نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشیارگروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ‌علوم اجتماعی و اقتصاد، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
2 کارشناس ارشد توسعۀ شهری محلی، دانشکدۀ علوم اجتماعی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Neighborhood halls as vital urban public spaces serve as key platforms for fostering social, cultural, and educational engagement among citizens. Designed to enhance the quality of urban life, these halls promote social interaction and strengthen citizens’ sense of participation. When their programs are effectively developed and implemented, they can significantly reinforce the connection between individuals and their living environment. A fundamental concept influenced by the activities of neighborhood halls is place attachment—an emotional, cognitive, and behavioral bond between individuals and their surroundings. This attachment plays a direct role in shaping personal and social identity, fostering social cohesion, and increasing civic responsibility. Strengthening this sense of belonging not only improves urban quality of life, but also contributes to social sustainability and greater citizen investment in their neighborhoods and the broader urban community. Despite the recognized importance of neighborhood halls in promoting social development and enhancing urban communication, the extent to which their programs effectively cultivate place attachment remains insufficiently understood. This question is particularly pertinent in a metropolis like Tehran, where rapid urbanization, demographic shifts, and growing cultural diversity pose significant challenges to social cohesion and neighborhood identity. Within this context, Districts 2 and 5 of Tehran—each characterized by distinct demographic, cultural, and structural features—offer valuable settings for examining this relationship. Accordingly, this study sought to address the following fundamental question: What are the key factors influencing place attachment?
Materials & Methods
To examine the relationships among the independent variable (neighborhood hall activities), the dependent variable (sense of place attachment), and the mediating factors—namely, diversity of activities, citizen participation, social capital, and urban policies and planning—an analytical model was developed. This model drew on classical theories of social capital, particularly the frameworks proposed by Altman and Low, as well as the theoretical contributions of Dewantara. The conceptualization of place attachment was informed by the work of Lewicka, McKinnon, Allen, and Briggs. Furthermore, the role of social participation in fostering place attachment was explored based on the insights of Clark et al., while the influence of urban policies and planning was examined through the lens of Lewicka’s theoretical perspectives. This study employed a survey research design, utilizing a researcher-developed questionnaire to collect empirical data. Given the active presence of neighborhood halls in Districts 2 and 5 of Tehran, the statistical population was defined as residents living in these areas.
Discussion of Results & Conclusion
Expanding the scope of activities offered by neighborhood halls can significantly enhance residents' sense of place attachment, strengthen social capital, and increase civic participation. The findings from the structural model corroborate this perspective, indicating that neighborhood hall performance exerts its strongest influence on the diversity of activities and social participation, which in turn positively affect place attachment. This dynamic lays the groundwork for the development of sustainable social networks, mutual trust, and active resident involvement in local affairs. These results are consistent with prior research and suggest that neighborhood halls serve not only as a resource for crisis management, but also as a vital mechanism for promoting social capital and reinforcing local ties. As communal spaces, these halls have proven effective in addressing a broad range of resident needs—spanning social interaction, cultural engagement, and participation in neighborhood governance. By creating structured opportunities for interpersonal contact, they have directly contributed to a deepened sense of belonging. A stronger sense of place attachment emerges when residents perceive their neighborhood not merely as a residential area, but as a setting conducive to social, cultural, and personal development. This is particularly critical in urban contexts, where complex and fast-paced lifestyles often constrain social connectivity. In such environments, neighborhood halls function as essential public arenas that mitigate social isolation and nurture interpersonal relationships. Through activities, such as educational workshops, cultural festivals, sports events, and community meetings, these halls facilitate meaningful engagement and foster a greater sense of collective responsibility and belonging among residents.
Keywords: Neighborhood Halls, Social Interactions, Place Attachment, Structural Equation Modeling, Tehran.
Acknowledgments
The authors thank everyone who contributed to this article.
Conflicts of Interest
There is no conflict of interest.
Funding
The authors received no financial support for the research, authorship, and/or publication of this article.
Statement on the Use of AI
No artificial intelligence tools were used in the writing, editing, or preparation of this manuscript
کلیدواژه‌ها [English]
رشد سریع شهرنشینی، شهر و شهرسازی معاصر را بامشکلات نوینی مواجه کرده است. از دیدگاه باروین و لوکاس[1] (2023) دراین‌میان محلات به‌عنوان کوچک‌ترین جزء ساخت شهر، نقش بسزایی در همبستگی اجتماعی و تعاملات اجتماعی ساکنان ایفا می‌کند (Borwein & lucas, 2023). متأسفانه عدم‌توجه به این مسائل موجب افول سرزندگی و تعاملات اجتماعی شهروندان شده است. در پاسخ‌گویی به بحران‌های به‌وجودآمده، احساس تعلق مکانی مطرح شد که به‌عنوان ارکان اصلی سازندۀ شهر از اهمیت فراوانی برخوردار است و می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل باشد (ویسی و چاره‌جو، 1400). احساس تعلق مکانی به‌عنوان ارتباط عمیق افراد با محیط زندگی و احساس وابستگی و تعلق به جامعه و محیط اطراف تعریف می‌شود که می‌تواند ازجمله عوامل مؤثر در سلامت روانی و اجتماعی افراد باشد (دویران، 1403). در دنیای امروز با افزایش جمعیت شهرنشین و پیچیدگی‌های زندگی شهری، احساس تعلق مکانی به‌عنوان یکی از عوامل کلیدی در بهبود کیفیت زندگی و افزایش رضایت شهروندان از محیط زندگی‌شان شناخته می‌شود. از گذشته‌های دور محله‌های شهرها در شکل‌دهی و سازمان‌دهی امور شهری جایگاه ویژه داشته است. این بخش دارای نقش بسیار ملموس و مهمی است که شکل‌گیری هویت اجتماعی را در افراد ایفا می‌کند (عظیمی مهرورز و همکاران، 1402). محلۀ شهری مکانی است که تعاملات و ویژگی‌های آن، فضا و شرایطی را برای انجام تعاملات صمیمی و نزدیک فراهم می‌آورد. درواقع محله فضایی مصنوع است که از تعامل بین انسان و محیط به وجود آمده است و اختلاف و گوناگونی آن بازتابی از شرایط جغرافیایی و سرزمینی است که بر ساکنین تحمیل شده است (Fathi & Ní Laoire, 2023). به هر میزان این محله‌ها دارای مشکلات کمتر و ازنظر معضلات اجتماعی سالم‌تر باشند، این میزان حس تعلق افراد به محله‌شان بیشتر می‌شود و برعکس هرچه به میزان این معضلات و ناامنی‌ها افزوده شود، از حس تعلق کاسته می‌شود (Arab et al, 2024؛ قاسمی و شفیع‌آبادی، 1400). هر محله ازطریق فراهم‌آوردن بنیادهای هویتی برای افراد و با در بر داشتن ویژگی‌های خاص باعث می‌شود ساکنان آن نوعی احساس تعلق به محله داشته باشند و محله را از آن خود بدانند تا جایی که هر شهروند با نام محله‌ای شناخته می‌شود که در آن ساکن بوده و محله خواستگاه هویتی برای افراد است. از منظر برخی چون لاولاک[2] احساس تعلق مکانی، به معنای پیوند عاطفی و شناختی فرد با محیط زندگی‌اش، می‌تواند تأثیر مستقیمی بر سلامت روانی، اجتماعی و حتی جسمانی افراد داشته باشد (Lovelock et al., 2023). مکان باید هویت قابل‌ادراک داشته باشد. این نوع هویت یا حس مکان می‌تواند احساس تعلق به همراه داشته باشد؛ میان مردم و مکان‌ها ارتباط برقرارکند و وحدت به وجود آورد. به‌زعم یو[3] ایجاد مکان‌های متنوع، امکان انتخاب افراد را از مکان‌های خلوت تا شلوغ، محصور تا آزاد و ساده تا پیچیده افزایش می‌دهد (Yoo, 2022). تعلق مکانی بدین معناست که افراد خودشان را دررابطه‌با مکانی معرفی می‌کنند که در آنجا به دنیا آمده و زندگی کرده‌اند. این ارتباط که حس مکانی نامیده می‌شود، مردم را به‌گونه‌ای عمیق و ماندگار تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. حس مکان عاملی است که موجب تبدیل یک فضا به مکانی با خصوصیات حسی و رفتاری ویژه برای افراد خاص می‌شود (منتظرالقائم و همکاران، 1402). تعلق مکانی ازلحاظ فرهنگی منعکس‌کنندۀ مؤلفه‌های اصلی حیات اجتماعی فرهنگی است. در فضاهای شهری، حس مکان (متکی بر خاطرات مشترک و تصورات بصری مردم) عامل هویتبخش و مرتبطکنندۀ نسلهاست و این حس تعلق است که (بر مبنای عواطف فردی و تصورات ذهنی مردم) هویت فضا را می‌سازد و بدان واسطه، نسل‌ها را به هم پیوند می‌دهد و این فضا است که بر انسان چیرگی دارد (Raman, 2024؛ رحیمی و همکاران، 1401). اگر فضایی خاطرات مخاطب خود را برانگیزد و ذهنیتی را برای او ایجاد کند، بر او تأثیر مهم و گیرایی خواهد داشت. با مشاهده یا ادراک فضا ممکن است شخص به یاد خاطره‌ای مثبت یا منفی بیفتد و قضاوت خود را راجع به فضای جدید صادر کند (دویران، 1403؛ میرزاحسین و همکاران، 1401). انسان جزئی از فضاست و با ارزشها وهنجارها به این فضا معنا می‌بخشد. به این ترتیب شهر نیازمند فضاهایی است که به‌طور ساختاری با زندگی قرین شود؛ یعنی انعطاف‌پذیر و قابل‌احیاء باشد (حاتمی گلزاری و سلطانی، 1400)؛ ازاین‌رو، سرای محله فضای اجتماعی مناسبی برای تقویت و توسعۀ امور فرهنگی، اجتماعی و بهداشتی برای افرادی است که به این خدمات نیازمندند تا با رویکردی نوین از الگوی زندگی بهره‌مند شوند (عظیمی مهرورز و همکاران، 1402). تمرکززدایی و محلی‌گرایی درواقع سپردن امور محلی به واحدهای کوچک‌تر و مردم است که باعث ایجاد واحد محلی در نظام مدیریت و ادارۀ امور شهرها می‌شود. محله بخشی از تقسیم‌بندی کالبدی _ فرهنگی شهری با حوزه یا فضای جغرافیایی مشخص، وابستگی‌ها، علاقه‌ها، احساسات، تعلق اجتماعی، روابط همسایگی و الگوی مشترک زندگی است که در سلسله‌مراتب فضای شهر قرار دارد (طهماسبی‌زاده و سلیمانی، 1401). سرای محله به‌عنوان یکی از فضاهای عمومی شهری، نقش کلیدی در ایجاد بسترهای اجتماعی، فرهنگی و آموزشی برای شهروندان ایفا می‌کند. این مراکز با هدف بهبود کیفیت زندگی شهری، ارتقای تعاملات اجتماعی و افزایش حس مشارکت شهروندان طراحی شده است و درصورتی‌که برنامه‌های آنها به‌درستی تدوین و اجرا شود، می‌تواند تأثیرات مثبتی بر پیوند شهروندان با محیط زندگی خود داشته باشد. یکی از مفاهیم اساسی که می‌تواند تحت‌تأثیر برنامه‌های سرای محله قرار گیرد، احساس تعلق مکانی است. احساس تعلق مکانی به‌عنوان پیوند عاطفی، شناختی و رفتاری فرد با محیط زندگی‌اش، تأثیر مستقیمی بر شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی، انسجام اجتماعی و افزایش مسئولیت‌پذیری شهروندان دارد. تقویت این احساس می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی شهری، پایداری اجتماعی و افزایش وابستگی شهروندان به محله و جامعۀ شهری منجر شود. باوجود اهمیت نقش سرای محله در توسعۀ اجتماعی و بهبود ارتباطات شهری، هنوز مشخص نیست که برنامه‌های اجراشده در این مراکز تا چه اندازه توانسته است بر ایجاد و تقویت احساس تعلق مکانی در میان شهروندان مؤثر باشد. این موضوع به‌ویژه در کلان‌شهری مانند تهران که به دلیل رشد سریع شهرنشینی، تغییرات جمعیتی و گسترش تنوع فرهنگی با چالش‌هایی در ایجاد انسجام اجتماعی و تقویت هویت محله‌ای مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. دراین‌میان، مناطق ۲ و ۵ شهر تهران به‌عنوان مناطقی که دارای ویژگی‌های خاص جمعیتی، فرهنگی و ساختاری است، فرصت مناسبی برای بررسی و تحلیل این ارتباط فراهم می‌کنند؛ بنابراین، این پژوهش بر آن است تا به این پرسش اساسی پاسخ دهد که عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی شامل کدام موارد است.
پیشینۀ تجربی
کرسول[4] (2009) درزمینۀ مرور ادبیات و بررسی پیشینه تأکید می‌کند که پیشینۀ پژوهش باید نشان دهد که پژوهشگر بر دانش موجود مسلط است و می‌تواند شکاف‌های پژوهشی را شناسایی کند. با عنایت به این امر، به احساس تعلق به مکان و عوامل مؤثر بر این احساس، در مطالعات زیادی توجه شده است؛ ازجمله عرب و همکاران (1403) تأثیر ابعاد سه‌گانۀ ارزیابی احساس تعلق مکانی را بر میزان احساس تعلق به مکان نشان دادند؛ دویران (1403) نشان داد که فضاهای با عملکرد جمعی حس تعلق مکانی بیشتری ایجاد می‌کند. گودرزی و همکاران (1402) نشان دادند که با افزایش امکانات و خدمات شهری و همچنین تقویت فضاهای عمومی، بافت‌های کالبدی و فیزیکی و بافت‌های فرسوده حس تعلق مکانی افزایش می‌یابد. ازنظر رحیمی و همکاران (1401) قدمت زیاد، دسترسی مناسب و برگزاری آیین‌های ملی _ مذهبی سبب ایجاد حس تعلق مکانی می‌شود. همچنین دهقان (1401) نشان داد که تسهیلات تفریحی باعث افزایش تعاملات اجتماعی و افزایش سطح حس تعلق به مکان می شود. بهزادپور و همکاران (1400) نشان دادند که بازسازی فضا به کاهش حس تعلق مکانی افراد به‌ویژه سالمندان منجر می‌شود. درزمینۀ تأثیر احساس تعلق به مکان بر رضایت شهروندان و افزایش تعاملات اجتماعی نیز مطالعاتی انجام شده است؛ ازجمله عظیمی مهرورز و همکاران (1402) نقش حس تعلق مکانی را بر میزان رضایتمندی ساکنان از محله نشان دادند؛ رهروی پوده و همکاران (1401) نقش زیرشاخصهای اقتصادی و اجتماعی _ رفتاری را در تبیین عوامل مؤثر بر حس تعلق به مکان نشان دادند. عطایی و همکاران (1400) تأثیر حس تعلق به مکان را در ارتقای تعامل و ارتباط فرد با محیط، رفاه ذهنی فرد و مشارکت شهروندان نشان دادند. همچنین براساس این تحقیق تعلق به مکان به فرایند بازآفرینی شهری، کاهش استرس و افسردگی شهروندان کمک می‌کند. امجد و همکاران (1400) نشان دادند که حس تعلق به مکان، مشارکت ساکنان رادرزمینۀ ارتقای شاخص‌های کالبدی درزمینۀ اصلاح و مرمت نمای بناهای مسکونی به همراه خواهد داشت. ضیابخش (1399) نشان داد که حس تعلق به مکان به احساس راحتی بیشتر ساکنین و ایجاد افتخار به سکونت در محله منجر می‌شود. محمدی و رفیعی بالان (1402) نشان دادند که حس تعلق مکانی به افزایش همبستگی و تعامل اجتماعی ساکنین کمک می‌کند. اسکوئی ارس و حکیمی (1400) نشان دادند که کیفیت محیطی نقش مهمی در احساس تعلق اجتماعی شهروندان و احساس تعلق مکانی آنان دارد. رفیق و نورتقانی (1399) نشان دادند که ابعاد چهارگانۀ احساس تعلق مکانی، حاکی از تأثیر بالای این حس در رضایت از سکونت در محله است. همچنین، تحلیل متغیرهای جمعیت‌شناختی ازقبیل طول مدت اقامت، مالکیت و نوع مسکن (مستقل حیاط‌دار، آپارتمان)، اثر مستقیم و معنادار این عوامل را بر تعلق مکانی تأیید کرد.
در مطالعات خارجی نیز به عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی توجه ویژه‌ای شده است؛ برای مثال رامان[5] (2024) نشان داد که محیط حمایت‌کننده و فرصت‌های تعامل بر رشد احساس تعلق مکانی افراد تأثیر می‌گذارد. ژانگ[6]و همکاران (2024) نشان دادند که استفادۀ مکرر از امکانات محله، حس تعلق مکانی را در بین ساکنان به‌طور چشمگیری بهبود می‌بخشد. مالهوترا[7] (2024) نشان داد که حس تعلق مکانی بر میزان رضایتمندی ساکنان از محله تأثیر معناداری دارد. مک‌کینون[8] و همکاران (2022) نشان دادند که درآمد و معیشت، زیرساخت‌های اجتماعی و نوآوری اجتماعی اصول اصلی افزایش احساس تعلق مکانی است. آلن[9] و همکاران (2021) نشان دادند که چهار مؤلفۀ شایستگی‌ها، فرصت‌ها، انگیزه‌ها و ادراک‌ها به افزایش احساس تعلق مکانی منجر می‌شود. لیو[10] و همکاران (2021) نقش مهم پارک‌های شهری محلی را در افزایش احساس تعلق مکانی نشان دادند. سانگ و سوپرامانیان[11] (2019) نشان دادند که ارتقای ارتباطات اجتماعی بین ساکنان محله بیشترین تأثیر را در ایجاد حس تعلق مکانی افراد دارد. درزمینۀ تأثیر احساس تعلق مکانی بر شهروندان نیز تعدادی از مطالعات خارجی موردتوجه قرار گرفت که نتایج این تحقیقات مشتمل بر تأثیر احساس تعلق مکانی بر ابعاد مختلف زندگی شهروندان بود؛ ازجملۀ این مطالعات می‌توان این موارد را بیان کرد:
هان[12] و همکاران (2023) نشان دادند که عوامل اجتماعی به‌طور چشمگیری بر احساس تعلق مکانی و دلبستگی به همسایگی تأثیر می‌گذارد. سوپرامانین[13] و همکاران (2023) نشان دادند که احساس تعلق مکانی، مسئولیت زیست‌محیطی ادراک‌شدۀ فرد را فعال می‌کند که به‌عنوان واسطه‌ای بین احساس تعلق مکانی و رفتار طرفدار محیط‌زیست عمل می‌کند. همچنین احساس تعلق مکانی بر هنجارهای ذهنی و محلی تأثیر می‌گذارد. توتل[14] (2022) نشان داد که بیگانگی از مکان ممکن است محصول جابه‌جایی اجتماعی و فرهنگی باشد یا ممکن است با تغییرات در یک محله همراه با فرایندهای نوسازی، به ترتیب بیگانگی پسینی از مکان و بیگانگی پیشینی از مکان، کاهش یابد. زلندر و گمین[15] (2020) نشان دادند که احساس تعلق مکانی به فضاهای سبز حومۀ شهری برای ارتقای رفتارهای مربوط به مکان و درنتیجه، اولویت‌بندی پاسخ‌های مؤثر سیاستی برای تضمین آیندۀ پایدار این مناطق بسیار مهم است. ژانگ و خو[16] (2019) نشان دادند که مالکیت بر احساس تعلق مکانی تأثیر می‌گذارد. همچنین ساکنانی که خودکارآمدی زیادی دارند، بیشتر از کسانی که خودکارآمدی کمی دارند، احساس تعلق مکانی از خود نشان می‌دهند.
جمع‌بندی بررسی پیشینۀ نظری و تجربی نشان داد که هرچند پژوهش‌های متعددی به بررسی جداگانۀ تاب‌آوری محله، سرمایۀ اجتماعی، احساس تعلق مکانی، مشارکت شهروندان و عملکرد نهادهای محلی پرداخته‌اند و شواهد پژوهشی حاکی از وجود روابط معنادار میان تاب‌آوری محله و متغیرهای اجتماعی نظیر سرمایۀ اجتماعی، تعلق مکانی و مشارکت شهروندان است، مطالعات اندکی این متغیرها را در قالب مدل ساختاری یکپارچه و با تأکید بر عملکرد سرای محله بررسی کرده است؛ افزون بر این، به نقش میانجی سرمایۀ اجتماعی، احساس تعلق مکانی و مشارکت شهروندان در تبیین رابطۀ میان تاب‌آوری محله و عملکرد سرای محله کمتر توجه شده است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر در صدد است با بهره‌گیری از مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر PLS، این خلأ پژوهشی را پوشش داده و الگویی جامع برای تبیین عوامل مؤثر بر عملکرد سرای محله ارائه دهد.
احساس تعلق مکانی[17] یکی از مهم‌ترین چارچوب‌های نظری در مطالعات محیطی، جغرافیای انسانی، برنامه‌ریزی شهری و روان‌شناسی محیطی است که پیوندهای عاطفی، شناختی و رفتاری افراد را با مکان بررسی می‌کند. براساس این نظریه افراد در طول زمان به محیط زندگی، کار یا فعالیت خود احساس وابستگی و تعلق پیدا می‌کنند و این احساس بر نگرش‌ها و رفتارهای آنان تأثیر می‌گذارد. احساس تعلق مکانی به پیوند عاطفی مثبت میان افراد و مکان‌های خاص اشاره دارد؛ این پیوند درنتیجۀ تجربه‌های شخصی، تعاملات اجتماعی، خاطرات، هویت فردی و ویژگی‌های کالبدی محیط برساخته می‌شود. زمانی که افراد یک مکان را بخشی از هویت خود بدانند، احساس تعلق و مسئولیت بیشتری به آن پیدا می‌کنند (Lewicka, 2011). آلتمن و لو[18] (1992) معتقدند که احساس تعلق به مکان در طول زمان و ازطریق تعاملات اجتماعی و تجربیات شخصی شکل می‌گیرد و دارای ابعاد عاطفی، شناختی و رفتاری است. براساس نظریۀ احساس تعلق مکانی هرچه افراد، بیشتر در فعالیت‌های محله‌ای مشارکت کنند و روابط اجتماعی قوی‌تری داشته باشند، پیوند عاطفی عمیق‌تری با محلۀ خود برقرار خواهند کرد. مدل اسکانل و گیفورد[19] (2009) یکی از مشهورترین مدل‌های احساس تعلق مکانی است که بر سه مؤلفۀ اصلی فرد، فرایند روان‌شناختی و مکان متمرکز است. براساس این مدل، احساس تعلق به مکان نتیجۀ تعامل میان فرد، فرایندهای روان‌شناختی و ویژگی‌های مکان است. از منظر ارتباط این نظریه با سرای محله می‌توان گفت که سرای محله به‌عنوان بستری برای شکل‌گیری احساس تعلق مکانی عمل می‌کند. فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی سرای محله موجب افزایش تعاملات اجتماعی، شکل‌گیری خاطرات مشترک و تقویت هویت محله‌ای می‌شود؛ بنابراین، مشارکت اجتماعی افزایش می‌یابد؛ سرمایۀ اجتماعی تقویت منی‌شو و احساس تعلق مکانی رشد می‌کند.
برای فهم عمیق‌تر عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی، نظریه‌های متعددی در حوزه‌های مختلفی ازجمله جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و جغرافیا توسعه یافته است (Thurber, 2021). نظریۀ سرمایۀ اجتماعی، نظریه‌های جغرافیایی و فضایی، و نظریۀ تعامل اجتماعی، هریک با رویکرد خاص خود به تحلیل عواملی می‌پردازند که می‌تواند موجب تقویت یا تضعیف احساس تعلق به مکان در جوامع مختلف شود. این نظریه‌ها شناخت بهتری را از فرایندهای اجتماعی و عاطفی مرتبط با محیط‌های زندگی فراهم می‌کند و تأثیرات متقابل میان افراد و مکان‌های زندگی را نشان می‌دهد (Dewantara, 2023). نظریۀ سرمایۀ اجتماعی به ارزش و اهمیت شبکه‌های اجتماعی و روابط میان افراد را در جوامع بررسی می‌کند. این نظریه توسط جامعه‌شناسانی مانند کلمن[20] (1988) توسعه یافته و به‌عنوان چارچوب نظری کلیدی در مطالعۀ تعاملات اجتماعی و ساختارهای اجتماعی در نظر گرفته شده است. سرمایۀ اجتماعی نه‌تنها به‌عنوان منبعی فردی برای دستیابی به اهداف شخصی و حرفه‌ای عمل می‌کند، به‌عنوان عاملی تسهیل‌کننده در فرایندهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز شناخته می‌شود (دویران، 1403). افرادی که دارای شبکه‌های اجتماعی قوی‌تری هستند، معمولاً در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی مشارکت بیشتری دارند و این امر به تقویت جامعه و ایجاد حس همبستگی و درنهایت احساس تعلق به مکان کمک می‌کند (Durand & Blackwell, 2022). این نظریه به پژوهشگران و سیاست‌گذاران این امکان را می‌دهد که به‌منظور تقویت سرمایۀ اجتماعی در جوامع، استراتژی‌ها و سیاست‌های مؤثری را طراحی و اجرا کنند (عباسی و همکاران، 1402).
نظریه‌های جغرافیایی و فضایی تأثیر مکان، فضا و محیط را بر رفتارهای اجتماعی و تعاملات انسانی بررسی می‌کند. این نظریه‌ها بر اهمیت ویژگی‌های فضایی در شکل‌گیری روابط اجتماعی و الگوهای رفتاری تمرکز داشته و نشان داده است که چگونه عناصر جغرافیایی مانند موقعیت جغرافیایی، توزیع منابع، ساختار فضایی و ویژگی‌های محیطی می‌تواند بر تعاملات انسانی و رفتار اجتماعی تأثیر بگذارد تا احساس تعلق به مکان در افراد تقویت شود. وجود پارک‌ها و مکان‌های عمومی مناسب می‌تواند موجب تشویق تعاملات اجتماعی و تقویت ارتباطات محلی شود؛ درحالی‌که طراحی نامناسب فضا می‌تواند به انزوا و جدایی اجتماعی منجر شود که عدم‌احساس تعلق به مکان را در پی دارد. نظریۀ تعامل اجتماعی تأکید ویژه‌ای بر نحوۀ شکل‌گیری، تداوم و تحول روابط انسانی ازطریق تعاملات اجتماعی دارد و بر اهمیت زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی این تعاملات توجه می‌کند. تعاملات میان اعضای جامعه می‌تواند موجب تقویت روابط خانوادگی، دوستی‌ها و شبکه‌های اجتماعی شود و درنهایت احساس تعلق به مکان را تقویت کند. همچنین فقدان تعاملات مؤثر ممکن است به انزوا و ضعف روابط اجتماعی منجر شود و عدم‌احساس تعلق به مکان را در افراد ایجاد کند (MacKinnon et al., 2022).
احساس تعلق مکانی در مناطق شهری می‌تواند تحت‌تأثیر عوامل متعددی قرار گیرد و درعین‌حال بر رفتارها و تعاملات اجتماعی ساکنین تأثیر بگذارد. به‌طورخاص، احساس تعلق مکانی در شهرها به‌عنوان رابطۀ عاطفی و شناختی بین فرد و مکان‌های خاص تعریف می‌شود (Deng et al., 2022)؛ برای مثال، وجود پارک‌های عمومی با طراحی مناسب، مسیرهای پیاده‌روی و فضاهای سبز می‌تواند به ساکنین این امکان را بدهد که در کنار یکدیگر فعالیت کنند؛ ارتباطات اجتماعی خود را گسترش دهند و به یکدیگر نزدیک‌تر شوند. این فضاها می‌تواند به‌عنوان نقاط تجمع و تعامل اجتماعی عمل کند و حس تعلق به محله را تقویت نماید. حمایت اجتماعی نه‌تنها به بهبود سلامت روان کمک می‌کند، به ایجاد محیطی مثبت و حمایتگر منجر می‌شود تا افراد به‌راحتی بتوانند نیازهای خود را بیان کنند و از یکدیگر مشاوره و راهنمایی بگیرند (منتظرالقائم و همکاران، 1402).
احساس تعلق مکانی در مناطق شهری مفهومی چندبُعدی است که از ابعاد اجتماعی، فرهنگی و روان‌شناختی زندگی ساکنین تأثیر می‌گیرد و همچنین بر این ابعاد تأثیر می‌گذارد (رحیمی و همکاران، 1402). تقویت احساس تعلق به مکان از یک‌سو به افزایش مشارکت اجتماعی، بهبود کیفیت زندگی و درنهایت، توسعۀ پایدار شهری منجر می‌شود و ازسوی دیگر نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار شهری دارد؛ بنابراین، احساس تعلق مکانی می‌تواند عامل کلیدی در بهبود کیفیت زندگی و توسعۀ پایدار شهری محسوب شود و این موضوع نیاز به برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری‌های جامع و مؤثر را دراین‌زمینه ضروری می‌سازد (Allen et al., 2021).
سرای محله به‌عنوان نهاد اجتماعی و فرهنگی در جوامع شهری و روستایی، نقش مهمی در تقویت هویت محله‌ای ایفا می‌کند و می‌تواند به ساکنان این احساس را بدهد که بخشی از جامعۀ بزرگ‌تر هستند که می‌توانند احساس تعلق به مکان داشته باشند و به این احساس افتخار کنند که این امر زمینه‌های افزایش مشارکت اجتماعی ساکنان را دربر دارد (Azli et al., 2024). سرای محله همچنین به‌عنوان پل ارتباطی بین نسل‌ها و فرهنگ‌های مختلف عمل کرده و به غنای اجتماعی محله کمک می‌کند (Durand & Blachwell, 2022). این فضا به ایجاد محیطی برای گفت‌وگو و تبادل نظر میان ساکنان کمک می‌کند و به کاهش تعصبات و ایجاد درک متقابل میان افراد با پیشینه‌های فرهنگی متفاوت منجر می‌شود که درنهایت احساس تعلق به مکان را تقویت می‌کند (Briggs, 2023). چنین فعالیت‌هایی به ساکنان امکان کمک به یکدیگر می‌دهد و به اشتراک تجربیات منجر می‌شود تا درنهایت به راه‌حل‌های غلبه بر مشکلات مشترک منجر شود (MacKinnon et al., 2022). این همکاری افزایش احساس تعلق به محله را دربر دارد که برای توسعۀ پایدار محله ضروری است (Plett et al., 2024).
سرای محله می‌تواند به‌عنوان پلتفرمی برای تسهیل مشارکت مدنی و سیاسی ساکنان عمل کند. اگر ساکنان در فرایندهای تصمیم‌گیری دربارۀ پروژه‌های عمرانی و بهبود زیرساخت‌های محلۀ خود مشارکت داشته باشند، احساس تعلق و مسئولیت بیشتری به آن پروژه‌ها خواهند داشت. این نوع مشارکت به افزایش شفافیت و پاسخ‌گویی در مدیریت محله کمک کرده و ساکنان را به یکدیگر نزدیک‌تر می‌کند (میرزاحسن و همکاران، 1401). همچنین، با برگزاری کارگاه‌های آموزشی در سرای محله درزمینۀ حقوق مدنی و آگاهی‌های اجتماعی، ساکنان به درک بهتری از چگونگی تأثیرگذاری بر سیاست‌ها و تصمیمات محلی دست می‌یابند که این موارد نقش بارزی در احساس تعلق به مکان دارد (رحیمی و همکاران، 1402).
سرای محله می‌تواند به‌عنوان مرکز حفظ و انتقال فرهنگ محلی عمل کند. برگزاری کلاس‌های صنایع دستی در سرای محله به جوانان این امکان را می‌دهد که با روش‌های سنتی ساخت و تولید آشنا شوند و این دانش را به نسل‌های بعدی منتقل کنند و از این طریق احساس تعلق به مکان را در طول نسل‌ها تقویت نمایند (MacKinnon et al., 2022)؛ علاوه‌براین، سرای محله به برگزاری رویدادهای فرهنگی مانند جشنواره‌های محلی، نمایشگاه‌های هنری و مسابقات فرهنگی و این رویدادها نیز به ترویج هنر و فرهنگ محلی کمک می‌کند و ساکنان را به ایجاد و تقویت هویت فرهنگی خود ترغیب می‌نماید که درنهایت احساس تعلق به مکان در نزد ساکنان تقویت می‌شود (Durand & Blackwell, 2022). سرای محله به تقویت حس تعلق و امنیت ساکنان و با فراهم‌کردن فضای تعاملات مثبت و سازنده به کاهش احساس تنهایی و انزوا در افراد کمک می‌کند (رحیمی و همکاران، 1402).
درنهایت، سرای محله با ایجاد فضای اجتماعی و فرهنگی، تقویت ارتباطات اجتماعی، تسهیل مشارکت مدنی، حفظ و انتقال فرهنگ محلی و ایجاد حس تعلق و امنیت به‌عنوان محور اصلی توسعه و بهبود کیفیت زندگی در محله عمل می‌کند که از عوامل اثرگذار بر احساس تعلق به مکان محسوب می‌شود. در جوامع متنوع و چندفرهنگی، سرای محله می‌تواند به‌عنوان فضایی برای تبادل فرهنگی و به اشتراک‌گذاری تجربیات مختلف عمل کند که این امر به کاهش تنش‌ها و تضادهای اجتماعی کمک کرده و به ایجاد جوامع همدل و همزیستی مسالمت‌آمیز منجر می‌شود و احساس تعلق به مکان را تقویت می‌کند (منتظرالقائم و همکاران، 1402). همچنین سرای محله به‌عنوان مرکزی اجتماعی، فضایی را برای برگزاری جلسات، کارگاه‌ها و رویدادهای مختلف فراهم می‌آورد که به شکستن دیوارهای انزوا و تنهایی کمک کرده و افراد را به برقراری ارتباطات عمیق‌تر با یکدیگر ترغیب می‌کند (Clark et al., 2024). ایجاد فرصت‌های مشارکت در فعالیت‌های مشترک، مانند برنامه‌های داوطلبانه به همیاری هم‌محله‌ای‌ها و حل مشکلات ساکنین کمک می‌کند (Albert & Barros., 2021). به‌نحوی‌که اگر یک ساکن با مشکلی مواجه شود، می‌تواند از تجربه و دانش دیگران بهره‌مند شود و راه‌حل‌های مؤثری پیدا کند (عباسی و همکاران، 1402). همچنین، برگزاری کارگاه‌های آموزشی بهداشت روان، مدیریت استرس و مهارت‌های زندگی به ساکنان کمک می‌کند تا با چالش‌های روزمره بهتر کنار بیایند. بدیهی است تمام این موارد درنهایت احساس تعلق به مکان را در بین ساکنین تقویت می‌کند (عظیمی مهرورز و همکاران، 1402).
مدل تحلیلی تحقیق به‌منظور تحلیل دقیق روابط میان متغیرهای اصلی و فرعی طراحی شد. این مدل روابط میان متغیر مستقل (فعالیت‌های سرای محله)، متغیر وابسته (احساس تعلق مکانی) و عوامل میانجی و واسطه‌ای (تنوع فعالیت‌ها، مشارکت شهروندان، سرمایۀ اجتماعی، و سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری) را تبیین می‌کند؛ براین اساس نقش فعالیت‌های سرای محله در افزایش احساس تعلق مکانی در چارچوب نظریۀ توسعۀ اجتماع‌محور و نظریۀ سرمایۀ اجتماعی قرار می‌گیرد. به این مفهوم علاوه‌بر نظریات کلاسیک سرمایۀ اجتماعی در مباحث آلتمن و لو (1992) و همچنین نظریات دوانتارا[21] (2023) در دهه‌های اخیر توجه شده است. همچنین اسکارنل و گیفورد (2010) نیز دربارۀ این موضوع بحث کرده‌اند. به مفهوم احساس تعلق مکانی در مباحث لویکا[22] (2011)، مک‌کینون (2022)، آلن[23] (2021) و بریگس[24] (2023) توجه شده است؛ براین اساس تعلق مکانی زمانی شکل می‌گیرد که افراد تجربه‌های مثبت و تعاملات مستمر با مکان داشته باشند. به نقش تنوع فعالیت‌ها در افزایش احساس تعلق به مکان در مطالعات مک‌کینون (2022)، دنگ و همکاران (2022) و دوراند (2022) توجه شده است. نقش مشارکت اجتماعی در احساس تعلق مکانی ازسوی کلارک[25] و همکاران (2024) مطرح شده است. این موضوع در مباحث آلبرت[26] و همکاران (2021) و همچنین آزلی[27] (2024) نیز مطرح شده است. نقش سرمایۀ اجتماعی در احساس تعلق مکانی در مباحث مک‌کینون (2022) و پلت[28] و همکاران (2024) مطرح شده است. به نقش سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری در احساس تعلق مکانی در نظریات لویکا (2011) توجه شده است. همچنین آلتمن و لو (1992) نیز به این قضیه اشاره کرده‌اند. هدف اصلی مدل، ارائۀ چارچوبی نظری و کاربردی بود که امکان ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی را فراهم آورد.
|
تنوع فعالیت‌ها Variety of activities |
|
مشارکت اجتماعی Social participation
|
|
شبکه‌های‌اجتماعی/سرمایه‌اجتماعی Social networks/Social capital
|
|
فعالیت‌های سرای‌محله Neighborhood Center Activities |
|
احساس تعلق‌مکانی Sense of place attachment
|
|
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning
|
شکل 1- مدل مفهومی تحقیق
Fig 1- Research conceptual model
روش تحقیق
تحقیق از نوع پیمایشی بود. برای جمع‌آوری داده‌های پژوهش از پرسشنامۀ محقق‌ساخته استفاده شد. با عنایت به فعال‌بودن سراهای محلۀ مناطق 2 و 5 شهر تهران، از ساکنان این مناطق برای جامعۀ آماری تحقیق انتخاب شدند. منطقۀ ۲ شهرداری تهران در محدودۀ میانی و شمالی شهر تهران قرار دارد. محدودۀ جغرافیایی آن از شمال به ارتفاعات البرز، از جنوب به خیابان آزادی، از شرق به بزرگراه شهید چمران و خیابان توحید و از غرب به بزرگراه اشرفی اصفهانی و محمدعلی جناح محدود می‌شود. براساس آخرین داده‌های جمعیت و تعداد خانوار در مناطق شهر تهران در سال 1404، این منطقه دارای 743408 نفر جمعیت (متشکل از 362952 نفر مرد و 380456 نفر زن) است. منطقۀ ۵ شهرداری تهران در شمال و شمال غرب کلان‌شهر تهران واقع شده است. این منطقه از شمال به رشته‌کوه البرز، از جنوب به بزرگراه شهید لشگری و میدان آزادی، از شرق به بزرگراه اشرفی اصفهانی و بزرگراه محمدعلی جناح و منطقۀ ۲ شهر تهران در مجاورت طرشت، ستارخان، مرزداران، شهرک غرب و سعادت‌آباد و از غرب به منطقۀ ۲۲ شهر تهران و استادیوم آزادی محدود شده است. براساس آخرین داده‌های جمعیت تعداد خانوار در مناطق شهر تهران در سال 1404، این منطقه دارای 905056 نفر جمعیت (متشکل از 444232 نفر مرد و 460824 نفر زن) بود. برای محاسبۀ حجم نمونه باتوجه‌به پرسشنامۀ 39سؤالی که طراحی شده بود، براساس توصیه‌های مرتبط با انتخاب نمونه در معادلات ساختاری تعداد این سؤال‌ها در ضریب 10 ضرب شد و تعداد 390 نفر به‌عنوان جامعۀ آماری انتخاب شدند. شیوۀ نمونه‌گیری، نمونه‌گیری تصادفی ساده بود که با استفاده از فهرست ساکنان محلات موجود در سراهای محله انتخاب شدند.
جدول 1- مستندات نظری و تجربی پارامترهای مدل تحقیق
Table 1- Theoretical and empirical documentation of research model parameters
|
مسیر فرضیه Hypothesis path |
مبانی نظری Theoretical foundations |
|
فعالیت سرای محله Neighborhood Center Activities |
نقش فعالیت‌های سرای محله در افزایش احساس تعلق مکانی در چارچوب نظریۀ توسعۀ اجتماع‌محور و نظریۀ سرمایۀ اجتماعی قرار می‌گیرد. به این مفهوم علاوه‌بر نظریات کلاسیک سرمایۀ اجتماعی در مباحث آلتمن و لو (1992) و همچنین نظریات دوانتارا (2023) در دهه‌های اخیر توجه شده است. همچنین اسکارنل و گیفورد (2010) نیز دربارۀ این موضوع بحث کرده‌اند. The role of community center activities in increasing the sense of place is placed within the framework of community-based development theory and social capital theory. This concept has been considered in addition to the classical theories of social capital in discussions by Altman and Low (1992) and also by Dewantara (2023) in recent decades. Scanell and Gifford (2010) have also discussed this issue. |
|
تنوع فعالیت‌ها Variety of activities |
به نقش تنوع فعالیت‌ها در افزایش احساس تعلق به مکان در مطالعات مختلفی ازجمله مک‌کینون (2022)، دنگ و همکاران (2022) و دوراند (2022) توجه شده است؛ یعنی هرچه دامنۀ فعالیت‌های ارائه‌شده متنوع‌تر باشد، گروه‌های بیشتری از شهروندان جذب خواهند شد و این امر به احساس تعلق به مکان منجر خواهد شد. The role of diversity of activities in increasing the sense of belonging to place has been noted in various studies, including MacKinnon (2022), Deng et al. (2022), and Durand (2022); that is, the more diverse range of activities offered, more groups of citizens will be attracted, that will lead to a sense of belonging to place. |
|
مشارکت اجتماعی Social participation |
نقش مشارکت اجتماعی در احساس تعلق مکانی ازسوی کلارک و همکاران (2024) مطرح شده است. این موضوع در مباحث آلبرت و همکاران (2021) و همچنین آزلی (2024) نیز مطرح شده است. The role of social participation in sense of place belonging has been discussed by Clark et al. (2024). This issue has also been discussed in discussions by Albert et al. (2021) and also by Azli (2024). |
|
سرمایۀ اجتماعی Social capital |
نقش سرمایۀ اجتماعی در احساس تعلق مکانی در مباحث مک‌کینون (2022) و پلت و همکاران (2024) مطرح شده است. این مفهوم یکی از مهم‌ترین عوامل توسعۀ اجتماعی و پایداری جوامع محلی محسوب می‌شود. The role of social capital in the sense of place attachment has been discussed in MacKinnon (2022) and Plett et al. (2024). This concept is considered one of the most important factors in social development and sustainability of local communities. |
|
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning |
به نقش سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری در احساس تعلق مکانی در نظریات لویکا (2011) توجه شده است. همچنین آلتمن و لو (1992) نیز به این قضیه اشاره کرده‌اند. The role of urban policies and planning in the sense of place belonging has been noted in the theories of Lewicka (2011). Altman and Low (1992) have also mentioned this issue. |
|
احساس تعلق مکانی Sense of place attachment |
به احساس تعلق مکانی در مباحث لویکا (2011)، مک‌کینون (2022)، آلن (2021) و بریگس (2023) توجه شده است؛ براین اساس تعلق مکانی زمانی شکل می‌گیرد که افراد تجربه‌های مثبت و تعاملات مستمر با مکان داشته باشند. The sense of place belonging has been addressed in the discussions of Lewicka (2011), MacKinnon (2022), Allen (2021), and Briggs (2023); based on this, place belonging is formed when people have positive experiences and continuous interactions with place. |
نتایج بررسی ویژگی‌های جمعیت‌شناختی پاسخگویان نشان داد که توزیع سنی افراد موردمطالعه در چهار گروه سنی قرار داشت. بیشترین فراوانی مربوط به گروه سنی 30 تا 40 سال بود که 43درصد از پاسخگویان را شامل می‌شد. پس‌ازآن، گروه سنی 40 تا 50 سال با 27درصد در رتبۀ دوم قرار داشت. همچنین 21درصد از پاسخگویان در گروه سنی زیر 30 سال و 9درصد در گروه سنی بیش از 50 سال قرار داشتند. این توزیع نشان داد که بخش عمدۀ نمونۀ پژوهش را افراد 30 تا 50 سال تشکیل داده‌اند که معمولاً در دورۀ اوج فعالیت‌های اجتماعی، اقتصادی و خانوادگی قرار دارند و از تعامل بیشتری با محیط محله و فعالیت‌های سرای محله برخوردار هستند؛ ازاین‌رو، دیدگاه‌های ارائه‌شده اسوی آنان می‌تواند بازتاب مناسبی از شرایط و نیازهای جامعۀ محلی باشد.
بررسی سطح تحصیلات پاسخگویان نیز نشان داد که بیشتر افراد از تحصیلات دانشگاهی برخوردار بوده‌اند. به‌طوری‌که 65درصد دارای مدرک کارشناسی، 14درصد دارای مدرک دیپلم، 14درصد دارای مدرک کارشناسی ارشد و 4درصد دارای مدرک دکتری بودند. این یافته بیانگر آن است که بخش عمدۀ پاسخگویان از سطح تحصیلات نسبتاً مطلوبی برخوردار بوده‌اند که می‌تواند به افزایش دقت و کیفیت پاسخ‌های ارائه‌شده منجر شود. همچنین ازنظر جنسیت، 55درصد از پاسخگویان را مردان و 45درصد را زنان تشکیل می‌دادند. این توزیع نشان‌دهندۀ مشارکت نسبتاً متوازن دو جنس در پژوهش است و امکان بررسی دیدگاه‌های گروه‌های مختلف جامعۀ محلی را فراهم کرد. درمجموع، ترکیب جمعیت‌شناختی نمونۀ پژوهش ازنظر سن، تحصیلات و جنسیت، تنوع مناسبی داشت و مبنای قابل‌قبولی برای تحلیل روابط میان متغیرهای پژوهش فراهم ساخت.
اعتبار و پایایی: به‌منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌های تحقیق، ابتدا با روش عاملی تأییدی روابط متغیرهای پنهان با سازه‌ها بررسی شد و چون بارعاملی همۀ گویه‌ها مناسب بود، اعتبار گویه‌ها مطلوب ارزیابی شد. همچنین مقادیر آلفای کرونباخ همۀ متغیرها بیش از 7/0 بود. جدول 4 نتایج تحلیل عاملی تأییدی گویه‌های پرسشنامه، میانگین واریانس استخراج‌شده[29]، آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی[30] را نشان می‌دهد.
جدول 2- تحلیل عاملی تأییدی متغیرهای پنهان
Table 2- Confirmatory factor analysis of latent variables
|
متغیر Variable |
گویه‌ها Items |
بار عاملی Factor loading |
انحراف استاندارد standard deviation |
آماره t t.Value |
آلفای کرونباخ Cronbach's alpha |
AVE |
CR |
|
احساس تعلق مکانی Sense of place attachment
|
q1 |
0/778 |
0/047 |
12/229 |
0/862 |
0/512 |
0/909 |
|
q2 |
0/729 |
0/028 |
25/926 |
||||
|
q3 |
0/776 |
0/051 |
11/388 |
||||
|
q4 |
0/657 |
0/034 |
19/503 |
||||
|
q5 |
0/809 |
0/022 |
36/036 |
||||
|
q6 |
0/797 |
0/021 |
38/071 |
||||
|
q7 |
0/757 |
0/032 |
23/637 |
||||
|
q8 |
0/776 |
0/022 |
35/202 |
||||
|
تنوع فعالیت‌ها Variety of activities
|
q9 |
0/896 |
0/011 |
78/796 |
0/755 |
0/617 |
0/892 |
|
q10 |
0/896 |
0/011 |
79/655 |
||||
|
q11 |
0/852 |
0/017 |
51/129 |
||||
|
q12 |
0/865 |
0/014 |
62/791 |
||||
|
مشارکت اجتماعی Social participation
|
q13 |
0/812 |
0/055 |
11/098 |
0/793 |
0/803 |
0/891 |
|
q14 |
0/786 |
0/024 |
33/021 |
||||
|
q15 |
0/811 |
0/022 |
36/188 |
||||
|
q16 |
0/822 |
0/022 |
37/415 |
||||
|
سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی Social networks and Social capital |
q17 |
0/878 |
0/011 |
81/628 |
0/866 |
0/713 |
0/862 |
|
q18 |
0/865 |
0/015 |
58/358 |
||||
|
q19 |
0/844 |
0/058 |
9/349 |
||||
|
q20 |
0/837 |
0/016 |
53/192 |
||||
|
q21 |
0/846 |
0/016 |
53/136 |
||||
|
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning |
q22 |
0/816 |
0/020 |
30/381 |
0/768 |
0/595 |
0/849 |
|
q23 |
0/876 |
0/055 |
13/028 |
||||
|
q24 |
0/826 |
0/032 |
20/637 |
||||
|
q25 |
0/814 |
0/018 |
53/192 |
||||
|
q26 |
0/852 |
0/023 |
12/802 |
||||
|
q27 |
0/832 |
0/034 |
16/112 |
برای بررسی اعتبار (روایی) مدل‌های اندازه‌گیری از روش اعتبار همگرا استفاده شد؛ اعتبار همگرا به این معناست که مجموعۀ شاخص‌ها، سازۀ اصلی را تبیین می‌کند. فورنل و لارکر[31] (1981) استفاده از میانگین واریانس استخراج‌شده را به‌عنوان معیار اعتبار همگرا پیشنهاد می‌کنند. حداقل واریانس استخراج شده معادل 5/0 بیانگر اعتبار همگرای کافی است؛ به این معنی که یک متغیر مکنون می‌تواند به‌طورمیانگین بیش از نیمی از پراکندگی شاخص‌هایش را تبیین کند؛ با کمک شاخص میانگین واریانس استخراج‌شده، سازه‌های موردمطالعه دارای میانگین واریانس استخراج‌شده بیشتر از 5/0بودند و اعتبار همگرای مدل اندازه‌گیری تأیید شد. برای محاسبۀ این شاخص معمولاً از فرمول AVE= ∑λi2/n استفاده می‌شود که در تحقیق حاضر نیز همین فرمول مدنظر قرار گرفته است؛ علاوه‌براین، از پایایی ترکیبی نیز استفاده شد که نتیجه مطلوب بود.
مقادیر مربوط به شاخص‌های اعتبار ممیز شامل معیارهای بسیار زیادی ازجمله معیار فورنل و لارکر (1981)، بارهای عاملی متقاطع[32] و شاخص روایی یگانه-دوگانه[33] است که در اینجا بارهای عاملی متقاطع در قالب جدول 5 گزارش شده است.
جدول 3- ماتریس بارهای عاملی متقاطع متغیرهای پنهان
Table 3- Cross-factor loading matrix of latent variables
|
|
احساس تعلق مکانی Sense of place attachment |
تنوع فعالیت‌ها Variety of activities |
مشارکت اجتماعی Social participation |
سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی Social networks and Social capital |
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning |
|
q1 |
0/778 |
0/345 |
0/321 |
0/154 |
0/258 |
|
q2 |
0/729 |
0/416 |
0/495 |
0/240 |
0/435 |
|
q3 |
0/776 |
0/216 |
0/286 |
0/185 |
0/270 |
|
q4 |
0/657 |
0/289 |
0/489 |
0/296 |
0/340 |
|
q5 |
0/809 |
0/478 |
0/536 |
0/298 |
0/424 |
|
q6 |
0/797 |
0/507 |
0/473 |
0/312 |
0/428 |
|
q7 |
0/757 |
0/399 |
0/555 |
0/358 |
0/399 |
|
q8 |
0/776 |
0/401 |
0/379 |
0/289 |
0/433 |
|
q9 |
0/505 |
0/896 |
0/519 |
0/261 |
0/295 |
|
q10 |
0/308 |
0/896 |
0/476 |
0/337 |
0/348 |
|
q11 |
0/476 |
0/852 |
0/431 |
0/256 |
0/480 |
|
q12 |
0/535 |
0/865 |
0/467 |
0/288 |
0/426 |
|
q13 |
0/325 |
0/512 |
0/812 |
0/148 |
0/192 |
|
q14 |
0/450 |
0/426 |
0/786 |
0/268 |
0/442 |
|
q15 |
0/511 |
0/324 |
0/811 |
0/455 |
0/539 |
|
q16 |
0/478 |
0/440 |
0/822 |
0/361 |
0/402 |
|
q17 |
0/407 |
0/603 |
0/457 |
0/878 |
0/689 |
|
q18 |
0/450 |
0/683 |
0/633 |
0/865 |
0/627 |
|
q19 |
0/327 |
0/239 |
0/118 |
0/844 |
0/544 |
|
q20 |
0/302 |
0/453 |
0/297 |
0/837 |
0/237 |
|
q21 |
0/224 |
0/413 |
0/296 |
0/846 |
0/346 |
|
q22 |
0/430 |
0/438 |
0/341 |
0/181 |
0/816 |
|
q23 |
0/268 |
0/456 |
0/424 |
0/244 |
0/876 |
|
q24 |
0/371 |
0/483 |
0/383 |
0/186 |
0/826 |
|
q25 |
0/330 |
0/471 |
0/359 |
0/370 |
0/814 |
|
q26 |
0/395 |
0/239 |
0/268 |
0/383 |
0/852 |
|
q27 |
0/414 |
0/273 |
0/277 |
0/249 |
0/832 |
همان‌گونه که نتایج در جدول فوق آورده شده است، اعتبار ممیز سازه‌ها با استفاده از معیار بارهای عاملی متقاطع ارزیابی شد. نتایج نشان داد که تمامی گویه‌ها دارای بیشترین بار عاملی روی سازۀ متناظر خود بوده و بار عاملی آنها روی سایر سازه‌ها کمتر بود؛ بنابراین، سازه‌های پژوهش از اعتبار ممیز قابل‌قبول برخوردار بود.
شکل 2- مدل معادلات ساختاری به همراه ضرایب استانداردشده
Fig 2- Structural equation model with standardized coefficients
باتوجه‌به پیچیدگی مدل مفهومی پژوهش، وجود چندین سازۀ پنهان و مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم میان متغیرها، از روش مدل‌سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی[34] استفاده شد. این روش علاوه‌بر امکان تحلیل هم‌زمان مدل اندازه‌گیری و ساختاری، برای پژوهش‌های اکتشافی و پیش‌بینانه مناسب است و نسبت‌به نقض فرض نرمال‌بودن داده‌ها و محدودیت حجم نمونه حساسیت کمتری دارد. باتوجه‌به وجود متغیرهای میانجی در مدل پژوهش و ضرورت بررسی اثرات مستقیم، غیرمستقیم و کل، این نرم‌افزار به‌عنوان ابزار تحلیل داده‌ها انتخاب شد. همچنین به‌منظور ارزیابی مدل ساختاری (درونی) از معیار گایسر[35] (1974) استفاده شد که در ادامه تشریح شده است.
ارتباط پیشبین (معیار گایسر «Q2»)
این معیار که توسط گایسر (1974) معرفی شد، قدرت پیش‌بینی مدل را در متغیرهای وابسته مشخص می‌کند. به اعتقاد آنها مدل‌هایی که دارای برازش بخش ساختاری قابل‌قبول است، باید قابلیت پیش‌بینی شاخص‌های مربوط به سازه‌های درون‌زای مدل را داشته باشد؛ بدین معنی که اگر در یک مدل، روابط بین سازه‌ها به‌درستی تعریف شده باشد، سازه‌ها قادر خواهد بود تا تأثیر کافی بر شاخص‌های یکدیگر بگذارند و از این راه فرضیه‌ها به‌درستی تأیید شود. مقدار Q2 باید دربارۀ تمامی سازه‌های درونزا محاسبه شود. سه مقدار 02/0، 15/0 و 35/0 را به‌عنوان قدرت پیش‌بینی کم، متوسط و قوی تعیین نموده‌اند. مقادیر Q2 در جدول 7 ارائه شده است.
جدول 4- معیار گایسر (Q2)
Table 4- Geisser criterion (Q2)
|
متغیرهای درونزا Endogenous variables |
معیار استون-گایسر (Q2) Stone-GeisserQ2 |
|
احساس تعلق مکانی Sense of place attachment |
0/468 |
|
تنوع فعالیت‌ها Variety of activities |
0/226 |
|
مشارکت اجتماعی Social participation |
0/345 |
|
سرمایه اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی Social networks and Social capital |
0/008 |
|
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning |
0/294 |
در ادامه، شاخص‌های کلیت برازش مدل شاملSRMR[36] و[37] NFI نیز به‌منظور نشان‌دادن برازش مدل و ارزیابی میزان انطباق مدل نظری با داده‌های مشاهده‌شده، محاسبه شد که نتایج آن در قالب جدول 5 آورده شده است و نتایج حاکی از نتایج مطلوب برازش مدل بود. به‌طورکلی میزان SRMR هرچه به صفر نزدیک‌تر باشد، برازش بهتری دارد و میزان NFI هرچه به یک نزدیک‌تر باشد، برازش مدل بهتر خواهد بود. در مطالعۀ حاضر این شاخص‌ها وضعیت مطلوبی داشته است.
جدول 5- شاخص‌های کلیت برازش مدل
Table 5- Model fit indices
|
شاخص برازش Goodness of fit |
مقدار Value |
مقدار مطلوب Desirable value |
نتیجه Result |
|
SRMR |
0/064 |
0/08< |
برازش مناسب Desirable |
|
NFI |
0/917 |
0/90> |
برازش مناسب Desirable |
در جدول 6 معنی‌داری مسیرهای بین متغیرهای پنهان ازنظر آماری توسط مقادیر t به‌عنوان آمارۀ آزمون گزارش شد. همچنین اثرات مستقیم نیز در این جدول آورده شده است.
جدول 6- نتایج مدل ساختاری تحقیق و برآورد اثرات مستقیم و غیرمستقیم
Table 6- Structural model results and direct and indirect effects estimation
|
مسیر مستقیم Path |
ضریب مسیر استاندارد شده Standard Path Coefficient |
انحراف معیار Standard Error |
آماره t t-Value |
نتیجه Result |
اثرات غیر مستقیم Indirect effects |
|
تنوع فعالیت‌ها -> احساس تعلق مکانی Variety of activities→ Sense of Place attachment |
0/445 |
0/043 |
10/280 |
معنادار Significant |
0/020 |
|
مشارکت اجتماعی -> احساس تعلق مکانی Social participation→ Sense of Place attachment |
0/729 |
0/045 |
16/343 |
معنادار Significant |
0/038 |
|
سرمایه اجتماعی -> احساس تعلق مکانی Social capital→ Sense of Place attachment |
0/528 |
0/041 |
12/121 |
معنادار Significant |
0/112 |
|
فعالیت سراهای محله -> احساس تعلق مکانی Neighborhood Center Activities → Sense of place attachment |
0/341 |
0/045 |
7/500 |
معنادار Significant |
0/015 |
|
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری -> احساس تعلق مکانی Urban policies and planning → Sense of place attachment |
0/121 |
0/050 |
2/389 |
معنادار Significant |
0/016 |
مدل ساختاری فوق با هدف تبیین نقش عملکرد سرای محله در افزایش حس تعلق مکانی طراحی شد. در این چارچوب، فعالیت‌های سرای محله به‌عنوان متغیر برون‌زا در نظر گرفته شده و تأثیر آن بر متغیر وابستۀ حس تعلق مکانی، به‌صورت مستقیم و نیز ازطریق متغیرهای میانجی شامل تنوع فعالیت‌ها، مشارکت اجتماعی، سرمایۀ اجتماعی و سیاست‌های شهری بررسی شد. فرض اساسی مدل این بود که هرچه عملکرد سرای محله افزایش یابد، زمینۀ تقویت روابط اجتماعی و مشارکت شهروندان در امور محلی فراهم شود و درنتیجه حس تعلق مکانی نیز بهبود یابد. نتایج تحلیل ضرایب نشان داد که میزان مشارکت ساکنان بیشترین تأثیر را بر احساس تعلق مکانی داشته و تنوع فعالیت‌های ارائه‌شده، فعالیت سراهای محله و سیاست‌ها و برنامه‌ریزی شهری در مراحل بعدی اهمیت قرار داشت. ضریب تعیین (R²)که در قالب جدول 6 آورده شده و نشان‌دهندۀ میزان تبیین واریانس متغیرهای درونزا است، نشان می‌دهد که متغیرهای مستقل چه مقدار از تغییرات سازه‌های متغیر وابسته را تبیین کرده است.
جدول 7- ضرایب تعیین
Table 7- Determination coefficients
|
متغیر Variable |
R² |
|
تنوع فعالیت‌ها Variety of activities |
0/143 |
|
مشارکت اجتماعی Social participation |
0/070 |
|
سرمایه اجتماعی Social capital |
0/004 |
|
سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری Urban policies and planning |
0/006 |
|
احساس تعلق مکانی Place attachment |
0/205 |
20درصد از تغییرات احساس تعلق مکانی توسط متغیرهای موجود در مدل تبیین می‌شود و قدرت تبیین مدل در سطح متوسط قرار دارد. تحلیل اثرهای مستقیم ضرایب مستقیم متغیرمستقل و متغیرهای میانجی بر متغیر وابستۀ احساس تعلق مکانی شامل پنج اثر مستقیم بود: فعالیت‌های سرای محله بر احساس تعلق مکانی به میزان 201/0، سرمایۀ اجتماعی بر احساس تعلق مکانی به میزان 235/0، سیاست‌های شهری بر احساس تعلق مکانی به میزان 206/0، مشارکت اجتماعی بر احساس تعلق مکانی به میزان 145/0 و تنوع فعالیت‌ها بر احساس تعلق مکانی به میزان 053/0 بود. اثرات غیرمستقیم نیز در قالب جدول 6 گزارش شده است.
نتیجه
به مفهوم احساس تعلق مکانی در مباحث لویکا (2011)، مک‌کینون (2022)، دنگ و همکاران (2022)، دوراند (2022)، آلن (2021) و بریگس (2023) به‌منظور تعیین میزان دلبستگی شهروندان به محلات شهری توجه شد. تعلق مکانی زمانی شکل می‌گیرد که افراد تجربه‌های مثبت و تعاملات مستمر با مکان داشته باشند. همچنین نقش سرمایۀ اجتماعی در افزایش احساس تعلق مکانی در مباحث مک‌کینون (2022) و پلت و همکاران (2024) مطرح شده است؛ علاوه‌براین، به نقش سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری در احساس تعلق مکانی در نظریات آلتمن و لو (1992) توجه شده است. با عنایت به این امر، هدف تحقیق حاضر ارائۀ مدل ساختاری عوامل مؤثر بر احساس تعلق مکانی با تأکید بر سرای محله در مناطق 2 و 5 شهر تهران بود. باتوجه‌به تأثیری که امروزه سراهای محله در زندگی شهروندان تهرانی دارد، بررسی نقش این سازمان‌ها در افزایش یا کاهش احساس تعلق مکانی می‌تواند به نهادهای متولی درزمینۀ بازنگری در خط‌مشی سراهای محله کمک کند. نتایج مدل ساختاری نشان داد که فعالیت‌های انجام‌شده در سرای محله از یک‌سو تأثیر مثبتی بر احساس تعلق مکانی دارد و ازسوی دیگر با افزایش سرمایۀ اجتماعی و مشارکت شهروندان به بهبود احساس تعلق مکانی شهروندان کمک می‌کند. این یافته با چارچوب نظری تحقیق درزمینۀ احساس تعلق مکانی همخوانی داشت. براساس دیدگاه‌های مطرح دراین‌زمینه، محلاتی که از ظرفیت‌های اجتماعی، نهادی و ارتباطی بیشتری برخوردار است، توانایی بیشتری در ایجاد همبستگی اجتماعی، اعتماد متقابل و مشارکت ساکنان دارد. از این منظر، عملکرد سرای محله صرفاً به معنای توانایی مقابله با بحران‌ها نیست، بلکه بستری برای شکل‌گیری سرمایه‌های اجتماعی و تقویت پیوند شهروندان با محیط زندگی محسوب می‌شود. همچنین این نتیجه با نظریۀ سرمایۀ اجتماعی کلمن (1988) سازگار است که بر نقش اعتماد، همکاری و شبکه‌های اجتماعی در توسعۀ جوامع محلی تأکید دارد. یافته‌های پژوهش حاضر با نتایج مطالعات پیشین نیز همسو است که نشان داده است افزایش ظرفیت‌های محله‌ای به ارتقای سرمایۀ اجتماعی، افزایش حس تعلق به مکان و مشارکت بیشتر شهروندان در فعالیت‌های محلی منجر می‌شود. نتایج همچنین نشان داد که عملکرد سرای محله ازطریق تأثیر بر سرمایۀ اجتماعی و مشارکت شهروندان بر احساس تعلق مکانی تأثیر مثبت دارد و سرمایۀ اجتماعی و مشارکت نقش میانجی ایفا می‌کنند. این یافته را می‌توان براساس نظریۀ دلبستگی به مکان و نظریۀ کنش جمعی تبیین کرد. مطابق این دیدگاه‌ها، زمانی که افراد به محل خود احساس تعلق بیشتری داشته باشند و در بستر روابط مبتنی بر اعتماد و همکاری قرار گیرند، تمایل بیشتری برای حضور در فعالیت‌های اجتماعی و حمایت از نهادهای محلی خواهند داشت. در میان متغیرهای میانجی، سرمایۀ اجتماعی بیشترین اثر را بر حس تعلق مکانی نشان داد که بیانگر اهمیت شبکه‌های اجتماعی، اعتماد عمومی و همکاری‌های محلی در موفقیت این نهاد است. همچنین، اگرچه تاب‌آوری محله دارای اثرات غیرمستقیم مثبت بر سرای محله بود، اثر مستقیم آن ضعیف و منفی برآورد شد. براساس نتایج غیرمستقیم معلوم شد که تأثیر عملکرد سرای محله بر حس تعلق مکانی عمدتاً ازطریق سازوکارهای اجتماعی منتقل می‌شود و بدون تقویت سرمایۀ اجتماعی و مشارکت شهروندان، ظرفیت‌های سرای محله به‌تنهایی قادر به ارتقای احساس تعلق مکانی نخواهد بود؛ بنابراین، یافته‌های پژوهش بر ضرورت توجه هم‌زمان مدیران شهری به توسعۀ عملکرد سرای محله و تقویت سرمایه‌های اجتماعی به‌عنوان پیش‌نیازهای موفقیت سراهای محله تأکید می‌کند.
براساس مبانی نظری سرمایۀ اجتماعی، افزایش فعالیت‌های سرای محله می‌تواند موجب ارتقای احساس تعلق مکانی، تقویت سرمایۀ اجتماعی و افزایش مشارکت شهروندان شود. نتایج مدل ساختاری نیز این دیدگاه را تأیید کرد و نشان داد که عملکرد سرای محله بیشترین تأثیر را بر تنوع فعالیت‌ها و مشارکت اجتماعی داشته و از این طریق بر احساس تعلق مکانی اثرگذار بوده است و زمینۀ شکل‌گیری روابط اجتماعی پایدار، اعتماد متقابل و مشارکت فعال ساکنان در امور محله را فراهم می‌سازد. این یافته‌ها با مطالعات پیشین همسو بوده و بیانگر آن است که سرای محله نه‌تنها یک ظرفیت مقابله با بحران‌ها، عاملی مؤثر در ارتقای سرمایه‌های اجتماعی و تقویت پیوندهای محلی است.
سرای محله به‌عنوان فضایی اجتماعی، توانسته است نیازهای مختلف ساکنان را از منظر ارتباطات اجتماعی، تعاملات فرهنگی و مشارکت در امور محلی برآورده سازد. فعالیت‌های سرای محله با ایجاد فرصت‌هایی برای تعامل اجتماعی میان ساکنان، موجب تقویت حس تعلق به محله شده است. حس تعلق مکانی زمانی تقویت می‌شود که افراد احساس کنند محلۀ آنها نه‌تنها مکانی برای زندگی، بلکه فضایی برای رشد اجتماعی، فرهنگی و فردی است. به‌ویژه در محیط‌های شهری که ممکن است روابط اجتماعی به دلیل ساختارهای پیچیده و پرمشغلۀ زندگی محدود شود، سرای محله به‌عنوان فضایی عمومی نقش کلیدی در کاهش انزوا و تقویت روابط اجتماعی ایفا می‌کند. این فضا ازطریق فعالیت‌هایی نظیر کارگاه‌های آموزشی، جشنواره‌های فرهنگی، رویدادهای ورزشی و جلسات گروهی، فرصت‌هایی را برای شکل‌گیری ارتباطات معنادار و افزایش حس مشارکت در میان ساکنان فراهم می‌آورد. نتایج این تحقیق دراین‌زمینه با نتایج تحقیق عباسی و همکاران (1402) و گودرزی و همکاران (1402) در تحقیقات داخلی و نتایج لاولاک و همکاران[38] (2023) در تحقیقات خارجی همسو و هم‌راستا بود.
تنوع فعالیت‌ها، به‌ویژه زمانی که شامل برنامه‌های فرهنگی، اجتماعی، ورزشی و آموزشی باشد، توانسته است طیف گسترده‌ای از نیازهای ساکنان را پوشش دهد. این تنوع نه‌تنها باعث جذب گروه‌های مختلف سنی، اجتماعی و فرهنگی می‌شود، به ایجاد حس پذیرش و یکپارچگی در میان ساکنان نیز کمک می‌کند. وقتی افراد احساس کنند که در محلۀ خود فرصت‌های متعددی برای مشارکت و فعالیت دارند، حس تعلق آنها به مکان افزایش می‌یابد. از منظر اجتماعی، تنوع فعالیت‌ها می‌تواند به کاهش شکاف‌های اجتماعی و فرهنگی میان افراد کمک کند و محیطی را فراهم سازد که در آن افراد با پیشینه‌های مختلف بتوانند به‌طورمشترک در فعالیت‌ها شرکت کنند؛ علاوه‌براین، تنوع فعالیت‌ها موجب افزایش تعاملات میان‌نسلی می‌شود، به‌طوری‌که افراد از گروه‌های سنی مختلف در کنار یکدیگر در فعالیت‌های محله مشارکت می‌کنند. این امر می‌تواند به تقویت انسجام اجتماعی و ایجاد هویت جمعی قوی در محله منجر شود. نتایج تحقیق دراین‌زمینه با نتایج تحقیقات عرب و همکاران (1403) و قاسمی و شفیع‌آبادی (1400) در مطالعات داخلی و یافته‌های مالهوترا (2024) در مطالعات خارجی همسو و هم‌راستا بود.
نتایج تحقیق نشان داد که مشارکت ساکنان در فعالیت‌های سرای محله یکی از عوامل مهم در تقویت احساس تعلق مکانی است. مشارکت اجتماعی به افراد احساس قدرت و کنترل بر محیط زندگی‌شان می‌دهد و به آنها اجازه می‌دهد تا نقش فعالی در بهبود شرایط محلۀ خود ایفا کنند. از منظر روان‌شناختی، مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی باعث افزایش اعتمادبه‌نفس و حس ارزشمندی در افراد می‌شود که این خود به تقویت حس تعلق به مکان منجر می‌شود. مشارکت فعال همچنین به تقویت روابط میان ساکنان کمک می‌کند؛ به‌طوری‌که افراد ازطریق تعاملات اجتماعی در فعالیت‌های محلی، شبکه‌های اجتماعی قوی‌تری ایجاد می‌کنند. این شبکه‌ها نه‌تنها به کاهش احساس انزوا کمک می‌کند، به افزایش حس جامعه‌پذیری و حمایت اجتماعی در محله نیز منجر می‌شوند. نتایج تحقیق دراین‌زمینه با نتایج تحقیق منتظرالقائم و همکاران (1402) و میرزاحسین و همکاران (1401) در مطالعات داخلی و یافته‌های آلن و همکاران (2021) در مطالعات خارجی همسو و هم‌راستا بود.
نتایج تحقیق نشان داد که سرای محله به‌عنوان نهاد اجتماعی، نقش مهمی در ایجاد و تقویت شبکه‌های اجتماعی میان ساکنان دارد. سرا ازطریق فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی، به ساکنان فرصت‌هایی برای تعامل و ارتباط با یکدیگر ارائه می‌دهد. این تعاملات اجتماعی به ایجاد حس اعتماد و همبستگی میان ساکنان کمک می‌کند و فضای محله را به محیط اجتماعی پویا تبدیل می‌کند؛ علاوه‌براین، سرای محله می‌تواند نقش مهمی در تسهیل ارتباطات میان‌نسلی ایفا کند؛ به‌طوری‌که افراد از گروه‌های سنی مختلف بتوانند در کنار یکدیگر در فعالیت‌های محلی شرکت کنند. این امر به ایجاد حس انسجام اجتماعی و تقویت هویت جمعی محله منجر می‌شود. همچنین، سرای محله می‌تواند به کاهش تنش‌های اجتماعی و تقویت حمایت اجتماعی میان ساکنان کمک کند. یافته‌های تحقیق دراین‌زمینه با یافته‌های دویران (1403) و رهروی پوده و تدین (1401) در تحقیقات داخلی و یافته‌های سانگ[39] و سوپرامانیان (2019) در تحقیقات خارجی همسو و هم‌راستا بود.
آخرین یافتۀ تحقیق نشان داد که سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌های شهری نقش مهمی در تقویت احساس تعلق مکانی دارد. سیاست‌های شهری می‌تواند ازطریق تقویت زیرساخت‌های اجتماعی و فرهنگی، حس تعلق به مکان را در میان ساکنان تقویت کند. به‌ویژه زمانی که این سیاست‌ها به توسعه و حمایت از سرای محله می‌پردازند، ساکنان احساس می‌کنند که به محیط زندگی آنها توجه شده و ارزشمند است. این امر به افزایش رضایت ساکنان از محیط زندگی و تقویت ارتباط آنها با محله منجر می‌شود. سیاست‌های شهری که به توسعۀ فضاهای عمومی و حمایت از فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی می‌پردازد، می‌تواند تأثیر چشمگیری در تقویت هویت اجتماعی محله‌ها داشته باشد. به‌طورکلی، نتایج این تحقیق نشان داد که سرای محله به‌عنوان نهاد اجتماعی، نقش کلیدی در تقویت احساس تعلق مکانی ساکنان دارد. فعالیت‌های سرای محله، تنوع این فعالیت‌ها، مشارکت ساکنان و سیاست‌های شهری به‌طورمستقیم و غیرمستقیم بر احساس تعلق مکانی تأثیر دارد. این یافته‌ها نشان‌دهند اهمیت طراحی و اجرای سیاست‌های شهری مبتنی بر تقویت نهادهای اجتماعی مانند سرای محله است. بهبود و توسعهۀ سرای محله، نه‌تنها کیفیت زندگی ساکنان را ارتقا می‌دهد، به ایجاد جوامع محلی پایدارتر و تقویت هویت اجتماعی محله‌ها منجر می‌شود؛ ازاین‌رو، پیشنهاد می‌شود که مدیران شهری و سیاست‌گذاران به‌طورفعالانه به توسعه و حمایت از سرای محله بپردازند و برنامه‌هایی طراحی کنند که به افزایش مشارکت ساکنان، تنوع فعالیت‌ها و تقویت شبکه‌های اجتماعی محله کمک کند. نتایج تحقیق دراین‌زمینه با یافته‌های عظیمی مهرورز و همکاران (1402) در مطالعات داخلی از یک‌سو و مطالعات ژانگ و همکاران (2024) و زلندر و همکاران (2020) از سوی‌دیگر در مطالعات خارجی همسو و هم‌راستا بود.
حامی مالی
پژوهش حاضر بدون حمایت مالی انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
نویسنده اول: (گردآوری داده های کیفی، نرم‌افزار، تجزیه و تحلیل‌داده‌ها، تحلیل و تفسیر اطلاعات و نتایج، تهیه پیشنویس مقاله).
نویسنده دوم: (طراحی پژوهش، نظارت بر مراحل انجام پژوهش، بررسی و کنترل نتایج، اصلاح، بازبینی و نهایی‌سازی مقاله.)
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
نویسندگان اصول اخلاقی را در انجام و انتشار این پژوهش علمی رعایت نموده اند و این موضوع مورد تایید همه آنها است.
بیانیه دسترسی به داده ها
داده‌های پژوهش حاضر در صورت درخواست از نویسندگان قابل دسترسی است.
سپاسگزاری:
نویسندگان مقاله از تمامی پاسخگویان محترم که با سعه‌صدر به سئوالات پاسخ دادند کمال قدردانی و تشکر را دارند.
خوداظهاری استفاده از هوش مصنوعی
در تهیه این مقاله، از هوش مصنوعی استفاده نشده است.
[1] Borwein & Lucas
[2] Lovelock
[3] Yoo
[4] Creswell
[5] Raman
[6] Zhang et al.
[7] Malhotra
[8] MacKinnon
[9] Allen
[10] Liu
[11] Song & Soopramanien
[12] Han
[13] Soopramanien et al.
[14] Tuttle
[15] Žlender and Gemin
[16] Zhang & Xu
[17] Place Attachment Theory
[18] Altman & Low
[19] Scannell & Gifford
[20] Coleman
[21] Dewantara
[22] Lewicka
[23] Allen
[24] Briggs
[25] Clark
[26] Albert
[27] Azli
[28] Plett
[29] AVE
[30] CR= Composite Reliability
[31] Fornell & Larcker
[32] Cross Loading
[33] HTMT= Heterotrait-Monotrait Ratio
[34] PLS-SEM
[35] Geisser
[36] Standardized Root Mean Square Residual
[37] Normed Fit Index
[38] Lovelock et al.
[39] Song
)