جهت تخدیر شرایط روحی و روانی، استفاده از اعضای خانواده برای خرده‌فروشان مواد مخدر. Escaping problems and seclusion, isolation and distancing from society, complete passivity towards providing for the family's livelihood, forced transfer of responsibility for providing for the family's livelihood to the spouse and children due to the complete passivity of the head of the family, selling household items to provide for the family's livelihood, using drugs to numb mental and emotional conditions, using family members as drug dealers. |
راهبرد سبک زندگی زیست خودتخریبی – انفعالی Self-destructive-passive lifestyle strategy |
راهبردهای تضمین کفایت زیست معیشتی Strategies for ensuring livelihood adequacy |
|
|
استقراض پول از اقوام و مهاجرت به استان‌های دیگر برای اشتغال، فروش طلاهای همسر برای تأمین هزینه‌های مهاجرت به استان مقصد، تشویق و حمایت‌های مالی خانواده همسر برای مهاجرت به استان‌های دیگر با هدف اشتغال. استقراض وام از بانک. Borrowing money from relatives and migrating to other provinces for employment, selling the wife's gold to cover the costs of migrating to the destination province, encouraging and providing financial support from the wife's family to migrate to other provinces for employment purposes. Borrowing a loan from a bank. |
راهبرد سبک زندگی زیست کوچنده معیشت ساز
Nomadic lifestyle strategy for livelihood |
|||
|
پذیرش عدم توانایی حل معضل معیشت بدون کمک دیگران، تکیه به دیگران، دست یاری به سمت دیگران دراز کردن، صحبت درباره مشکلات و چالش‌های معیشتی خود با دیگران با هدف یاری‌گرفتن از آنان، گزینش افراد بر اساس تناسب بین نوع چالش تجربه شده و توانایی آن افراد در حل این چالش، صحبت درباره چالش‌های اقتصادی با افراد صاحب‌منصب در نهادهای متولی، صحبت با افراد مشغول در بخش انتظامی با هدف حل چالش‌های انتظامی و امنیتی خود. Accepting the inability to solve the problem of livelihood without the help of others, relying on others, extending a helping hand to others, talking about one's livelihood problems and challenges with others with the aim of getting help from them, selecting people based on the proportion between the type of challenge experienced and that person's ability to solve this challenge, talking about economic challenges with people in positions of authority in responsible institutions, talking with people working in the law enforcement sector with the aim of solving one's law enforcement and security challenges. |
راهبرد سبک زندگی زیست وابسته یا تکیه به دیگران Dependent lifestyle strategy |
|||
|
ناتوانی از تأمین هزینه‌های مسکن شهری و سکونت در حاشیه‌های شهر، انتخاب اسکان در مناطق حاشیه‌ای شهری به دلیل کاهش هزینه‌های آن نسبت به اسکان شهری، اسکان حاشیه‌ای به‌مثابه مرحله گذار از زیست روستایی به زیست شهری، ترجیح اسکان در مناطق حاشیه شهری بر زیست روستایی و زیست شهری پر هزینه، گزینش اسکان در حاشیه‌های شهر به دلیل نزدیکی به کارگاه‌های صنعتی شهری نسبت به مناطق روستایی، اسکان در بافت‌های فرسوده و حاشیه‌ی شهری به‌مثابه اخلال در ادغام زیست روستایی به زیست شهری. Inability to afford urban housing and living on the outskirts of the city, choosing to live in urban fringe areas due to their lower costs compared to urban living, marginal living as a transition stage from rural to urban living, preferring to live in urban fringe areas over rural and expensive urban living, choosing to live on the outskirts of the city due to its proximity to urban industrial workshops compared to rural areas, living in dilapidated and urban fringe areas as a disruption to the integration of rural and urban life. |
راهبرد سبک زندگی زیست حاشیه‌ای یا پیرامونی Marginal or peripheral lifestyle strategy |
|||
|
پیامد Consequence |
دستگیری و تجربه زندان، طلاق، عدم تمایل دیگران به وصلت با خانواده زندانی، احساس شرم اعضای خانواده، رهاشدن خانواده، ترک تحصیل فرزندان، ازهم‌گسیختگی خانواده. آوارگی خانواده Arrest and prison experience, divorce, unwillingness of others to join the prisoner's family, feeling of shame among family members, abandonment of the family, children dropping out of school, family disintegration. Family displacement |
زندان به‌مثابه میراث داغ ننگ خانواده زندانی Prison as a stigmatizing legacy for the prisoner's family |
پیامدهای چندوجهی و بازتولید مسئله اجتماعی Multifaceted consequences and reproduction of the social problem |
|
|
چالش تأمین مسکن و تجربه آوارگی در استان‌های مقصد، دوری از اقوام، نبود تضمین امنیت شغلی در استان مقصد، تجربه تلخ عدم توانایی استمرار در سکونت و مشاغل برون‌استانی و ازبین‌رفتن سرمایه The challenge of providing housing and the experience of displacement in the destination provinces, distance from relatives, the lack of guarantee of job security in the destination province, the bitter experience of not being able to continue living and working outside the province and the loss of capital. |
مهاجرت ناکام و بن‌بست معیشت Failed migration and livelihood impasse |
|||
|
تکدی‌گری، تن‌فروشی، سوءاستفاده از کودکان. Begging, prostitution, child abuse. |
طردشدگان محروم The deprived outcasts |
|||
|
معاشرت افتراقی با ساکنین مجرم و سابقه‌دار در بافت‌های فرسوده، آشنایی و دوستی فرزندان با انواع جرائم موجود در این بافت‌ها، تحت‌تأثیر قرارگرفتن نظام فرهنگی خانواده از بافت ملتهب محیط و به‌کارگیری روش‌های زندگی انان. Differential socialization with criminal and previous residents in run-down neighborhoods, children's familiarity and friendship with the types of crimes found in these neighborhoods, the family's cultural system being influenced by the inflamed neighborhood's fabric, and the adoption of their lifestyles. |
معاشرت افتراقی و بازتولید ارتکاب جرم Differential socialization and the reproduction of crime. |
شرایط علّی: تراکم چالش‌های اقتصادی و اخلال در زیست روزمره
باتوجه‌به اینکه مشارکت‌کنندگان نخبگان سازمان زندان‌ها هستند و از نزدیک شاهد مسائل مختلف اجتماعی بودند، از تجربیات فراوانی سخن گفتند. مشارکت‌کنندگان در فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی بر اهمیت نقش عوامل مادی و چالش‌های اقتصادی تأکید داشتند. به باور مشارکت‌کنندگان دستکم دو عامل اقتصادی به‌صورت هم‌زمان در بروز مسئلۀ اجتماعی نقش اصلی دارد: «فقدان امنیت اقتصادی پایدار» و «فقدان سرپناه پایدار» دو مقولۀ فرعی موردتأکید مشارکت‌کنندگان بوده که مقولۀ اصلی اول را پدید آورده است؛ در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی اول، یعنی «فقدان امنیت اقتصادی پایدار»، یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۲) دربارۀ بیکاری و فقدان تخصص می‌گوید:
«امروز مهم‌ترین مسئلۀ کشور بیکاریه. ببینید من بتونم بگم بیکاری جرم نیست، مسئله است؛ اما استمرار این شرایط و این مسئلۀ بیکاری نهایتاً تبدیل به جرم خواهد شد. وقتی شما بیکار هستید، اگر تخصص نداشته باشید، چطور هزینه‌های خودتون را تأمین می‌کنید. اصلاً بحث مجرد و متأهل نیست. بدترین حالت این وضعیت برای متأهل است؛ اما حتی یک نفر و مجرد هم اگر ناتوان از تأمین هزینه‌ها باشه، به‌مرور به سمت‌وسوی جرم خواهد رفت.»
مشارکت‌کنندۀ دیگری (شمارۀ 6) در همین راستا در ارتباط با مقولۀ فرعی اول، از حذف تفریح و سرگرمی خانواده‌ها به دلیل ناتوانی از تأمین هزینه‌های زندگی می‌گوید:
«انسان‌ها سلسله‌مراتبی از نیازها دارن. نیاز اول مثلاً خوراک و پوشاکه. تا نیاز اول تأمین نشه، نیاز دوم دیده نمیشه. وقتی یک خانواده نمی‌تونه هزینه‌های خوراک و پوشاک و چیزهای ضروری و ابتدایی خودش را تأمین کنه، به نظر شما به فکر سفر و تفریح و گذار و حتی خرید لباس و رفتن به پارک و سینما می‌افته؟ اساساً مسئله‌اش میشه سینما و پارک و سفر یا تأمین غذا و لباس. این شرایط باعث میشه خانواده‌ها اصلاً چیزی به‌عنوان سفر و تفریح را به‌عنوان نیاز به رسمیت نشناسند و حذف کنن؛ چون مسئل اونا الآن غذا و لباس هست توی این تورم و گرونی.»
در همین راستا در ارتباط با مقولۀ فرعی اول یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 3) از افزایش سن افراد و نداشتن سابقۀ بیمه و عدم‌دسترسی به خدمات درمان می‌گوید:
«آدم‌هایی دیدم، مثلاً سن‌هایی که نزدیک به سن بازنشستگی هستند، می‌بینید اصلاً سابقۀ بیمه نداره یا خیلی کم داره. خب، این که بیکاره، سابقۀ بیمه نداره، از خدمات بازنشستگی محروم شده، علاوه‌براین، از خدمات درمان هم محرومه؛ چون جایی اشتغال نداره. این یعنی انبوهی از مشکلات اقتصادی اونارو احاطه کرده.»
نکته‌ای که در سخنان مشارکت‌کنندگان مهم‌تر و حیاتی‌تر بود، تراکم و هم‌زمانی مسائل اقتصادی است؛ برای مثال افزایش سن افراد و کهولت سن، بروز بیماری و فقدان دفترچۀ بیمه برای انجام خدمات درمانی و همچنین عدم‌بازنشستگی به دلیل عدم‌اشتغال پایدار، باعث انباشت یا تراکم فشارهای اقتصادی به افراد و به‌تبع آن خانواده‌های آنان می‌شود که این وضعیت می‌تواند نقطۀ عطف گذار از مرحلۀ مسئلۀ اجتماعی به ارتکاب جرم باشد؛ علاوه‌براین مشارکت‌کنندگان از ناپایداری وضعیت اسکان نیز به‌عنوان یکی از محورهای مهم تراکم فشارهای اقتصادی سخن گفتند. در همین باره و در ارتباط با مقولۀ فرعی دوم، یعنی «فقدان سرپناه پایدار» یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۴) می‌گوید:
«مشکل دیگه‌ای که به نظر من خیلی مهمه، وضعیت اسکان هست. اکثر کسانی که می‌بینید، مشکل دارند یا مشکل ایجاد کردند، اکثراً خونه ندارن. بعضی از اینا با خانوادۀ همسرشون زندگی می‌کنند؛ چون خونۀ مستقل ندارن. یه عده دیگه توی مدارس سرایدار میشن، ازطریق معرف یا کسی یا مدیر بشون جا میدن. ببینید همۀ اینا که این وضعیت دارند، خانه‌به‌دوش هستند.»
دیگر مشارکت‌کننده (شمارۀ 1) نیز در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی دوم و شکل‌های دیگر اسکان سخن گفت. در‌همین‌باره او می‌گوید:
«شکل دیگۀ سکونت در آپارتمان‌های نیمه‌کاره است. این یکی از مواردی هست که خیلی فراوانی داره؛ مثلاً یک زن‌وشوهری در یک آپارتمان درحال‌ساخت سکونت دارند و تا زمانی که طبقات بالا ساخته شود، این زن و شوهر در طبقۀ پایین هم سکونت دارند، هم پول نگهبانی می‌گیرند.»
یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 7) در ارتباط با مقولۀ فرعی دوم و وضعیت خانه‌به‌دوشی، شکل خاصی از اسکان ناپایدار را به تصویر کشید؛ در همین راستا او می‌گوید:
«شاید بدترین حالت ممکن حالتی است که یک فرد متأهل باشد و مجبور بشه در پارک‌ها به‌عنوان نگهبان باشه. این مورد اگرچه شاید زیاد نباشه، اما بدترین حالت ممکن است.»
آنچه که می‌توان از سخنان و تجربیات مشارکت‌کنندگان در مقولۀ اصلی اول استنباط کرد، این است که اساساً به تعبیر مشارکت‌کنندگان، افراد در یک هم‌زمانی تراکم چالش‌های اقتصادی قرار دارند. هم‌زمانی این دو مقولۀ فرعی «فقدان امنیت پایدار» و «فقدان سرپناه پایدار» در حوزۀ اقتصادی باعث شکل‌گیری مقولۀ اصلی تراکم چالش‌های اقتصادی و اخلال در زیست روزمرۀ کنشگران شده است. چالش‌های معیشتی بیان‌شده، زیست کنشگران در شهر اهواز را با محدودیت ها و بعضاً محرومیت‌هایی روبه‌رو ساخته و توانایی کنشگران را برای انطباق معیشت با ساختارهای اقتصادی شهری اهواز دشوار کرده است که این وضعیت پیامد و بازتابی از فشارهای ساختاری است که کنشگران در شهر اهواز با آن مواجه هستند.
شرایط زمینه‌ای: رشد ناموزون پدیدۀ شهری و بازتولید حاشیه‌نشینی
مقولۀ اصلی دوم به نحوۀ برساخت و خلق حاشیه‌نشینی در شهر اهواز از سه مجرای خانواده، مهاجرت از روستا به شهر و رهاشدگی اقشار کم‌توان یا ناتوان در شهر می‌پردازد. این مقولۀ اصلی از سه خرده‌مقولۀ «هزینه‌های تحمیلی نهاد خانواده به شهر»، «مهاجرت‌های بی‌رویه از روستا به شهر و زایش پدیدۀ حاشیه‌نشینی» و «اقشار کم‌توان به‌مثابۀ حلقه‌های تشدیدکنندۀ رویش حاشیه‌نشینی» تشکیل شده است؛ در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی اول، یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۴) می‌گوید:
«ازدواج زودهنگام بدون پشتوانۀ مالی، بدتر از آن فرزندآوری بدون آینده‌نگری در سنین کم اینا زیاده. همۀ یه جا زندگی می‌کنن، توی یه خونه. به‌مرور که بچه بیارن و از طرفی شغل ندارن کجا میرن. اینها خودشو در آینده نشون میده. هرجایی از شهر مجبور میشن زندگی کنن.»
مشارکت‌کنندۀ دیگری (شمارۀ ۲) در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی اول می‌گوید:
«این افرادی که در سنین پایین ازدواج می‌کنند، اکثراً ترک تحصیل کردند و به دنبال شغل هستند و چون مدارک تحصیلی یا حتی کارت پایان‌خدمت ندارند، در شهر رها شدند. این هزینه‌هایی هست که خانواده داره به شهر تحمیل می‌کنه.»
دیگر مشارکت‌کننده (شمارۀ 1) در همین باره در ارتباط با مقولۀ فرعی اول می‌گوید:
«شما یه خانواده در نظر بگیرید که هفت یا هشت نفر هستند. اگر چند نفر از اینها ازدواج کنند، در این صورت ما با چند خانواده در یک خانه روبه‌رو هستیم که نه شغل و درآمد دارند، نه مسکن مستقل نه هیچی. تا چند سال در یک خانه زندگی می‌کنند. به‌مرور به دلیل جمعیت زیاد دچار اختلافات شدند و آنجا را ترک کردند.»
علاوه‌براین، برخی از مشارکت‌کنندگان از عامل دیگری با عنوان زایش پدیدۀ حاشیه‌نشینی ناشی از مهاجرت روستا به شهر سخن به میان آوردند؛ در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی دوم یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 9) می‌گوید:
«خیلی افراد دیدم که از روستا مهاجرت کردند و آمدند به شهر برای اشتغال. مخصوصاً در شرایط اقلیمی نامناسب. اینها اکثراً معتقدند که کار در شهر دستمزد بالاتری دارد و تفاوت زیادی بین دستمزد شهر و روستا وجود دارد؛ اما مشکل این افراد این است که برای اینکه کار موقتی و دستمزد شهری را از دست ندهند، به هر قیمتی در شهر سکونت می‌کنند و عموماً مناطق حاشیه‌ای را گسترش می‌دهند؛ مثلاً توی ورودی شهرها، حومۀ شهرها زندگی می‌کنند. حتی اگر امکانات شهری کاملاً برقرار نباشد؛ چون از روستا که امکاناتش ضعیف‌تره، بهتر هست.»
اما یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 7) علاوه‌بر دو عامل اصلی که پیش‌تر ذکر شد، از عامل سومی نیز در رویش پدیدۀ حاشیه‌نشینی سخن گفت که به اعتقاد او نیاز به توجه جدی‌تر دارد؛ در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی سوم، یعنی «اقشار کم‌توان به‌مثابۀ حلقه‌های تشدیدکنندۀ رویش حاشیه‌نشینی» می‌گوید:
«ما توی شهر باید یک سازوکار مشخص داشته باشیم. در خود شهر هم باید برای معلولین جسمی متکدی، بیماران خاص بدون پشتوانۀ مالی، سالمندان رهاشده و تیپ‌های این شکلی برنامه داشته باشیم.»
مشارکت‌کنندگان با ذکر این سه عامل به نحوۀ برساخت و زایش پدیدۀ حاشیه‌نشینی در شهر پرداختند. به اعتقاد آنان، این سه مقولۀ فرعی ذکرشده، رشد ناموزون پدیدۀ شهری و بازتولید حاشیه‌نشینی را پدید آورده است. تجارب زیستۀ کنشگران در بافت شهری اهواز گویای این واقعیت است که فقر فرهنگی در الگوهای رفتاری ناهنجار یا بعضاً آسیب‌زا نظیر فرزندآوری بدون پشتوانۀ مالی به تسهیل فرایند بی‌ثباتی و گسترش حاشیه‌نشینی منجر شده است؛ علاوه‌براین، با شکل‌گیری حاشیه‌نشینی در شهر اهواز، کنشگران با نوعی فرایند یادگیری رفتارهای ناهنجار و آسیب‌زا مواجه می‌شوند که مصداق همنشینی افتراقی است.
شرایط مداخله‌ای: خلأهای سیاستگذاری _ اجرا در حوزۀ مدیریت شهری
به‌طورکلی این مقولۀ اصلی نشان‌دهندۀ شیوۀ سیاستگذاری، برنامه‌ریزی و همچنین اقدامات اجرایی نهادهای متولی در راستای کاهش مسائل اجتماعی در شهر است. این مقولۀ اصلی از دو مقولۀ فرعی «نارسایی در سیاست‌گذاری‌های پایدار شهری» و «ضعف سازوکارهای اجرایی قانونی در شهر» پدید آمده است؛ در همین راستا و در ارتباط با مقولۀ فرعی اول، یعنی «نارسایی در سیاست‌گذاری‌های پایدار شهری» یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۴) می‌گوید:
«اکثر مدیران آشنایی با چیزی تحت عنوان بینش اجتماعی ندارند. طرح میدن؛ برنامه میدن؛ اجرا می‌کنن؛ کارشناس میارن؛ همه کار می‌کنند، اما در هیچ‌کدام از این امور چیزی به نام بینش اجتماعی شما نمی‌بینید. انگار شهر را اشیاء می‌سازند، نه آدم‌ها. برنامه‌ریزی‌هایی که میشه، تقریباً اکثراً از بالا شروع میشه و مدیران اجرا می‌کنند.»
مشارکت‌کنندۀ دیگری (شمارۀ 8) دربارۀ مقولۀ فرعی اول و در ارتباط با عدم‌توجه به ظرفیت‌های بافت بومی و محلی برای برنامه‌ریزی می‌گوید:
«هر مدیری در شهر باید اول بافت اون شهر را بشناسه: ظرفیت‌هایی که اون بافت داره برای توسعه؛ چالش‌هایی که اون بافت برای توسعه ایجاد می‌کنه. باید این را شناخت تا بتوان از ظرفیت‌ها برای شهر استفاده کرد. در این شهر اقوام زیادی زندگی می‌کنن، میشه برنامه‌ریزی‌ها را با مشارکت مردم پیش برد. من میگم از ظرفیت‌هایی که به توسعه کمک می‌کنه استفاده کنیم. ولی نکردیم. چرا؟ چون اصلاً شناخت از بافت نداریم. فقط وسعت شهرنشینی رو زیاد می‌کنند.»
اما علاوه‌بر حوزۀ سیاستگذاری و چالش‌های موجود در آن که مشارکت‌کنندگان به آن اشاره داشتند، در حوزۀ اجرایی نیز چالش‌ها جدی‌تر است.
در همین باره در ارتباط با مقولۀ فرعی دوم یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 10) می‌گوید:
«ما نهادهایی داریم که قرار بود حامی تهی‌دستان شهری باشند؛ حمایت مالی داشته باشند. این حمایت‌ها برای اقشار آسیب‌پذیر و تحت حمایت، ناکافیه.»
یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۱۲) در همین باره از مقولۀ فرعی دوم و از حمایت‌های مقطعی و نمایشی سخن گفت:
«مثلاً می‌بینم که مسئول آمده برای اقشار آسیب‌پذیر. اول‌ازهمه چند روز قبل بنر می‌زنند و بعد که میاد عکس می‌گیرند؛ در همین حد. یا در همان روز که میاد کمک‌هایی میشه به افراد نیازمند به مناسبت حضور مسئول در آنجا؛ اما بعد از رفتن مسئولین کمک‌ها قطع میشه.»
مشارکت‌کنندۀ دیگری (شمارۀ 11) نیز در همین راستا در ارتباط با مقولۀ فرعی دوم دربارۀ فرسایش سرمایۀ اجتماعی به دلیل جانشینی روابط به‌جای ضوابط توسط برخی افراد، می‌گوید:
«نظام اداری به نوعی افراد را در یک حالت از خودبیگانگی قرار داده. اکثر افراد نیازمند گاهی تاب‌آوری اونا کاهش پیدا می‌کنه و به‌اصطلاح خودمان کم میارن؛ یعنی تاب آوریشون قربانی دیوان‌سالاری میشه. مورد دیگه که دیدم این هست که در نظام اداری این نهادها بارها دیده شده که میگن چون فلانی معرف داشت، کارش انجام شد. انگار اگر آشنا نداشته باشید، در آن نهاد کارتان انجام نمیشه.»
نکاتی که از سخنان و مصاحبه‌های مشارکت‌کنندگان در ارتباط با این مقوله می‌توان بیان کرد، این است که اساساً در حوزۀ مدیریت شهری دستکم دو چالش اساسی وجود دارد: یک چالش در حوزۀ سیاستگذاری و از بالابه‌پایین و بی‌توجه به بافت بومی و استفاده از ظرفیت‌های محلی برای کاهش مسائل شهری، تأکید بر افزایش شهرنشینی فیزیکی بدون توجه مکفی به ظرفیت شهر و دیگری ضعف در سازوکارها و اقدامات اجرایی نظام اداری سازمان‌های متولی یا حامی افراد نیازمند است. برایند این حوزۀ سیاستگذاری و اجرایی را می‌توان با عنوان خلأهای سیاستگذاری _ اجرا در حوزۀ مدیریت شهری نام‌گذاری کرد. ناکارآمدی در سیاستگذاری و اجرا در شهر اهواز، ضعف بافت قانونی را نمایان می‌کند و شهر اهواز را به‌مثابۀ یک سیستم در نظریۀ پارسونز، دستکم در دو خرده‌سیستم با چالش مواجه ساخته است: ابتدا در بخش سیاستگذاری یا خرده‌سیستم تعیین اهداف در بافت قانونی و دوم در بخش اجرا یا خرده‌سیستم انطباق، توانایی مدیریت منابع و اجرای برنامه‌های شهری است که نوعی گسست کارکردی در حوزۀ مدیریت شهری اهواز را نشان می‌دهد.
استراتژی‌ها: راهبردهای تضمین کفایت زیست معیشتی
این مقولۀ اصلی از چهار مقولۀ فرعی «راهبرد سبک زندگی زیست کوچند معیشت ساز»، «راهبرد سبک زندگی زیست معیشتی وابسته»، «راهبرد سبک زندگی زیست خودتخریبی _ انفعالی»، «راهبرد تحمیلی سبک زندگی زیست پیرامونی یا حاشیه‌ای» تشکیل شده است. به اعتقاد مشارکت‌کنندگان، باتوجه‌به شرایط حاکم بر کنشگران و همچنین نحوۀ تفسیر این شرایط توسط آنها، شیوه‌های مختلفی از راهبردها را گزینش می‌کنند.
در همین زمینه یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 3) دربارۀ سبک زندگی زیست کوچندۀ معیشت‌ساز می‌گوید:
«برخی از افراد برای اینکه از این شرایط رهایی پیدا کنند، دست به کوچ می‌زنند؛ مثلاً به استان‌های دیگر برای تأمین معیشت خودشان می‌روند. اینها چون سرمایه و پولی معمولاً در دست ندارند، قرض می‌گیرند از اقوام و مهاجرت می‌کنند به استان‌های دیگر برای اشتغال یا وام می‌گیرند. اگر همسرشون طلا داره، با رضایت همسر و با هدف اشتغال و بهترشدن زندگیشون، اونارو می‌فروشن تا خرج این سفر را بدن. موردهایی هم هستن که خود خانوادۀ همسر حمایت مالی می‌کنند تا برای اشتغال و بهترشدن وضعیت زندگیشون مهاجرت کنند. از قرعه‌کشی خانوادگی که معمولاً رایجه هم استفاده میشه.»
در همین راستا یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۵) از راهبرد سبک زندگی زیست کوچنده می‌گوید:
«در همین اهواز آدم‌های زیادی هستن که به امید ساختن زندگی بهتر، این سبک زندگی را انتخاب کردند؛ یعنی رفتن از اهواز به یزد که معمولاً زیاد میرن. یا حتی در منطقۀ پرند تهران میرن. اونجا در کارخانجات شروع به کار می‌کنند. بعضی دوام میارن و ماندگار میشن. بعضی‌ها هم تحمل دوری ندارن و بعد از مدتی برمی‌گردند.»
کنشگران با اتخاذ راهبرد زیست کوچندۀ معیشت‌ساز، شرایط حاکم بر زیست خود را تا حدودی حذف می‌کنند و خود را در معرض تجربه و شانس جدیدی قرار می‌دهند؛ اما علاوه‌براین، مشارکت‌کنندگان معتقدند برخی دیگر از افراد در مواجه با این شرایط، خط‌مشی متفاوت‌تر و خطرناک‌تری را در پیش می‌گیرند که بسیار تأمل‌برانگیز است. این خط‌مشی را می‌توان با عنوان سبک زندگی زیست خودتخریبی _ انفعالی نام‌گذاری کرد. یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 8) دراینزمینه می‌گوید:
«عموماً افرادی که این استراتژی را در پیش می‌گیرند، تقریباً ناامیدانه و غرق در چالش‌های مختلف زیست خود هستند؛ مثلاً هم ازحیث اقتصادی، هم ازحیث خانوادگی و فرهنگی به نوعی با چالش‌های هم‌زمانی مختلف روبه‌رو هستند. اینها معمولاً از مشکلات فرار می‌کنند و گوشه‌گیر هستن و تمایلی به مشارکت یا حتی صحبت در جمع ندارن. فشارهای زیادی تحمل کردند و تاب‌آوریشون به‌قدری آمده پایین که دیگه برای گذراندن زندگی خودشون خط قرمزی ندارن.»
نکته‌ای که در صحبت‌های این مشارکت‌کننده قابل‌استنباط است، این است که تجمیع چالش‌های اقتصادی و فرهنگی و انباشت فشارها بر افراد می‌تواند تاب‌آوری آنان را هدف گیرد و به‌تبع آن برای تأمین زندگی خود از خطوط قرمز عبور کنند. این وضعیت می‌تواند نقطۀ عطف تبدیل مسئلۀ اجتماعی به جرم باشد. در همین ارتباط مشارکت‌کننده‌ای (شمارۀ 10) از کنش‌های سبک زندگی خودتخریبی این افراد می‌گوید:
«اینها تنها هستند و در جمع‌ها نمی‌روند. این تنهایی معمولاً دلیل داره؛ هم انگیزه و حال‌وهوای جمع رو ندارن، به دلیل فشارهای زیادی که تحمل‌کردن و هم به‌خاطر مصرف مواد. معمولاً با دوستای خودشون می‌نشینند؛ یعنی نوعی همدلی و احساس مشترک و توافق بر سر این شیوه و سبک زندگی بین خودشون و دوستاشون وجود داره. مصرف مواد مخدر از ویژگی‌های بارز این سبک زندگی هست. هیچ تعهدی به خرج زندگی ندارن و تقریباً اگر پولی باشد یا درآمدی، صرفاً برای تأمین مواد خرج می‌کنند.»
مشارکت‌کنندۀ دیگری (شمارۀ ۱۲) نیز در همین زمینۀ راهبرد خودتخریبی _ انفعالی می‌گوید:
«درآمد اینا با مسائل اجتماعی شکل می‌گیره؛ مثلاً بچه‌های خودشون رو برای کمک می‌فرستن پیش افرادی که مواد خرید فروش می‌کنند. بابت این کمک هم مواد می‌گیرند. یا بعضاً غیر از مواد پول هم دریافت می‌کنند تا خرجی برای خونه داشته باشند به‌صورت موقت؛ اما دریافت پول بیشتر مستلزم غرق‌شدن بیشتر در فروش مواد برای این خرده‌گروه‌های مواد مخدر هست. اگر هم به این شکل نتوانند مواد را تأمین کنند، وسایل خانگی خودشون را حراج می‌کنند؛ مثلاً یخچال که زمان ازدواج داشتند را می فروشن یا وسایل برقی دیگه.»
راهبرد دیگری که توجه مشارکت‌کنندگان را به خود جلب کرد و از آن سخن گفتند، می‌توان با عنوان «راهبرد سبک زندگی زیست وابسته یا تکیه به دیگران» نامید. در ارتباط با این راهبرد یکی از مشارکت‌کنندگان می‌گوید:
«افرادی که پا به این مسیر گذاشتند، خود را عاجز و ناتوان از حل مشکلات می‌دانند و نوعی درماندگی را تجربه کردند. به همین خاطر تصور می‌کنند راه‌حل این چالش‌ها کمک‌گرفتن از دیگران و تکیه به آنها می‌باشد. غالباً این افراد دربارۀ مشکلات خود با دیگران صحبت می‌کنند و از مسائل و چالش‌های خود برای دیگران می‌گویند. این افراد تصوری دارند مبنی بر اینکه اگر دیگران از شدت چالش‌ها و نظام مسائل آنها اطلاع و آگاهی پیدا کنند، راه‌حلی برای آنان پیدا خواهند کرد.»
در همین زمینه مشارکت‌کنندۀ دیگری (شمارۀ 9) دربارۀ سبک زندگی وابسته می‌گوید:
«وقتی مشکلات و مسائل برای اینها به وجود میاد، این مسائل و مشکلات را به افراد و اشخاصی می‌گویند که دارای اعتبار، حیثیت و قدرت اقتصادی یا قدرت حل‌وفصل مسائل را داشته باشند. وقتی صحبت از گرفتاری‌ها و چالش‌های معیشتی خود می‌کنند، عموماً به دنبال نوعی مسیر ساده و آسان برای عبور از این شرایط توسط دیگران هستند.»
اما آخرین راهبردی که مشارکت‌کنندگان از آن به‌عنوان راه برون‌رفت از مشکلات و نظام مسائل یاد کردند، راهبرد تحمیلی سبک زندگی زیست پیرامونی یا حاشیه‌ای است. این استراتژی متوجه افرادی است که از روستا به شهر با هدف درآمدزایی و اشتغال مهاجرت کردند و از طرفی توانایی تأمین مسکن شهری را ندارند. به عبارتی به دنبال کسب درآمد در شهر بوده و نیز از تأمین مسکن شهری عاجز هستند. در همین باره یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۵) می‌گوید:
«وقتی افراد با این اهداف به شهر میان توانایی ادغام آنها در شهر وجود ندارد. زمانی که از تأمین مسکن ناتوان باشند، به مناطق حاشیه‌ای یا پیرامونی گرایش پیدا می‌کنند. بعضاً این شیوۀ زیست زندگی را به‌گونه‌ای توجیه می‌کنند؛ برای مثال زندگی در حاشیۀ شهرها هزینۀ کمتر داره یا به شهر نزدیکه، بهتر از روستا است؛ یا اول روستا بودیم، الآن حاشیه می‌آییم، بعد می‌ریم شهر.»
استراتژی‌های بیان‌شده توسط کنشگران، صرفاً کنش‌های فردی نیست، بلکه نوعی بازتاب خصلت‌ها و نگرش‌های فرهنگی است که در قالب سبک‌های زندگی در شهر اهواز نمود پیدا کرده است. استراتژی‌های به‌کارگرفته‌شده توسط کنشگران علاوه‌بر نتایج آشکار آن، یعنی تقلا برای تأمین معیشت، دارای نتایج پنهان و بازتولید سبک‌های زندگی و انتقال آن به نسل‌ها است که شکلی از فقر فرهنگی را علاوه‌بر فقر اقتصادی بازتولید می‌کند.
پیامدها: پیامدهای چندوجهی و بازتولید مسئلۀ اجتماعی
باتوجه‌به سخنان مشارکت‌کنندگان و استخراج چهار استراتژی، چهار نوع پیامد قابل‌ذکر است. این مقولۀ اصلی از چهار مقولۀ فرعی «زندان به‌مثابۀ میراث داغ ننگ خانوادۀ زندانی»، «طردشدگان محروم»، «معاشرت افتراقی و بازتولید ارتکاب جرم» و «مهاجرت ناکام و بن‌بست معیشت» تشکیل شده است. یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۲) دربارۀ ارتباط راهبرد سبک زندگی وابسته با مقولۀ فرعی طردشدگان محروم می‌گوید:
«باتوجه‌به اینکه در این راهبرد دست نیاز به سمت دیگران درازکردن جزء ذاتی این کنش محسوب می‌شود، معمولاً با بازتولید پدیده‌هایی مانند تکدی‌گری روبه‌رو هستیم. افراد در این شرایط احساسات و عواطف خود را خرج دیگران می‌کنند و ترحم می‌خرند؛ اما این پیامد به اینجا ختم نمی‌شود و گاهاً پیش می‌آید که از تکدی‌گری به سمت بازتولید پدیدۀ دیگری حرکت کنند؛ پدیده‌ای تحت عنوان تن‌فروشی یا روسپی‌گری.»
صحبت‌های این مشارکت‌کننده دربارۀ پیامدهای راهبرد سبک زندگی زیست وابسته یا تکیه بر دیگران بر این نکته تأکید دارد که اساساً پیامدهای کنش افراد شکل زنجیری و سلسله‌وار دارد. به عبارتی پیامدهای یک کنش در نقطۀ خاصی مانند تکدی‌گری متوقف نمی‌شود و خود پدیدۀ تکدی‌گری که پیامد سبک زندگی زیست وابسته یا تکیه بر دیگران بوده است، می‌تواند زمینه را برای بازتولید پدیدۀ دیگری با عنوان تن‌فروشی فراهم کند. درواقع پیامد یک کنش برای مثال تکدی‌گری می‌تواند شرط علّی بازتولید پدیدۀ تن‌فروشی شود. این وضعیت سیال و جاری‌بودن ذات مسائل اجتماعی و ارتباط و پیوند پدیده‌ها را بازگو می‌کند. در همین ارتباط یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 3) دربارۀ مقولۀ فرعی طردشدگان محروم می‌گوید:
«یکی دیگر از پیامدهای بسیار مهم و قابل‌تأمل این مقوله، سوءاستفاده از کودکان است. گرچه فراوانی آن ممکن است کمتر باشد، اما بسیار حیاتی است. من مواردی را دیدم که مردی متکدی بوده، از دخترش برای تکدی‌گری استفاده می‌کرده و دچار بحران‌های زیادی شده؛ پیشنهادات غیراخلاقی و غیره.»
پیامد دیگر مربوط به راهبرد سبک زندگی زیست کوچندۀ معیشت‌ساز است که توجه مشارکت‌کنندگان را به خود جلب کرد. به باور مشارکت‌کنندگان پیامدهای این نوع کنش در مقایسه با پیامدهای راهبرد سبک زندگی زیست وابسته یا تکیه به دیگران، ملایم‌تر و کم‌هزینه‌تر است. در همین باره یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 9) از ارتباط این نوع کنش با مقولۀ فرعی مهاجرت ناکام می‌گوید:
«دوری از فامیل و آشنایان برای چند ماه مخصوصاً اگر آدم‌های وابسته و احساسی باشن مشکله. باتوجه‌به اینکه اینها اکثراً، داروندار خودشان را می فروشن. در مرحلۀ بعد استقراض از قوم‌وخویش است؛ با این شرایط امکان تأمین هزینه‌های اسکان را ندارند و اکثراً مجبور میشن در مناطق پایین و حاشیه‌ای سکونت کنند.»
در صحبت‌های این مشارکت‌کننده به‌خوبی می‌توان بیان کرد که چالش اصلی اتخاذ این راهبرد تأمین هزینه‌های اسکان در استان مقصد است؛ علاوه‌براین، یکی دیگر از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۲) دربارۀ مقولۀ فرعی مهاجرت ناکام می‌گوید:
«زندگی در شهر غربت سخته. همین شرایط باعث شده خیلی‌ها بعد از مدتی یزد یا پرند تهران برگشتند به اهواز. حالا هم هزینه کردند، هم قرض گرفته بودن؛ اما به هدفی که تأمین معیشت بوده دست نیافتند و وضعیت اونا بعد از برگشت به اهواز بدتر شده؛ چرا که باید قرض دیگران را پس دهند، وامی که ازطریق آشنایان گرفتند را پرداخت کنند و وضعیت اشتغال و مسکن خودشون هم در یک هاله‌ای از ابهام قرار گرفته.»
دیگر پیامدی که توجه مشارکت‌کنندگان را جلب کرد، پیامدهای حاصل از اتخاذ راهبرد سبک زندگی زیست پیرامونی یا حاشیه‌ای است؛ در همین راستا مشارکت‌کننده‌ای (شمارۀ 6) دربارۀ ارتباط راهبرد سبک زندگی پیرامونی و مقولۀ فرعی پیوندهای افتراقی می‌گوید:
«آدم‌هایی که این راهبرد را اتخاذ می‌کنند، به دنبال این هستن که از روستا به شهر بیان. معمولاً شرایط اقلیمی نامساعد برای کشاورزی و دستمزد کمتر کارگری در روستا نسبت‌به شهر نیروی دافعۀ اینها هستند. آمدن اینها به شهر برای اشتغال یک پیامد مشابهی با راهبرد قبلی دارد. در راهبرد قبلی افراد به استان‌های مقصد برای اشتغال می‌روند و چالش تأمین مسکن را دارند. در اینجا از روستا به شهر میرن و باز چالش تأمین مسکن در شهر وجود دارد. چون هدف اینها از آمدن به شهر اشتغال است و توانایی تأمین مسکن مستقل ندارند، در حومۀ شهرها و بافت‌های فرسوده سکونت می‌کنند. از اینجا به بعد پیامدهای این نوع سبک زندگی، خودش رو نشون میده؛ ازجملۀ اینها میشه گفت بچه‌هاشون توی این مناطق با بزهکاران زیادی آشنا میشن. بافت‌های فرسوده آسیب‌های خودشو داره. معاشرت با افراد معتاد که توی این مناطق هستن با سارقین با خلاف‌کاران. با انواع این چیزا آشنا میشن.»
یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ 11) در همین زمینه و دربارۀ مقولۀ فرعی پیوندهای افتراقی می‌گوید:
«اونجا شیوۀ تأمین معیشت رو از افراد ساکن اون مناطق یاد می‌گیرند. کسانی که توی این مناطق هستن، مشکلات زیاد مالی و اقتصادی دارن. اگر به سراغ سرقت و اعتیاد، خریدوفروش مواد نرن، سراغ کارهای دیگه مثل جمع‌آوری ضایعات و این‌جور کارها میرن. بستگی داره اون منطقه در چه سطحی از التهاب قرار داره. اینا هم تحت‌تأثیر قرار می‌گیرن.»
آخرین پیامدی که مشارکت‌کنندگان دربارۀ آن سخن گفتند، مربوط به پیامدهای راهبرد سبک زندگی زیست خودتخریبی یا انفعالی است. به باور مشارکت‌کنندگان اتخاذ این راهبرد نوعی اعتراض و انتقام از خود و زندگی خانوادگی خود است. افرادی که چنین راهبردی را در پیش می‌گیرند، معمولاً از اجتماع دوری می‌کنند و به دیگران بدبین هستند. در این کنش نوعی خودانفعالی برجسته مشاهده می‌شود که در همین زمینه یکی از مشارکت‌کنندگان (شمارۀ ۵) از ارتباط استراتژی سبک زندگی زیست خودتخریبی _ انفعالی با مقولۀ زندان به‌مثابۀ میراث داغ خانواده زندانی می‌گوید:
«دستگیری و تجربۀ زندان از مهم‌ترین نتایج این راهبرد هست. معمولاً به دلیل مصرف مواد مخدر و فروش مواد و در مواردی بدتر، استفاده از بچه‌هاشون برای تأمین مواد، دستگیر میشن. دستگیر که میشن اوضاع ملتهب‌تر میشه؛ چون الآن انگ مجرم‌بودن را هم یدک می کشن. خانواده‌های دیگر از اونا فاصله می‌گیرن. حتی باهاشون وصلت نمی‌کنن دیگه. اینا وقتی دستگیر میشن، دیگه خانواده‌هاشون رها میشن. بچه‌هاشون درس بخونن یا نخونن، دیگه مسئلۀ اصلی اونا نیست. همین‌جا هست که خیلی‌ها کم‌کم ترک تحصیل می‌کنند. نظارت دیگه روی خانواده نیست. خانواده از هم می‌پاشه. بماند که احساس شرم و خاری رو برای همۀ اعضای خانواده، مخصوصاً همسراشون میارن.»
مشارکت‌کننده‌ای (شمارۀ ۴) در همین زمینه و دربارۀ مقوله فرعی زندان به‌مثابۀ میراث داغ خانواده زندانی می‌گوید:
«راهبرد و پیامد در یک مسیر به هم مرتبط قرار داره. دلیلش هم این است که معمولاً اینها فعالیت و تلاش یا تقلا برای بهبود وضعیت خانوادۀ خود ندارند و باتوجه‌به اینکه از زندگی کنار می‌کشند، ناامیدی و افسردگی و درماندگی بیشتری تجربه می‌کنند. این وضعیت اونا رو به سمت اعتیاد و تخدیر ذهنی می‌کشونه. همسر آنان را به جدایی و طلاق می‌رساند؛ یعنی میگن علاوه‌براینکه کاری نمی‌کنه، معتاد هم شده. اعتیاد میشه عنصر تقویت‌کنندۀ پدیده طلاق. طلاق ممکنه گاهی بعد دستگیری همسر اتفاق بیفته، گاهی قبلش.»
|
شرایط علی Causal conditions
|
|
فقدان امنیت اقتصادی پایدار، فقدان سرپناه پایدار، تراکم چالش های اقتصادی و اخلال در زیست روزمره Lack of sustainable economic security, lack of sustainable shelter Increasing economic challenges and disruptions to daily life |
|
پدیده مرکزی Central phenomenon
|
|
تنگنای معیشت Livelihood crisis |
|
استراتژی ها Strategies |
|
1. سبک زندگی کوچنده معیشت ساز. 2. سبک زندگی وابسته یا تکیه به دیگران 3. سبک زندگی زیست خودتخریبی - انفعالی. 4. سبک زندگی حاشیه ای. 1. Nomadic subsistence lifestyle. 2. Dependent or dependent lifestyle. 3. Self-destructive - passive lifestyle. 4. Marginal lifestyle.
|
|
پیامدها Consequences |
|
1.مهاجرت ناکام و بن بست معیشت. 2.طردشدگان محروم. 3. زندان به مثابه میراث داغ ننگ خانواده زندانی. 4. معاشرت افتراقی و بازتولید ارتکاب جرم. 1. Failed migration and livelihood deadlock. 2. Disadvantaged outcasts. 3. Prison as a stigmatized legacy for the prisoner's family. 4. Differential socialization and the reproduction of crime. |
|
شرایط مداخله گر Intervening conditions |
|
شرایط زمینه ای Background conditions |
|
هزینه های تحمیلی نهاد خانواده به شهر، مهاجرت های بی رویه از روستا به شهر و زایش حاشیه نشینی، اقشار کم توان به مثابه تشدید کننده رویش حاشیه نشینی. The costs imposed by the family institution on the city, uncontrolled migration from the countryside to the city and the birth of marginalization, the underprivileged strata as an aggravating factor in the growth of marginalization. |
شکل 1- مدل پارادایمی تحقیق
Fig 1- Paradigmic model of research
نتیجه
هدف این پژوهش واکاوی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی شهر اهواز از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها بود؛ به همین منظور و برای رسیدن به هدف پژوهش از روش‌شناسی کیفی و نظریۀ زمینه‌ای استفاده شد و با ۱۲ نفر از نخبگان سازمان زندان‌ها مصاحبۀ عمیق انجام شد. پس از کدگذاری و تحلیل داده‌ها و همچنین شکل‌گیری مدل پارادایمی در پاسخ به هدف پژوهش، یعنی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها، مقولۀ هسته با عنوان «مسئل اجتماعی به‌مثابۀ تلاقی ناهنجاری‌های چندجانبه» پدید آمد. مقولۀ هسته نشان می‌دهد که در فرایند شکل‌گیری مسئلۀ اجتماعی نوعی هم‌زمانی و تراکم ناهنجاری‌های چندجانبه دیده می‌شود. به عبارتی مسئلۀ اجتماعی محصول عوامل مختلفی است که هرکدام نقش خاصی در بروز و شکل‌گیری مسئلۀ اجتماعی در مدل پارادایمی ایفا کرد.
برای پاسخ به سؤال اصلی تحقیق، یعنی فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی در شهر اهواز از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها، باتوجه‌به یافته‌های تحقیق و مدل پارادایمی می‌توان چنین نتیجه گرفت که مهم‌ترین پدیدۀ شکل‌دهندۀ مسائل اجتماعی در شهر اهواز تنگنای معیشت است. فرایند به این شکل است که خاستگاه اجتماعی به‌خصوص خانواده و محل سکونت از مهم‌ترین بنیان‌های به‌وجودآورندۀ مسائل اجتماعی در شهر اهواز است؛ در این رابطه خاستگاه‌های خانوادگی که دارای بنیان اقتصادی ضعیفی به‌خصوص درزمینۀ اشتغال و مسکن است، پتانسیل زیادی برای سوق‌دادن کنشگران به سمت‌وسوی رفتارهای نابهنجار دارد. شهر اهواز جزء شهرهایی است که حجم زیادی از حاشیه‌نشینی را در خود جای داده که این موضوع نمادی از اختلاف طبقاتی است. یکی از ویژگی‌های جمعیتی شهر اهواز علاوه‌بر حجم زیاد حاشیه‌نشینی، توزیع حاشیه‌نشینی در بخش‌های مختلف شهر است و به‌عبارتی در همۀ مناطق اختلاف طبقاتی بین محلات مشاهده می‌شود؛ دراینزمینه توسعۀ متوازن و توزیع عادلانۀ امکانات در همۀ مناطق شهری مشاهده نمی‌شود که همین مسئله باعث شده است تا در سال‌های اخیر باتوجه‌به مشکلات اجتماعی و اقتصادی و به‌خصوص گرانی و تورم حجم حاشیه‌نشینان افزایش یابد. هرچند انتظار می‌رفت با گذشت زمان، حاشیه‌نشینان خود را با متن و مرکز شهر نزدیک و سازگار کنند، به دلیل عدم‌توسعۀ متوازن در اهواز چنین نشده که این مورد خود باعث افزایش محرومیت نسبی شده است؛ بنابراین، در اینجا محرومیت نسبی علاوه‌بر تسهیل‌کردن فرایند زایش مسائل اجتماعی به‌عنوان چرخ‌دنده عمل می‌کند و باعث افزایش آسیب‌ها و مسائل اجتماعی نیز می‌شود؛ پس فرایند شروع مسائل اجتماعی از زمینۀ اجتماعی و خانوادگی شروع شده، فشارهای اقتصادی و اجتماعی باعث تقویت آن می‌شود و درنهایت مسائل اجتماعی شکل می‌گیرد.
یافته‌های پژوهش حاضر با پژوهش حامد و همکاران (1403) نقاط اشتراک و افتراقی دارد. آنها دریافتند که بین میزان شیوع یک آسیب و میزان اولویت رسیدگی به آن تفاوت وجود دارد؛ اگرچه شایع‌ترین آسیب‌ها در مناطق محروم، مسائل اقتصادی ازجمله بیکاری و فقر است، ازنظر ساکنان و معتمدان مناطق محروم مسائل لزوماً اقتصادی نیست و اولویت ساکنان رفع تبعیض در مقایسه با سطح شهر است که دو نگاه متفاوت به مسائل اجتماعی را نشان می‌دهد. یافته‌های پژوهش حاضر نیز اهمیت مسائل اقتصادی را نشان می‌دهد با این تفاوت که در پژوهش مذکور، ساکنان مناطق محروم بر اولویت رفع تبعیض در مقایسه با سطح شهر تأکید دارند؛ اما در پژوهش حاضر و از منظر نخبگان سازمان زندان‌ها اهمیت بُعد اقتصادی در فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی تعیین‌کننده است که دو تصویر متفاوت شیوۀ درک مسائل اجتماعی را نشان می‌دهد. یافته‌های یوسفی و اکبری (1390) نشان داد که مسائل اقتصادی دارای بیشترین اهمیت و اولویت در میان جامعۀ ایرانی است و پس از آن مسائل حوزۀ اجتماعی قرار دارد که با یافته‌های این پژوهش و نقش بُعد اقتصادی در شکل‌گیری مسائل اجتماعی همسو است؛ در همین راستا افشارکهن و همکاران (1404) بر ارتباط تنگاتنگ تورم و محرومیت اقتصادی در بروز مسئلۀ اجتماعی تأکید داشتند که با تراکم چالش‌های اقتصادی و اخلال در زیست روزمرۀ کنشگران همسو است؛ علاوه‌براین، با یافته‌های عیوضی (1402) همسو است که فقر را یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار در شبکۀ مسائل اجتماعی دانسته بود. همچنین با یافته‌های رفیعی و همکاران (1401) همسو است که فقدان شغل و قیمت زیاد مسکن را ازجمله مسائل دارای اولویت در ایران عنوان کرده بود که با عنوان فقدان سرپناه پایدار منعکس شده است.
بافت شهری با نقش زمینه و بستر شکل‌گیری مسائل اجتماعی شهر اهواز به‌عنوان محرک در کنار پدیدۀ محوری تنگنای معیشت، کنشگران را به سمت‌وسوی اتخاذ استراتژی‌های تضمین کفایت زیست معیشتی سوق می‌دهد. این بخش از یافته‌ها با نتایج پژوهش فولادیان و رضایی بحرآبادی (1398) همسو است که بر رابطۀ مناطق حاشیه‌نشین در افزایش مسائل اجتماعی و جرم تأکید داشتند. در همین زمینه یافته‌های وو وبستر (2010) نشان داد که سکونت در محلات حاشیه‌نشین در تعمیق و استمرار فقر اثرگذار است که با یافته‌های این بخش از پژوهش در مقوله‌ای با عنوان معاشرت افتراقی در محلات حاشیه‌نشین و بازتولید ارتکاب جرم منعکس شده است. همچنین با یافته‌های گلوپینی[12] (2020) همسو است که بر اهمیت نقش عوامل دافعۀ روستایی و جاذبه‌های شهری که به تراکم جمعیت و بروز مسائل اجتماعی منجر می‌شد، تأکید داشت. همچنین با یافته‌های پژوهش حاضر و در مقولۀ مهاجرت‌های بی‌رویه از روستا به شهر و زایش حاشیه‌نشینی همسو است.
مدل پارادایمی علاوه‌بر بافت شهری و پدیدۀ محوری تنگنای معیشت، خلأهای سیاستگذاری _ اجرا در حوزۀ مدیریت شهری را نیز نشان می‌دهد که نقش بافت قانونی را در فرایند شکل‌گیری مسائل اجتماعی نمایان کرد. بافت قانونی در دو حوزۀ خلأهای سیاستگذاری و اجرا نقش مداخله‌گر در فرایند شکل‌گیری مسئلۀ اجتماعی داشته است. این بخش از یافته‌ها با یافته‌های پوتینگر و همکاران (2020) دربارۀ مدل توسعۀ شهر همسو است که گویای حاکمیت غیردموکراتیک و غیربومی بوده و این امر به قطبی‌شدن فضای اجتماعی و تسهیل‌کنندۀ مسائل اجتماعی منجر می‌شود که در مقولۀ خلأهای سیاستگذاری _ اجرا در حوزۀ مدیریت شهری منعکس شده است.
درمجموع شرایط مذکور ازجمله بافت خانوادگی و بُعد اقتصادی با نقش علّی، بافت شهری با نقش زمینه‌ای و بافت قانونی با نقش مداخله‌ای به همراه پدیدۀ محوری تنگنای معیشت، کنشگران را تحت‌فشار و تنگنای معیشتی قرار می‌دهد که استراتژی‌های کنشگران را شکل می‌دهد. در چنین شرایطی کنشگران برای برون‌رفت از این شرایط دست به کنش‌های احیاکنندۀ معیشت می‌زنند؛ ازجمله: 1) راهبرد سبک زندگی زیست کوچندۀ معیشت‌ساز، ۲) راهبرد سبک زندگی زیست وابسته یا تکیه به دیگران، 3) راهبرد سبک زندگی زیست خودتخریبی یا انفعالی، ۴) راهبرد سبک زندگی زیست حاشیه‌ای یا پیرامونی. این راهبردها نیز مولد پیامدهای چندگانۀ اجتماعی است. این بخش از یافته‌ها با نتایج اوجو و بنسون[13] (2017) همسو است که تنگنای معیشت و ناتوانی از تأمین اقتصادی خانواده را تسهیل‌کنندۀ بروز پدیدۀ تکدی‌گری دانسته بود،پ. همچنین با یافته‌های آنگرنی[14] و همکاران (2023) همسو است که سه عامل اقتصادی، آموزشی و محل زندگی را بیشتر از سایر عوامل مولد پدیدۀ کودک‌همسری به‌عنوان مسئله‌ای اجتماعی قلمداد کرده بودند.
انطباق یافته‌های پژوهش با چارچوب مفهومی تحقیق گویای آن است که مفاهیم کلیدی نظریه‌های فقر فرهنگی، فشار ساختاری، همنشینی افتراقی و خرده‌نظام‌های پارسونز در مفاهیم و مقوله‌های کشف‌شدۀ تحقیق کاملاً مشهود است (مقوله‌ها نوع تأمین معاش، سبک‌های زندگی و ... برگرفته از نظریۀ فقر فرهنگی). ازآنجایی‌که فقر فرهنگی به‌عنوان عامل زمینه‌ساز در بروز و شکل‌گیری مسائل اجتماعی و بازتولید آن در بستر ناهمگون و نامتوازن شهر اهواز خودنمایی می‌کند و به‌وضوح مشاهده می‌شود، در این شرایط نابهنجار سبک زندگی آسیب‌زا نیز نمایان است و خود زمینه و بستری برای یادگیری فراهم کرده است (مقولۀ فرهنگ‌های غالب در مناطق کم‌برخوردار) که منطبق بر نظریۀ همنشینی افتراقی است. یکی دیگر از نکات برجستۀ تحقیق تضاد شدید طبقاتی در محله‌های نزیک‌به‌هم در شهر اهواز است که گویای عدم‌توسعۀ متوازن شهر است که دراین‌رابطه یکی از مهم‌ترین علل آن مشکلات ساختاری و مدیریتی است که این موضوع در نظریۀ پارسونز (مقولۀ خلأهای سیاستگذاری _ اجرا در حوزۀ مدیریت شهری) و همچنین فشار ساختاری (مقولۀ تراکم چالش‌های اقتصادی و اخلال در زیست روزمره) به آنها پرداخته شده است. عدم‌برخوردای شهروندان از امکانات مطلوب شهری به‌ویژه در مناطق کم‌برخوردار، زمینۀ مقایسۀ بین مناطق را فراهم می‌کند و کنشگران درنتیجه برای جبران کمبودهای خود به راه‌های غیرمتعارف کشیده می‌شوند.
از نکات برجستۀ تحقیق حاضر می‌توان به توسعۀ نامتوازن شهری و تضاد شدید طبقاتی و همجواری مناطق برخوردار با مناطق حاشیه‌ای و غیربرخوردار در جای‌جای شهر اهواز اشاره کرد که تولیدکنندۀ محرومیت نسبی شدید، همراه با محرومیت معیشتی و مطلق است که درنهایت این بافت فیزیکی، اجتماعی و فرهنگی زمینۀ شکل‌گیری و بازتولید مسائل اجتماعی را فراهم کرده است.
باتوجه‌به نتایج به‌دست‌آمده از این پژوهش، می‌توان پیشنهادات کاربردی زیر را در جهت کاهش بروز مسائل اجتماعی شهر اهواز بیان کرد:
حمایت از مستأجران و افراد فاقد مسکن پایدار در قالب طرح‌های حمایتی دولتی ازجمله اعطای وام، ۲) الزام شرکت‌های نفتی و غیرنفتی فعال در سطح شهر به اختصاص مبلغی با عنوان مسئولیت‌های اجتماعی در قبال اقشار آسیب‌پذیر سطح شهر اهواز توسط استانداری، 3) پایش وضعیت اقتصادی خانواده‌های سطح شهر توسط سازمان بهزیستی و اقناع‌سازی فرهنگی خانواده‌های مشوق ازدواج زودهنگام و بدون پشتوانۀ مالی، ۴) همکاری نهادی در قالب طرح مدیریت شهری اهواز ازطریق نیروی انتظامی و استانداری برای کنترل مبادی ورودی سطح شهر اهواز و جلوگیری از رویش پدیدۀ حاشیه‌نشینی، ۵) استثناسازی سرپرستان خانواده‌های بیش از 50 سال سن و بدون‌سابقۀ بیمه و پشتوانۀ شغلی از فرایندهای قانونی موجود و تحت‌پوشش بیمه قرارگرفتن آنان، 6) پایش و رصد سه گروه کم‌توان: معلولین جسمی متکدی، بیماران خاص بدون پشتوانۀ مالی و سالمندان رهاشده در سطح شهر اهواز توسط سازمان بهزیستی و اسکان و تأمین اقتصادی آنان ازطریق شرکت‌های نفتی و غیرنفتی در سطح شهر اهواز در قالب مسئولیت‌های اجتماعی شرکت‌ها، 7) حضور مستمر و پایدار جامعه‌شناسان فعال در حوزۀ مسائل اجتماعی در تصمیم‌گیری‌ها و تصمیم‌سازی‌های سطح شهر و نهادها به‌عنوان مشاور مدیران برای پایش و رصد حوزۀ اجتماعی شهر اهواز، 8) استفاده از ظرفیت‌های فنی و حرفه‌ای استان در جهت مهارت‌آموزی زندانیان و 9) استفاده از ظرفیت‌های دادگستری استان در جهت ایجاد و ارتقای مهارت‌های جرم‌شناختی زندانیان. در ارتباط با پیشنهادات پژوهشی باتوجه‌به نتایج به‌دست‌آمده، پیشنهاد می‌شود در قالب یک پژوهش و ازطریق روش کمّی به اولویت‌بندی نظام مسائل اجتماعی از منظر نخبگان نهادهای متولی پرداخته شود، تا میزان تشابه و تفاوت این پژوهش با پژوهش کمّی تحلیل شود. همچنین باتوجه‌به محوریت چالش‌های اقتصادی در بروز مسائل اجتماعی در سطح شهر اهواز، پیشنهاد می‌شود در قالب دو گروه و در یک پژوهش ازطریق نخبگان اقتصادی سازمان برنامه‌وبودجۀ استان، درباره چالش‌های معیشتی و وضعیت مسکن از یک‌سو و ازسوی دیگر ازطریق جامعه‌شناسان پژوهشی کیفی انجام شود و برایند دیدگاه‌های اقتصادی و اجتماعی به نهادهای متولی منعکس شود.
حامی مالی
پژوهش حاضر برگرفته از رساله دکترای محمدحسین مقدم است که تحت حمایت دفتر تحقیقات کاربردی فرماندهی نیروی انتظامی استان خوزستان انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
نویسنده اول: (گردآوری داده های کیفی، نرم‌افزار، تجزیه و تحلیل‌داده‌ها، تحلیل و تفسیر اطلاعات و نتایج، تهیه پیشنویس مقاله).
نویسنده دوم: (طراحی پژوهش، نظارت بر مراحل انجام پژوهش، بررسی و کنترل نتایج، اصلاح، بازبینی و نهایی‌سازی مقاله.)
نویسنده سوم: مشارکت در طراحی پژوهش، نظارت بر پژوهش، مطالعه و بازبینی مقاله
نویسنده چهارم: مشارکت در طراحی پژوهش، نظارت بر پژوهش، مطالعه و بازبینی مقاله
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
نویسندگان اصول اخلاقی را در انجام و انتشار این پژوهش علمی رعایت نموده اند و این موضوع مورد تایید همه آنها است.
بیانیه دسترسی به داده ها
داده های پژوهش حاضر در صورت درخواست از نویسندگان قابل دسترسی است.
سپاسگزاری
نویسندگان از مشارکت کنندگان این پژوهش که به عنوان مصاحبه شونده مشارکت داشتند، تشکر می کنند.
خوداظهاری استفاده از هوش مصنوعی
در تهیه این مقاله، از هوش مصنوعی استفاده نشده است.
)