نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
2 دانشیار، گروه جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
3 دانشیار، گروه جامعهشناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه یزد، یزد، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Sexual health is a fundamental aspect of public health and social development, playing a crucial role in shaping individual identity, enhancing social capital, and contributing to sustainable development (World Health Organization, 2015). Despite its significance, evidence suggests that adolescent sexual health is often neglected in many developing countries, including Iran, where structured education and institutional support are limited (Fatemi et al., 2023, p. 1352). Studies indicate that adolescents frequently rely on informal and sometimes unreliable sources for sexual health information due to the lack of comprehensive, formal sexual health education (Javadnoori et al., 2012, p. 539). Globally, adolescent sexual health faces significant challenges. A recent WHO report highlights a concerning decline in condom use among adolescents in Europe, Asia, and Canada: from 70% to 61% among boys and from 63% to 57% among girls, with approximately 30% reporting no protection during their last sexual encounter (World Health Organization, 2024). In Iran, research has shown high levels of risky sexual behaviors among adolescents coupled with insufficient awareness of Sexually Transmitted Diseases (STDs) and sexual health practices (Mohammadi et al., 2006, p. 35). These gaps expose adolescents to a range of risks, including STDs, unintended pregnancies, risky sexual behaviors, anxiety, and social harm. Prior studies emphasize the critical importance of comprehensive education, family involvement, school-based support, and religious beliefs in promoting sexual health and preventing harm (Nassimi et al., 2018, p. 16; Fatemi et al., 2023, p. 1356). While there has been an increase in sexual health research in Iran, most studies have been quantitative and focused on biomedical aspects, leaving gendered dimensions and adolescents' strategies for navigating sexual realities underexplored (Jazini et al., 2024, p. 2; Razaghi & Barjalali, 2013, p. 71). This study aimed to fill this gap by adopting a sociological and qualitative approach to understand how adolescents in Mashhad—a culturally and religiously diverse metropolis—perceived and experienced sexual health, as well as the strategies they employed to maintain and improve their sexual well-being amidst structural and cultural challenges.
Materials & Methods
This qualitative study was conducted within an interpretivist paradigm and employed an inductive approach to explore adolescents’ lived experiences. Thematic analysis as outlined by Braun and Clarke (2006) served as the methodological framework. Data were collected through semi-structured interviews with 30 adolescents aged 15 to 19 years, representing diverse socio-economic, educational, familial, and ethnic backgrounds in Mashhad during 2024. Purposive sampling was employed to ensure a broad range of perspectives and interviews continued until data saturation was reached.
Interviews were recorded with participant consent and transcribed verbatim. Coding was conducted using MAXQDA software with data analyzed at 3 levels: basic themes, organizing themes, and global themes (Attride-Stirling, 2001). To enhance the credibility of the findings, trustworthiness criteria—such as credibility, transferability, dependability, and confirmability—were applied (Lincoln & Guba, 1985). Member checking, triangulation, and peer debriefing were also utilized to validate the results. Ethical considerations, including informed consent and confidentiality, were rigorously upheld throughout the study.
Discussion of Results & Conclusion
The findings indicated that adolescents conceptualized sexual health through two interrelated layers. The first layer, the sexual layer, focused on individual physical and psychological well-being, encompassing aspects, such as sexual protection, psychosexual health, emotional-sexual interactions, biopsychological integration, and sexual fulfillment. The second layer, the gender layer, centered on normativity, reflecting prevailing social and cultural norms, religious values, and gendered expectations.
Adolescents employed various strategies to navigate challenges within both layers. In the sexual layer, strategies included sexual self-regulation, supportive well-being activities, sexual cognition, and agency driven by personal needs. In the gender layer, approaches involved purposeful social connections, religiously informed sexual practices, and gender-based regulation.
These results highlighted the complex interplay between individual agency and structural influences, such as family dynamics, peer relationships, media representations, and religious norms. Adolescents actively participated in interpreting and redefining their sexual health within their sociocultural context rather than merely being passive recipients of information.
The study underscored the need for context-sensitive, comprehensive sexual health interventions. Such approaches should prioritize culturally appropriate education, engage families and schools, and strengthen institutional support. Policy frameworks must address both sexual and gender dimensions to empower adolescents and enhance their resilience in navigating their sexual health.
کلیدواژهها [English]
مقدمه و بیان مسئله
سلامت جنسی نوجوانان یکی از ارکان بنیادین سلامت جمعیت و توسعۀ اجتماعی در جوامع معاصر به شمار میآید و نقشی اساسی در شکلدهی هویت فردی، تقویت سرمایۀ اجتماعی و پویایی فرهنگی جامعه دارد (World Health Organization, 2015). باوجود اهمیت این حوزه، شواهد حاکیازآن است که از سلامت جنسی نوجوانان در بسیاری از نقاط جهان، بهویژه کشورهای درحالتوسعه مانند ایران، همچنان غفلت میشود و آموزش سازمانیافته یا حمایت ساختاری کافی برای نوجوانان وجود ندارد (Fatemi et al., 2023: 1352)؛ افزونبراین، پژوهش کیفی انجامشده روی دختران نوجوان نشان میدهد که این گروه سنی به آموزشهای رسمی، دقیق و ساختارمند سلامت جنسی دسترسی ندارند و عمدۀ اطلاعات خود را از منابع غیررسمی و بعضاً ناسالم به دست میآورند (Javadnoori et al., 2012: 539).
در سالهای اخیر، وضعیت سلامت جنسی نوجوانان در سطح جهانی با چالشهای درخور توجهی روبهرو شده است. طبق گزارش رسمی سازمان جهانی بهداشت، در میان نوجوانان کشورهای اروپایی، آسیایی و کانادا میزان استفاده از کاندوم در آخرین رابطۀ جنسی کاهش معناداری را نشان میدهد؛ این نرخ برای پسران از %70 به ۶۱% و برای دختران از ۶۳% به ۵۷% کاهش یافته و تقریباً ۳۰% نوجوانان در آخرین رابطۀ خود هیچ محافظتی به کار نبستهاند (World Health Organization, 2024). در ایران نیز شواهد پژوهشی بیانگر مواجهۀ نوجوانان با خطرات جدی درزمینۀ سلامت جنسی است؛ برای نمونه، در مطالعۀ ملی روی نوجوانان پسر تهرانی، تقریبا %30 آنها سابقۀ تجربۀ رابطۀ جنسی پرخطر داشتهاند و درعینحال، میزان آگاهی آنان دربارۀ بهداشت جنسی و بیماریهای مقاربتی (STDs) در سطح ناکافی گزارش شده است (Mohammadi et al., 2006: 35).
چنین شرایطی سبب میشود که نوجوانان برای پاسخ به نیازها و کنجکاویهای خود به منابع غیررسمی و گاه کماعتبار پناه ببرند؛ پدیدهای که میتواند زمینهساز بروز آسیبهایی ازجمله افزایش بیماریهای مقاربتی (STDs)، بارداریهای ناخواسته، رفتارهای پرخطر، اضطراب و آسیبهای اجتماعی و فردی شود. شواهد پژوهشی از دیگر کشورها و ایران گویای آن است که ترکیب مؤثر آموزش، نقش خانواده، حمایت مدرسه و باورهای دینی میتواند نقش جدی در پیشگیری از آسیبها و ارتقای سلامت جنسی نوجوانان ایفا کند (Fatemi et al., 2023: 1356; World Health Organization, 2015; Nassimi et al., 2018: 16)؛ اما همچنان فاصلۀ جدی میان سیاستگذاریها و واقعیت زیستۀ نوجوانان مشهود است و فقدان چارچوب و مداخلات بومیشده، مانعی جدی در ارتقای سلامت جنسی نوجوانان محسوب میشود؛ بنابراین، مسئلۀ سلامت جنسی در دوران نوجوانی بهعنوان یکی از حساسترین و تأثیرگذارترین دورههای تحول فردی، اهمیت ویژهای در رشد فردی و اجتماعی دارد و نبود آگاهی، آموزش و حمایت کافی، این گروه سنی را در معرض خطرات و آسیبهای متعددی قرار میدهد (شبانی شهرضا و همکاران، 1403: 765؛ خنیفر و همکاران، 1398: 65؛ Hu et al., 2023: 607).
باوجود رشد پژوهشها دربارۀ سلامت جنسی نوجوانان در ایران، بسیاری از مطالعات رویکرد کمی داشته و عمدتاً بر جنبههای پزشکی یا زیستی سلامت جنسی متمرکز شدهاند؛ درحالیکه از بُعد جنسیتی سلامت جنسی و راهبردهای نوجوانان در مواجهه با واقعیتهای جنسی عمدتاً غفلت شده است (جزینی و همکاران، ۱۴۰3: 2؛ رزاقی و برجعلی، 1392: 73؛ لطیفنژاد و همکاران، 1391: 7). در این زمینه لازم است تمایز میان دو مفهوم سلامت جنسی و سلامت جنسیتی روشن شود. سلامت جنسی بیشتر به ابعاد فردی، بهداشتی و پیشگیرانه اشاره دارد و ناظر بر وضعیت رفاه جسمی و روانی افراد در رابطه با جنسیت است (World Health Organization, 2015). درمقابل، سلامت جنسیتی به ابعاد اجتماعی و فرهنگی جنسیت ازجمله نقشها، ارزشها و هنجارهای جنسیتی در جامعه میپردازد (Heise et al., 2019: 2440). این تمایز مفهومی زمینهساز درک جامعتر و تحلیل دقیقتر سلامت جنسی نوجوانان میشود؛ افزونبراین، بخش چشمگیری از پژوهشهای موجود فاقد نگاه جامعهشناسانه به سلامت جنسی نوجوانان بوده است. این در حالی است که سلامت جنسی، پدیدهای برساختیافته در بستر گفتمانهای قدرت، ساختارهای اجتماعی و تجربۀ زیستۀ نوجوانان است و بدون توجه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی آن، نمیتوان به درک عمیق و بومی از وضعیت سلامت جنسی نوجوانان ایرانی دست یافت (Berger & Luckmann, 1966: 36; Giddens, 1991: 75; Foucault, 1976: 101)؛ در همین راستا، پژوهش حاضر با نگاه جامعهشناسانه و مبتنیبر رویکرد کیفی سعی دارد با تکیه بر واقعیتهای فرهنگی و بومی شهر مشهد، تجربیات زیستۀ نوجوانان را واکاوی کند و صدا و روایت آنها را بازتاب دهد.
در کلانشهر مشهد که با ساختار فرهنگی و مذهبی چندلایه، جمعیت متنوع، مناطق حاشیهنشین، مهاجرپذیری و حضور پررنگ زائران مواجه است، نوجوانان با چالشهای کمبود دسترسی به آموزشهای رسمی، ضعف خدمات بهداشتی، فشار ارزشهای متعارض دینی و مدرن و تأثیر فزایندۀ رسانهها و گروههای همسال در مسیر مواجهه با مسائل جنسی قرار میگیرند (لطیفنژاد و همکاران، 1391: 7)؛ بنابراین، مطالعه و تحلیل عمیق فهم، تجارب و راهبردهای نوجوانان مشهدی در عرصۀ سلامت جنسی ضرورتی است که در تحقیقات داخلی نیز به آن تأکید شده است؛ برایناساس، پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و نگاهی جامعهشناسانه، بر آن است که به این پرسش پاسخ دهد که نوجوانان شهر مشهد سلامت جنسی را چگونه درک و تجربه میکنند و برای مواجهه با موقعیتهای چالشی، ارتقا و حفظ سلامت جنسی چه راهبردهایی اتخاذ میکنند.
پیشینۀ پژوهش
در سالهای اخیر، مطالعات متعددی در ایران و جهان ابعاد، عوامل زمینهساز، موانع و راهبردهای ارتقای سلامت جنسی نوجوانان را بررسی کردهاند. در ایران، جزینی و همکاران (1403) نشان دادند که آموزش ساختاریافتۀ سلامت جنسی موجب بهبود خودپندارۀ جنسی دختران نوجوان میشود. همچنین آنان در مطالعهای کیفی (2024) سه مضمون اصلی شامل تروماهای جنسی، رفتارهای پرخطر و الگوهای نامعتبر جنسی را شناسایی کردند و بر ضرورت حمایتهای آموزشی و مراقبتی تأکید کردند. در پژوهشهای کیفی دیگر، کلاتهساداتی و همکاران (2023) با شناسایی مقولاتی همچون «جامعه درحال گذار»، «والدین سهلانگار» و «سیستم آموزشی بیپاسخ» ضعف ساختارهای آموزشی و حمایتی را برجسته و بر ضرورت تدوین برنامههای جامع آموزش جنسی متناسب با تنوع فرهنگی-اجتماعی ایران تأکید کردند. حاجیان و همکاران (1401) نیز با تأکید بر پیامدهای فهم ناقص جنسی در نوجوانان اصفهانی، ضرورت آموزش جامع جنسی را مطرح کردند. یافتههای فرحبخش و همکاران (1401) نشان داد که خانواده و منابع فرهنگی–اجتماعی در شکلدهی نگرش جنسی نقش تعیینکننده دارند. همچنین تربتی و همکاران (1398) با تأکید بر نقش خانواده و مدارس، ارتباط عاطفی و آموزشی والدین را از عوامل کلیدی تربیت جنسی سالم معرفی کردند. مطالعات دیگر همچون لطیفنژاد و همکاران (1391) به فقدان دانش جنسی، منابع اطلاعاتی نادرست و تحولات فرهنگی-اجتماعی و دیگاه مذهبی اشاره کردند. مرادی و سراج (1402) در مرور روایتی خود، چالشهای کلانساختاری مانند فقدان استراتژی جامع، ضعف نظام سلامت، سلطۀ تابوهای فرهنگی و استفادهنکردن از ظرفیت مذهب را برجسته کردند. همچنین مرقاتی خویی و همکاران (1396) نشان دادند که نبود حمایت اجتماعی، عدم حمایت عاطفی خانواده و آموزش جنسی محدود، بستر رفتارهای پرخطر جنسی را فراهم میسازد. این مجموعۀ پژوهشها نشان میدهد که سلامت جنسی نوجوانان در ایران، بیش از هر چیز متأثر از تعامل میان عوامل خانوادگی، آموزشی، فرهنگی–اجتماعی و مذهبی است و درعینحال از کمبود سیاستگذاریهای جامع رنج میبرد.
در سطح بینالمللی، مطالعات متعددی بر اثربخشی آموزش جامع جنسی تمرکز داشتهاند. رودریگز-گارسی[1] و همکاران (2025) در یک مرور نظاممند بر 25 کارآزمایی بالینی نشان دادند که آموزش جامع جنسی در کاهش رفتارهای پرخطر نوجوانان مؤثر است. چلیک ارن[2] و همکاران (2024) نیز با تأکید بر نقش همسالان، اثربخشی آموزش مسئولیتپذیری سلامت جنسی را در میان نوجوانان کولی ترکیه گزارش کردند. بهطور مشابه، زافرا-آگئا[3] و همکاران (2024) نشان دادند که آموزش مبتنیبر فناوری موجب بهبود نگرشها و دانش مرتبط با HIV و عفونتهای مقاربتی (STIs) میشود. مککریمون[4] و همکاران (2024) نیز اثربخشی برنامههای آنلاین کوتاهمدت سلامت جنسی را در افزایش دانش و کاهش رفتارهای پرخطر نوجوانان تأیید کردند. مطالعات گستردهتر نظیر پژوهش شاون[5] و همکاران (2023) در 50 کشور جهان نشان داد که روابط مثبت والدین و نوجوانان عاملی مهم در کاهش رفتارهای پرخطر است. همچنین جوی[6] (2018) و آکورا[7] و همکاران (2018) در پژوهشهای خود نقش خانواده و مدرسه را بهعنوان منابع اصلی آموزش جنسی نوجوانان برجسته و بر ضرورت آموزش ترکیبی و مشارکت ذینفعان کلیدی تأکید کردند.
جمعبندی پیشینههای مذکور نشان میدهد که سلامت جنسی نوجوانان پدیدهای چندبعدی و زمینهمند است که متأثر از تعامل عوامل فردی، خانوادگی، فرهنگی-اجتماعی و مذهبی قرار دارد. باوجود پیشرفتهای پژوهشی، همچنان خلأ جدی در مطالعات کیفی و جامعهشناسانه با تمرکز بر تجربۀ زیسته و راهبردهای نوجوانان در مواجهه با سلامت جنسی، بهویژه در بسترهای فرهنگی خاص ایران وجود دارد. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و تمرکز بر تجربۀ زیسته و راهبردهای نوجوانان مشهدی، تلاش دارد ابعاد جدیدی از برساخت اجتماعی سلامت جنسی را آشکار سازد و زمینه را برای سیاستگذاری و برنامهریزی مؤثرتر فراهم کند.
حساسیت نظری
دونالد ناتبیام (2000) در نظریۀ سلامت توانمندساز، سلامت را نه وضعیتی ایستا، بلکه فرایندی اجتماعی، فرهنگی و مبتنیبر مشارکت فعال میداند که در تضاد با رویکرد زیستپزشکی سنتی است (Nutbeam, 2000: 264). او با تأکید بر آگاهی انتقادی، افزایش مهارتهای تصمیمگیری و مشارکت نوجوانان در تصمیمات مرتبط با بدن خود، آموزش سلامت جنسی را ابزاری برای تحقق سلامت جنسی، عدالت جنسیتی و کنشگری اجتماعی معرفی میکند (Wallerstein, 1992: 198; Freire, 1970: 50). در این چارچوب، نوجوانان نه دریافتکنندۀ منفعل دانش، بلکه کنشگرانی مشارکتجو و معناساز هستند که در فرایند درک سلامت جنسی، بازتعریف هنجارهای فرهنگی و توسعۀ راهبردهای مقاومت در برابر تابوها نقش دارند. این نظریه امکان تحلیل تجربۀ نوجوانان از سلامت جنسی را بهمثابۀ بخشی از «خودمختاری جنسی» و «توانمندسازی اجتماعی» فراهم میسازد و بر این نکته تأکید دارد که راهبردهای نوجوانان برای مواجهه با محدودیتهای فرهنگی، بازتابی از کنشگری و تلاش برای بازتعریف هنجارهای اجتماعی است (Kirby, 2007: 112).
برایان ترنر (1996) با ارائۀ نظریۀ جامعهشناسی بدن، بدن را بهمثابۀ مکان اعمال قدرت و مقاومت تحلیل میکند و امکان فهم سلامت جنسی را در پیوند با بازنماییهای فرهنگی و انضباط اجتماعی بدن فراهم میسازد. به باور ترنر، بدن نوجوان بهویژه در بسترهای جنسیتی محل تقاطع گفتمانهای پزشکی، دینی، رسانهای و اخلاقی است (Turner, 1996: 9). بدن زنانه، در این نظریه بیشتر به ابژهای نظارتپذیر و شرمزده تبدیل میشود؛ ازاینرو، تجربۀ بدنمندی نوجوانان_ اعم از ترس، سکوت، مقاومت یا بازتعریف جنسیت_ درک آنان از سلامت جنسی را شکل میدهد و راهبردهای آنان در مواجهه با کنشها یا کنترلهای جنسی را متأثر میسازد. ترنر (1996) با طرح مفهوم «بدن نظارتشده» تحلیل مفیدی از طیف واکنشهای نوجوانان به کنترل اجتماعی جنسیت، از پذیرش تا خلاقیت و مقاومت ارائه میدهد (Turner, 1996: 37).
اوری برونفنبرنر (1979) در نظریۀ سیستمهای اکولوژیکی با ترسیم سطوح درهمتنیدۀ خُردهنظام (خانواده، مدرسه و گروه همسالان)، میاننظام (ارتباط بین نهادها)، بُروننظام (اشتغال والدین یا رسانه) و کلاننظام (هنجارها و ارزشهای فرهنگی حاکم) بستری تحلیلی برای فهم چندلایۀ سلامت جنسی نوجوانان فراهم میسازد (Bronfenbrenner, 1979: 21; Paquette & Ryan, 2001: 128). برونفنبرنر (1979) درک نوجوانان از جنسیت و سلامت جنسی را نتیجۀ تعاملات بینفردی و نظامهای اجتماعی میداند؛ بهگونهای که راهبردهای نوجوانان برای مواجهه با مخاطرات و محدودیتهای جنسی، بازتابی از ظرفیت آنان برای تفسیر، یکپارچهسازی و پاسخگویی به پیامهای متضاد در محیط اجتماعی است (Spencer et al., 1997: 86). در این میان، خُردهساختارهایی چون خانواده و مدرسه از طریق سبکهای تربیتی و کنترل جنسی، زمینهساز اتخاذ راهبردهای کنشگرانه یا محافظهکارانه در نوجوانان میشوند. از این منظر، سلامت جنسی نهفقط نتیجۀ آموزش یا دانش فردی، بلکه حاصل کنش متقابل با ساختارهای نهادی و فرهنگی است.
روش پژوهش
پژوهش حاضر با هدف درک و فهم معنای سلامت جنسی از دیدگاه مشارکتکنندگان نوجوان، از منظر تفسیرگرایانه انجام شده است. رویکرد پژوهش استقرایی است. هدف این رویکرد تولید دادهها و اطلاعات جدید ازطریق مشاهده و مصاحبه با نوجوانان و ساماندهی اطلاعات به روشی معنادار است. پژوهش با تکیه بر راهبرد تحلیل مضامین (تماتیک[8]) انجام گرفته است. افق زمانی پژوهش مقطعی است و دادهها در مقطع مشخص در سال 1403 طی 3 ماه با تکنیک مصاحبۀ نیمهساختاریافته گردآوری شده است. دادههای بهدستآمده با استفاده از روش تحلیل مضمون براون و کلارک[9] (2006) کدگذاری و مضامین اصلی سلامت اجتماعی استخراج شد.
جامعۀ آماری پژوهش شامل نوجوانان دختر و پسر ۱۵ تا ۱۹سالۀ شهر مشهد بوده است. ملاک و معیار انتخاب نمونهها، نوجوانانی با طیف متنوعی از طبقات مختلف اجتماعی با در نظر گرفتن تنوع جنسیتی، تحصیلی، خانوادگی و فرهنگی-قومیتی بودند که در جدول (1) مشخص شده است. برای انتخاب نمونهها از روش نمونهگیری هدفمند استفاده شد. در این مطالعه، تحلیلها براساس دادههای جمعآوریشده از 30 نمونه بهصورت حضوری انجام شد. پژوهش کیفی مناسب از نمونهگیری هدفمند استفاده میکند؛ بدین معنا که بهصورت هدفمند از کسانی استفاده میشود که اهداف و سؤالات پژوهش را پوشش دهند (Tracy, 2013). با بهرهگیری از تکنیک مصاحبۀ نیمهساختاریافته و با رضایت نمونهها اطلاعات به دو شیوۀ ضبط صوتی و یادداشتبرداری در مکان مصاحبه و به دور از هرگونه دخالت فردی غیر از مصاحبهشونده گردآوری شده است. مصاحبه با نمونهها تا اشباع دادهها انجام گرفت. اشباع دادهها زمانی حاصل میشود که جمعآوری اطلاعات جدید دیگر به کشف الگوها یا مفاهیم تازه منجر نشود. برای رسیدن به اشباع دادهای در پژوهش حاضر، این مراحل طی شد: ۱. در ابتدا سعی شد تنوعی از نمونهها انتخاب شود تا دیدگاههای مختلف دربارۀ سلامت جنسی پوشش داده شود؛ ۲. مصاحبهها تا زمانی ادامه یافت که دادۀ جدیدی کشف نشد و ۳. در پایان، برای اطمینان از اشباع دادهها با سه نفر دیگر مصاحبۀ تکمیلی انجام و مشخص شد که اشباع دادهها درست است و نیازی به ادامۀ مصاحبه نیست.
تحلیل دادههای بهدستآمده با روش تحلیل مضمون و با کمک نرمافزار مکسکیودا و در راستای کشف مضامین اصلی مرتبط با سلامت جنسی نوجوانان انجام شده است. بنا به اعتقاد براون و کلارک (2006)، مضمون بیانگر اطلاعات قوی دربارۀ دادهها و پرسشهای پژوهش است و معنای الگوی موجود را در مجموعهای از دادهها مکشوف میکند. مضمون الگویی است که در دادهها یافت میشود و در سطح حداقلی به توصیف و سازماندهی یافتهها و در سطح حداکثری به تفسیر ابعاد پدیده کمک میکند (Boyatzis, 1998: 4). این روش، فرایندی برای تحلیل دادههای متنی است و دادههای پراکنده را به دادههایی غنی و تفصیلی تبدیل میکند (شیخزاده و بنیاسد، 1399: 24). در این روش، مضامین در سه سطح: مضامین پایه[10] (مفاهیم موجود در متن)، مضامین سازماندهنده[11] (برآمده از ترکیب مضامین پایه = مضامین فرعی) و مضامین فراگیر[12] (اصول حاکم بر کلیت متن = مضامین اصلی) در رابطهای اعم و اخص و بهصورت شبکهای حاصل میشوند (Attride-Stirling, 2001: 389).
برایناساس، پس از انجام مصاحبه، دادههای حاصل از مصاحبه بهصورت مکتوب درآمد تا تحلیل مضمون آغاز شود. پس از تبدیل فایلهای صوتی به متن مکتوب، مطالعۀ دقیق و سطربهسطر متون برای کشف مفاهیم پایه آغاز شد. گفتنی است که بررسی سطربهسطر و کلمهبهکلمه، وقتگیرترین شیوۀ کدگذاری است؛ اما معمولاً پربازدهترین نیز هست (استراوس و کربین، 1396: 141). پس از مطالعۀ مکرر متنها، مضامین پایه شناسایی شدند؛ سپس ازطریق مقایسه و بازنگری مداوم، مفاهیم اولیۀ شناساییشده براساس شباهتها و تفاوتها دستهبندی و مضامین فرعی معنابخشی ایجاد شدند؛ درنهایت، تلاش شد با افزودن به سطح انتزاع در مضامین، مفاهیم اصلی و کلی به دست آید. محققان در فرایند تحلیل مضامین، تمایز واضحی میان مضامین مرتبط با سلامت جنسی (ابعاد فردی، بهداشتی و روانی) و سلامت جنسیتی (ابعاد اجتماعی، فرهنگی، نقشها و هنجارهای جنسیتی) قائل شدند. مضامین پایه، فرعی و اصلی مرتبط با سلامت جنسی در دو لایۀ جنسی و جنسیتی بهصورت مجزا استخراج و در تحلیل یافتهها تفکیک شدند. این رویکرد امکان فهم بهتر ابعاد مختلف سلامت جنسی نوجوانان را در بستر فرهنگی و اجتماعی فراهم آورد. در این فرایند اصل جامعبودن و مانعبودن در دستهبندی مضامین رعایت شد.
پیش از شروع مصاحبه با نمونههای هدف، اطلاعاتی دربارۀ موضوع پژوهش، هدف پژوهش، شیوۀ گردآوری دادهها و مزیت پژوهش به آنها ارائه شد و به مشارکتکنندگان اطمینان داده شد که مشخصات هویتی و اطلاعات کسبشده نزد نویسندگان محرمانه باقی خواهد ماند و فقط در راستای پیشبرد پژوهش و رسیدن به نتیجۀ مطلوب استفاده خواهد شد. درتمام فرایند پژوهش، اهتمام ورزیده شده تا چهار معیار لینکلن و گوبا[13] شامل باورپذیری[14]، انتقالپذیری[15]، اطمینانپذیری[16] و تأییدپذیری [17]لحاظ شود (هومن، 1393:92). همچنین کوشش شد تا اعتبار پژوهش با استفاده از روش تثلیث نظری، انعطاف چارچوب نظری و انتخاب نمونههای پرمایه ارتقا یابد. پایایی دادهها نیز بهواسطۀ هدایت دقیق جریان مصاحبه، مصاحبۀ همگرا، تعامل مستمر با گروه پژوهشی، کدگذاری چندباره و تأیید کدگذاری ازسوی مشارکتکنندگان در نظر گرفته شده است.
جدول 1- ویژگیهای مشارکتکنندگان
Table 1- Characteristics of the participants
|
قومیت |
شغل |
درآمد خانوار |
جنس |
سن |
نام مستعار |
ردیف |
قومیت |
شغل |
درآمد خانوار |
جنس |
سن |
نام مستعار |
ردیف |
|
|
فارس |
تعمیرکار |
متوسط |
مرد |
18 |
حمیدرضا |
16 |
ترک |
محصل |
پایین |
مرد |
19 |
دانیال |
1 |
|
|
فارس |
فروشنده |
بالا |
مرد |
15 |
رسول |
17 |
عرب |
محصل |
متوسط |
زن |
15 |
زینب |
2 |
|
|
فارس |
طراح |
بالا |
مرد |
19 |
امیرحسین |
18 |
فارس |
محصل |
متوسط |
زن |
19 |
ریحانه |
3 |
|
|
فارس |
محصل |
متوسط |
زن |
19 |
مژگان |
19 |
ترک |
آزاد |
متوسط |
زن |
19 |
فاطمه |
4 |
|
|
ترک |
بیکار |
پایین |
زن |
18 |
فاطمه |
20 |
فارس |
محصل |
متوسط |
مرد |
16 |
علیرضا |
5 |
|
|
فارس |
محصل |
بالا |
زن |
18 |
درنا |
21 |
فارس |
محصل |
بالا |
زن |
19 |
الی |
6 |
|
|
فارس |
محصل |
پایین |
زن |
19 |
ثنا |
22 |
عرب |
محصل |
متوسط |
زن |
18 |
فاطمه |
7 |
|
|
لر |
محصل |
متوسط |
زن |
19 |
تارا |
23 |
فارس |
محصل |
بالا |
زن |
19 |
فائزه |
8 |
|
|
ترک |
مترجم |
متوسط |
زن |
18 |
سحر |
24 |
فارس |
محصل |
متوسط |
مرد |
17 |
امیرحسین |
9 |
|
|
فارس |
نقاش |
متوسط |
زن |
18 |
مهسا |
25 |
فارس |
محصل |
متوسط |
زن |
18 |
تینا |
10 |
|
|
فارس |
محصل |
پایین |
زن |
19 |
مریم |
26 |
کرمانج |
محصل |
متوسط |
زن |
18 |
فاطمه |
11 |
|
|
فارس |
محصل |
پایین |
زن |
19 |
نازی |
27 |
فارس |
آزاد |
متوسط |
مرد |
19 |
محمد |
12 |
|
|
فارس |
ندارد |
متوسط |
زن |
19 |
فاطمه |
28 |
فارس |
آرایشگر |
بالا |
زن |
19 |
آیدا |
13 |
|
|
فارس |
ندارم |
متوسط |
زن |
19 |
نونا |
29 |
فارس |
آزاد |
بالا |
مرد |
18 |
رضا |
14 |
|
|
عرب |
ندارم |
متوسط |
زن |
19 |
دلارام |
30 |
فارس |
مربی |
متوسط |
زن |
17 |
نجمه |
15 |
|
یافتههای پژوهش
در راستای هدف اصلی پژوهش و با تمرکز بر درک و راهبردهای نوجوانان برای ارتقای سلامت جنسی، پس از طی فرایند دقیق کدگذاری دادهها، مضامین استخراجشده در سه سطح پایه، سازماندهنده و فراگیر دستهبندی شدند. محققان در فرایند تحلیل مضامین، تمایز واضحی میان مضامین مرتبط با سلامت جنسی در دو لایۀ جنسی (ابعاد فردی، بهداشتی و روانی) و جنسیتی (ابعاد اجتماعی، فرهنگی، نقشها و هنجارهای جنسیتی) قائل شدند؛ بنابراین، ابتدا مضامین پایه از متن مصاحبهها استخراج شد و سپس با ترکیب و تلخیص این مضامین، تلاش شد تا به سطح بالاتری از انتزاع و کشف مضامین اصلی دست یابند. در ادامه، مضامین اصلی و فرعی به تفکیک هر سؤال پژوهش به اختصار شرح داده میشود و برای هریک، نمونههایی از گفتههای نوجوانان ارائه خواهد شد تا تصویری روشن از تجربۀ زیسته و معنایابی آنان به سلامت جنسی ارائه شود.
درک و فهم نوجوانان
بهمنظور شناسایی راهبردهای نوجوانان برای ارتقای سلامت جنسی، ابتدا لازم است برداشتها و درک آنان باتوجهبه تجربۀ زیسته از مفهوم سلامت جنسی بررسی شود؛ بر همین اساس، تحلیل مصاحبههای انجامشده نشان داد که نوجوانان شرکتکننده، سلامت جنسی را در قالب شش مضمون اصلی و بیستوسه مضمون فرعی که در جدول (2) مشخص شده، تعریف و تجربه میکنند؛ از این بین مضامین «حفاظت جنسی»، «کامیابی روانی-جنسی»، «تعاملات جنسی-عاطفی»، «تحققمندی جنسی» و «یکپارچگی زیستی-روانی» مرتبط با لایۀ جنسی سلامت جنسی و «هنجارمندی» مرتبط با لایۀ جنسیتی سلامت جنسی است. در ادامه، این مضامین اصلی و فرعی به تفکیک در دو بخش ارائه و برای هریک، نمونههایی از گفتههای نوجوانان ذکر میشود تا تصویری روشن از معنایابی آنان به سلامت جنسی ترسیم شود.
جدول 2- مضامین اکتشافی درک و فهم نوجوانان
Table 2- Exploratory themes of adolescents’ perceptions
|
مضامین پایه |
مضامین فرعی |
مضامین اصلی |
|
نداشتن بیماری جنسی طرفین، نداشتن بیماری جنسی. |
فقدان بیماری |
|
|
انجام آزمایشات بیماریهای مقاربتی، بهداشت جنسی، بهداشت فردی، رعایت بهداشت، انجام مراقبتهای بهداشتی. |
ادراک بهداشتی |
|
|
اهمیت به سلامت بدن، مراقبت از خود دربرابر بیماریها، اطمینان از مبتلانشدن به بیماری، مراقبت از خود دربرابر رفتار ناسالم، انجام آزمایشات بیولوژیکی، انجام آزمایشات. مراقبت از خود. |
آگاهی مراقبتی |
حفاظت جنسی |
|
عدم رفتارهای پرخطر جنسی، رفتار کنترلشدۀ جنسی، رفتار محافظتشده. |
رفتار ایمن |
|
|
استفاده از ابزارهای پیشگیری، رابطۀ امن، عدم روابط ناایمن. |
رابطۀ محافظتشده |
|
|
آگاهی جنسی، شناخت تمایلات جنسی، شناخت جنسی، شناخت جنس مخالف، آگاهی جنسی متقابل، شناخت جسمی، شناخت عاطفی، شناخت روانی، اطلاعات جنسی، شناخت بیماریهای جنسی، سواد رابطه، شناخت نیازهای جنسی، اطلاعات خودمراقبتی جنسی. |
بصیرت جنسی |
|
|
توجه متقابل به بدن، احترام متقابل به بدن، احترام متقابل به خواستههای جنسی، احترام متقابل جنسی، احترام متقابل به جنسیت، احترام متقابل. |
احترام محوری متقابل |
|
|
رابطۀ جنسی همراه با رضایت، رابطۀ جنسی بدون اجبار، زندگی جنسی با رضایت. |
رضایتمندی جنسی |
کامیابی روانی-جنسی |
|
زندگی همراه با لذت جنسی، اشتیاق جنسی، رابطۀ با لذت، رابطۀ جنسی با نشاط، لذت جنسی. |
لذت جنسی |
|
|
رابطۀ جنسی ایدئال، رابطۀ جنسی خوب، رابطۀ جنسی سالم، رابطۀ جنسی متعادل، رابطۀ جنسی نرمال، رابطۀ جنسی درست، رابطۀ جنسی، رابطۀ جنسی متعارف، رابطۀ جنسی متنوع. |
رابطه جنسی |
|
|
رابطۀ عاطفی ایدئال، رابطۀ سالم عاطفی، رابطۀ رمانتیک، رابطۀ جنسی عاطفی، رابطۀ عاطفی. |
رابطه رمانتیک |
تعاملات جنسی-عاطفی |
|
رابطۀ جنسی قبل ازدواج، روابط دوستی قبل ازدواج، رابطه با جنس مخالف قبل ازدواج. |
رابطۀ سفید |
|
|
زندگی جنسی متعارف، روابط متعارف، رفتار متعارف، رفتار جنسی متعارف، روابط جنسی متعارف، زندگی جنسی چارچوبمند، روابط شرعی. |
عرفمحوری |
|
|
رابطه بر پایۀ تعهد، زندگی جنسی همراه با تعهد، رابطۀ همراه با اعتماد، رابطۀ به دور از خیانت. |
اخلاقمحوری |
|
|
پرهیز از خودارضایی، دوری از عوامل تحریکآمیز، پرهیز از تجارب ناپسند، دوری از رفتار غیرشرعی. |
اجتنابگرایی معنوی |
هنجارمندی |
|
عدم خواستههای نامعقول و انحرافی، عدم گرایشات نابهنجار، عدم اختلالات جنسی، عدم سادیسم و مازوخیسم جنسی، عدم انحرافات جنسی. |
عدم اختلال جنسی |
|
|
ازدواج بهموقع، عدم رابطۀ جنسی قبل ازدواج، عدم رابطه با جنس مخالف، عدم روابط آزاد. |
سلامت ازدواجمحور |
|
|
رفع صحیح نیاز جنسی، رفع نیاز جنسی، ارگاسم جنسی، سیرشدگی جنسی. |
کامیابی جنسی |
|
|
ارضای عاطفی، کامیابی عاطفی، تأمین عاطفی. |
توفیق عاطفی |
تحققمندی جنسی |
|
سلامت روانی، رابطۀ ایدئال روحی، رابطۀ سالم روانی، عزت نفس، اعتمادبهنفس، آرامش ذهنی. |
سلامت روحی |
|
|
سلامت جسمی، بنیه بدنی، سلامت هورمونهای بدن، جذابیتهای بدنی. |
سلامت جسمی |
|
|
عدم مشکلجنسی، عدم ناباروری، ناتوانی در برقراری رابطۀ درست، توانایی برقراری رابطۀ جنسی. |
عدم مشکل جنسی |
یکپارچگی زیستی-روانی |
|
زندگی جنسی با آرامش، زندگی سالم، صمیمیت با خانواده، زندگی جنسی با نشاط، صمیمیت با همسر، شرایط مالی خوب، پارتنر خوب و همراه، محیط سالم، خانوادۀ سالم، شرایط محیطی و ارتباطات. |
زیستمندی حمایتی |
|
در بخش نخست یافتههای مرتبط با تجارب نوجوانان از فهم سلامت جنسی ارائه میشود که در دو لایۀ مضامین جنسی و جنسیتی تفکیک شده است. ابتدا مضامین مربوط به لایۀ جنسی ارائه میشود که شامل «حفاظت جنسی»، «کامیابی روانی-جنسی»، «تعاملات جنسی-عاطفی»، «تحققمندی جنسی» و «یکپارچگی زیستی-روانی» است.
حفاظت جنسی
این مضمون، حاصل ترکیب شش مضمون فرعی شامل فقدان بیماری، بصیرت جنسی، ادراک بهداشتی، آگاهی مراقبتی، رابطۀ محافظتشده و رفتار ایمن است. مشارکتکنندگان سلامت جنسی را عمدتاً در قالب حفاظت از خود و شریک جنسی دربرابر آسیبهای جسمی، روانی و اجتماعی تعریف کردند. این برداشت، علاوهبر تأکید بر رفتارهای بهداشتی و پیشگیرانه، به مسئولیتپذیری فردی، شناخت مرزهای امن و توانایی نهگویی در موقعیتهای پرخطر نیز اشاره دارد.
فقدان بیماری: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل نبود بیماریهای مرتبط با سیستم جنسی و تناسلی میدانند. بیماریهای مقاربتی (STDs) مانند ایدز (HIV)، زگیل تناسلی و سایر عفونتهای مقاربتی (STIs) که میتواند بر عملکرد جنسی یا باروری تأثیر بگذارد، در ذهن پاسخگویان بهعنوان تهدید اصلی سلامت جنسی مطرح شده است. برای این گروه، سلامت جنسی به معنای آن است که خود و شریک جنسیشان فاقد هرگونه بیماری جنسی باشند.
«تعریف من از سلامت جنسی نداشتن بیماری جنسیه؛ هم برای خودم و هم شریک جنسیم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۰)
برخی نوجوانان علاوهبر نبود بیماری، بر انجام آزمایشهای پزشکی و اطمینان از سلامت طرفین تأکید دارند.
«سلامت جنسی ازنظر من اینه که خودم و کسی که باهاش رابطه دارم، درصورتیکه آزمایشهایمان سالم باشه، سلامت جنسی داریم و احساس میکنیم که ازنظر جنسی سالم هستیم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۹)
ادراک بهداشتی: این مضمون نشاندهندۀ آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل نگرش به انجام اقدامات پیشگیرانه و رعایت اصول بهداشتی میدانند. ادراک بهداشتی در این زمینه شامل باور به رعایت بهداشت فردی و جنسی، استفاده از ابزارهای بهداشتی مناسب و انجام آزمایشهای منظم برای تشخیص بیماریهای مقاربتی است. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی معنا دارد که فرد با آگاهی و مسئولیتپذیری، اقدامات لازم را برای پیشگیری از بیماریها و حفظ سلامت خود انجام دهد.
«درک من از سلامت جنسی داشتن، بهداشت فردی و بهداشت جنسی هستش؛ یعنی پاکیزهبودن و رعایت نکات بهداشتی.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۶)
برخی نوجوانان علاوهبر رعایت بهداشت روزمره، بر انجام تستهای پزشکی برای پیشگیری از عفونتها تأکید دارند.
«سلامت جنسی یکی داشتن بهداشت و استفاده از وسائل بهداشتی مناسبه برای جلوگیری از عفونتها و انجام مراقبتهای بهداشتی و تستهای مربوط به بیماری مقاربتی.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۷)
رابطۀ محافظتشده: این مضمون نشاندهندۀ آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل نگرش به داشتن روابط جنسی محافظتشده میدانند. منظور از رابطۀ محافظتشده، استفاده از روشهای پیشگیری مانند کاندوم یا سایر ابزارهای محافظتی برای کاهش خطر ابتلا به بیماریهای مقاربتی (STDs) و پیشگیری از بارداری ناخواسته است. برای این گروه، باور و انجام اقدامات محافظتی در روابط جنسی اصلی اساسی برای حفظ سلامت خود و شریک جنسی تلقی میشود.
«من سلامت جنسی رو داشتن رابطۀ جنسی محافظتشده میدونم؛ یعنی استفاده از کاندوم توی روابطمون... اگر از کاندوم استفاده نکنیم، حتی ممکنه بیماریهای کوچیکی مثل عفونتها هم سبب آسیب به طرف مقابل بشه و سلامت جنسی طرف مقابلمون رو به خطر بندازه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲)
برخی نوجوانان بر لزوم استفاده از ابزارهای مناسب پیشگیری و اهمیت این موضوع بهعنوان شاخص اصلی سلامت جنسی تأکید دارند.
«درکی که من از سلامت جنسی دارم اینه که حتما باید در روابطمون از ابزارهای مناسب پیشگیری از بیماریهای مقاربتی و عفونتی استفاده کنیم و این رو یک شاخص یا اصل مهم برای تعریف سلامت جنسی میدونم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۹)
آگاهی مراقبتی: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل مسئولیتپذیری فردی و انجام اقدامات آگاهانه برای حفظ و بهبود سلامت جسمی، روانی و جنسی خود میدانند. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی معنا دارد که فرد با آگاهی و حساسیت به بدن و روان خود، از رفتارهای ناسالم پرهیز کند و اقدامات پیشگیرانه را در اولویت قرار دهد.
«سلامت جنسی یعنی مراقبت از خودمون در برابر رفتارهای نامناسب هستش؛ یعنی دوری کنیم از رفتارهایی که به ظرافت بدن یک خانوم بیتوجهی میشه؛ چون باعث میشه یک خانوم احساس بدی بهش دست بده و تحقیر بشه. اینها سلامت جنسی رو از بین میبره.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۱)
برخی نوجوانان، انجام تستهای پزشکی را نیز جزو ضروریات آگاهی مراقبتی و فهمشان از سلامت جنسی میدانند.
«سلامت جنسی یعنی آگاهی به اینکه گرفتن تستهای مختلف بیولوژیکی قبل رابطه لازمه تا آگاهی پیدا کنیم از سلامت خودمون و طرفمون تا مطمئن بشیم دچار بیماری نمیشیم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۶)
بصیرت جنسی: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل آگاهی عمیق، شناخت ابعاد مختلف نیازها، احساسات، رفتارها و پیامدهای جنسی میدانند. بصیرت جنسی شامل توانایی تحلیل، تصمیمگیری آگاهانه و شناخت تمایلات و ترجیحات جنسی خود و طرف مقابل است. برای این گروه، سلامت جنسی به این معناست که فرد بتواند بهصورت مسئولانه و مبتنیبر دانش در زندگی جنسی خود عمل کند.
«سلامت جنسی به نظر من شناخت جنسی و تمایلات جنسیه؛ یعنی بتونم نیازها و ترجیحات جنسی خودم و پارتنرم رو بهخوبی درک کنم و براساس اون رفتار کنم.» (مصاحبهشوند؛ شمارۀ ۲۱)
در کنار شناخت تمایلات، برخی نوجوانان بر اهمیت آگاهی از بیماریهای جنسی و راههای پیشگیری نیز تأکید دارند.
«سلامت جنسی یعنی شناخت و اطلاعات در مورد بیماریهایی که ممکنه ازطریق رابطه به هم منتقل کنن و پیشگیریشون.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۲)
همچنین، داشتن مهارت و دانش برای جلوگیری از سوءاستفادههای جنسی نیز از دید برخی نوجوانان بخشی از بصیرت جنسی به شمار میرود.
«به نظرم تعریفی که میشه برای سلامت جنسی آورد، داشتن اطلاعات و مهارتهای کافی برای جلوگیری از سوءاستفادههای جنسیه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳)
رفتار ایمن: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل انجام رفتارها و اقدامات پیشگیرانهای میدانند که خطرات و آسیبهای احتمالی را به حداقل میرساند. رفتار ایمن در حوزۀ جنسی شامل رعایت اصول محافظتی و دوری از رفتارهای پرخطر برای پیشگیری از بیماریهای مقاربتی (STDs)، بارداری ناخواسته و آسیبهای عاطفی یا روانی است. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد با کنترل رفتارهای خود، محیطی امن برای خود و دیگران فراهم کند.
«بخوام تعریفی از خود سلامت جنسی بگم اینه که به مجموعهای از رفتارهای کنترلشده جنسی گفته میشه که باید انجام بدیم تا سلامت جنسیمون با چالش مواجه نشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۹)
برخی نوجوانان پرهیز از رفتارهای پرخطر و توجه به پیامدهای عاطفی را نیز بخش مهمی از رفتار ایمن میدانند.
«تعریف من از سلامت جنسی اینه که رفتار پرخطر جنسی نداشته باشم؛ یعنی رفتاری که باعث صدمه و آسیب میشه. حالا هر آسیبی، مثل آسیب عاطفی؛ یعنی وارد روابطی بشه که ازلحاظ عاطفی صدمه ببینه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۶)
کامیابی روانی_جنسی
این مضمون، حاصل ترکیب چهار مضمون فرعی شامل احتراممحوری متقابل، رضایتمندی جنسی و لذت جنسی است. مشارکتکنندگان سلامت جنسی را عمدتاً در قالب تجربۀ احساس رضایت، آرامش روانی، ثبات هیجانی و لذت ذهنی در روابط جنسی تعریف کردند. این برداشت، علاوهبر تأکید بر نبود مشکلات عملکردی به اهمیت کیفیت روانی رابطه، احترام و درک متقابل، و رضایتمندی عاطفی و هیجانی اشاره دارد. از دیدگاه نوجوانان، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که رابطهای متعادل، بدون تنش و همراه با هماهنگی هیجانی میان طرفین شکل بگیرد و فرد بتواند در کنار سلامت جسمی، ازنظر روانی و ذهنی نیز احساس رضایت و کامیابی داشته باشد.
لذت جنسی: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل تجربۀ لذت، هیجان و رضایتبخشی در روابط جنسی میدانند. لذت جنسی شامل احساس خوشایند، اشتیاق به تکرار رابطه و دستیابی به ارگاسم است و میتواند در ابعاد جسمی، روانی و عاطفی تجربه شود. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که هر دو طرف رابطه بتوانند از تجربۀ جنسی خود لذت ببرند و احساس خشنودی و رفاه داشته باشند.
«تعریف من از سلامت جنسی، انجامشدن رابطۀ جنسیه که هر دو طرف اون لذتی که باید رو ببرن از این قضیه؛ یعنی یک رابطهای که یهجوری فرد اشتیاق داشته باشه به تکرارش؛ پس وقتی طرفین سلامت جنسی دارن که از رابطۀ جنسی که دارن لذت ببرن و دوطرفه مشتاق به انجام دوبارش باشن.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۱)
فهم برخی دیگر نوجوانان از سلامت جنسی، دستیابی به لذت ذهنی و جسمی، بهویژه رسیدن به ارگاسم بهعنوان مهمترین شاخص سلامت جنسی است.
«سلامت جنسی ازنظر من زمانیه که ازنظر ذهنی لذت میبرم از رابطههام و به ارگاسم میرسم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۹)
رضایتمندی جنسی: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل احساس رضایت و خشنودی از روابط و تجربیات جنسی خود میدانند. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که هر دو طرف رابطه از تجربۀ جنسی خود رضایت دارند و روابط جنسی با میل و اختیار دوطرفه همراه باشد.
«سلامت جنسی به نظرم اینه که از رابطۀ جنسیم احساس رضایت و خشنودی کنم و مطمئن باشم پارتنرم هم همین حسو داره... هرچقد رضایتمون بیشتر باشه، سلامت جنسی بالاتری داریم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۵)
برخی دیگر از نوجوانان، وجود اختیار و رضایت دوطرفه را عنصر اصلی در تعریف سلامت جنسی میدانند.
«میشه گفت تعریفم از سلامت جنسی، زندگی جنسی همراه با رضایت و اختیاره.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۳)
احتراممحوری متقابل: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل وجود احترام متقابل و ارزشگذاری به نیازها، احساسات و مرزهای هر دو طرف در رابطه میدانند. احتراممحوری متقابل به معنای پایهگذاری رابطه براساس احترام دوطرفه، توجه به خواستهها و محدودیتهای یکدیگر و ارزشگذاری به بدن، جنسیت و خواستههای طرف مقابل است. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که هر دو نفر در رابطه نهتنها به خود، بلکه به طرف مقابل نیز احترام بگذارند و این احترام را دریافت کنند.
«سلامت جنسی به نظر من به معنی احترام گذاشتن به خواستههای جنسی، نیازها یا خیلی چیزهایی که در زندگی یا ارتباط مشترک هست... . احترامگذاشتن و دادن حس ارزشمندی به طرف مقابل هم میتونه در رابطه موجب سلامت جنسی طرفین بشه. البته باید دو طرفه باشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲)
فهم برخی دیگر از نوجوانان از سلامت جنسی، توجه به احساسات، خواستهها و محدودیتهای طرف مقابل است.
«به نظرم سلامت جنسی یعنی احترام به احساسات، باورها و محدودیتهای همدیگه توی رابطه؛ یعنی رابطهای که صرفاً یک طرف رابطه فقط به فکر ارضای نیازهای خودش نباشه. به نیاز و نظر طرف مقابل هم توجه بشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۱)
تعاملات جنسی_عاطفی
این مضمون حاصل ترکیب مضامین فرعی مانند رابطۀ جنسی، رابطۀ رمانتیک و رابطۀ سفید است. مشارکتکنندگان، سلامت جنسی را در پیوند میان رابطۀ جنسی و عاطفه میدانند؛ بهگونهای که رابطۀ جنسی بدون حضور صمیمیت، دلبستگی و آرامش روانی ناکامل و سطحی تلقی میشود. در این برداشت، سلامت جنسی زمانی معنا دارد که نزدیکی فیزیکی در بستری از عشق، اعتماد و شناخت دوسویه شکل بگیرد و رابطۀ جنسی بخشی از تجربۀ انسانی، احساسی و ارتباطی باشد.
رابطۀ رمانتیک: این مضمون نشان میدهد که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در داشتن رابطهای عاطفی، صمیمی و مبتنیبر عشق و اعتماد میدانند؛ رابطهای که در آن نیازهای جنسی و عاطفی هر دو طرف به شکل سالم و متقابل برآورده میشود. از نگاه مشارکتکنندگان، رابطۀ رمانتیک فقط به جنبۀ فیزیکی محدود نیست، بلکه پیوند عمیق عاطفی و روانی نیز در آن اهمیت دارد.
«تعریفی که من از سلامت جنسی دارم، داشتن رابطهای بر پایۀ عشقه و احساسه که بین دو نفر شکل بگیره و نیازهای جنسی و عاطفی هم داخل این رابطه برآورده بشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۱)
در برخی روایتها، سلامت جنسی بهواسطۀ وجود رابطۀ سالم عاطفی و تأثیر آن بر سلامت روانی و جنسی معنا پیدا میکند.
«داشتن یک رابطۀ سالم عاطفی که میتونه منجر به سلامت روانی و جنسی بشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳)
رابطۀ سفید: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در داشتن رابطۀ عاطفی و جنسی خارج از چارچوب ازدواج رسمی، اما بر پایۀ رضایت، احترام و مسئولیتپذیری میدانند. رابطۀ سفید معمولاً با توافق دو طرف و بدون تعهد قانونی یا اجتماعی شکل میگیرد و به شناخت بهتر از خود و جنس مخالف و تجربۀ سالم نیازهای عاطفی و جنسی کمک میکند.
«درکی که از سلامت جنسی دارم، داشتن رابطه با جنس مخالف و این رو نیاز میدونم. حتی رابطۀ جنسی قبل از ازدواج باید باشه؛ ولی با کسی باشه که دوسش داشته باشم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۷)
رابطۀ جنسی: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در داشتن رابطۀ جنسی سالم، رضایتبخش و نرمال میدانند؛ رابطهای که میتواند ابعاد جسمی، روانی و عاطفی داشته باشد و در چارچوبهای مختلفی مانند ازدواج یا روابط عاطفی شکل بگیرد. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد بتواند رابطۀ جنسی سالم و بدون مشکل داشته باشد.
«تعریف من از سلامت جنسی اینه که فرد روابط جنسی سالمی داشته باشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۵)
تحققمندی جنسی
این مضمون، حاصل ترکیب مضامین فرعی مانند کامیابی جنسی و توفیق عاطفی است. مشارکتکنندگان سلامت جنسی را معادل تجربۀ احساس کاملبودن، رضایت و شکوفایی فردی در روابط جنسی میدانند؛ بهگونهای که رابطۀ جنسی نه فقط برای ارضای جسمی، بلکه برای رسیدن به رضایت روانی، عاطفی و تقویت هویت جنسی معنا پیدا میکند. در این برداشت، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد در روابط خود به احساس رضایت، لذت و تحقق فردی دست یابد و رابطۀ جنسی را بهعنوان تجربهای غنی و معنادار در زندگی خود تجربه کند.
کامیابی جنسی: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در تحقق نیازها و تمایلات جنسی به شیوهای سالم، رضایتبخش و متعادل میدانند. از نگاه مشارکتکنندگان، کامیابی جنسی شامل تجربۀ ارگاسم، رفع صحیح نیازهای جنسی و دستیابی به رضایت در روابط جنسی است. این نگرش، سلامت جنسی را فراتر از پیشگیری یا هنجارگرایی به معنای تجربۀ لذت و رفاه فردی در حوزۀ جنسی میبیند.
«سلامت جنسی یعنی رسیدن به ارگاسم جنسی... . هر فردی نیاز جنسی داره و باید اوج ارگاسم رو تجربه کنه تا سلامت جنسی داشته باشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۰)
برخی نوجوانان، رفع صحیح و سالم نیازهای جنسی را نیز بخشی از سلامت جنسی میدانند.
«سلامت جنسی به نظرم رفع نیازهای جنسی بهنحو احسنت در رابطهای درسته.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۱)
در برخی دیدگاهها، رفتارهای کنترلشده و متعادل برای ارضای نیاز جنسی لازمۀ سلامت جنسی تلقی میشود.
«مجموعهای از رفتارهای کنترلشده جنسی که فرد رو در راستای ارضای نیازهای جنسی قرار میدهد؛ چراکه معتقدم بدون رفع نیاز جنسی سلامت جنسی وجود نداره.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۹)
توفیق عاطفی: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در برآوردهشدن نیازها و خواستههای عاطفی خود در رابطه میدانند. توفیق عاطفی شامل تجربۀ محبت، حمایت، صمیمیت و اعتماد متقابل است و نقش مهمی در احساس رضایت، آرامش روانی و کیفیت روابط جنسی دارد. از نگاه مشارکتکنندگان، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که نیازهای عاطفی بهخوبی پاسخ داده شود و فرد در رابطه احساس نزدیکی و درک متقابل داشته باشد.
«سلامت جنسی اینجوریه که بهلحاظ عاطفی و همۀ موارد دیگه تأمین شده باشه؛ یعنی زمانی که در یک رابطه احساس صمیمیت، عشق و نزدیکی داشته باشید و به نیازهای عاطفیتون اهمیت داده بشه، سلامت جنسی هم دارید.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۹)
یکپارچگی زیستی_روانی
این مضمون نشاندهندۀ درکی کلنگر از سلامت جنسی است که بر توازن و تعامل پایدار میان مؤلفههای جسمانی و روانی تأکید دارد. مشارکتکنندگان سلامت جنسی را نه بهصورت جداگانه، بلکه در پیوند همزمان سلامت جسمی (نبود بیماری و عدم مشکلات جسمی_جنسی) و سلامت روانی (آرامش، نشاط و ثبات هیجانی) تجربه میکنند؛ افزونبراین، نقش عوامل حمایتی مانند صمیمیت خانوادگی، پارتنر همراه، محیط سالم و ثبات مالی نیز بهعنوان بسترهای مؤثر در حفظ و تداوم سلامت جنسی برجسته شده است. در این نگاه، سلامت جنسی نتیجۀ تعامل بدن و روان در بستر شبکهای از حمایتهای زیستی و روانی است و تنها در سایۀ این یکپارچگی، تجربۀ جنسی سالم و رضایتبخش محقق میشود.
سلامت روانی: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در گرو داشتن وضعیت روانی و عاطفی سالم میدانند. سلامت روانی در حوزۀ سلامت جنسی شامل احساس رضایت، اعتمادبهنفس، تعادل هیجانی و نبود اضطراب یا افسردگی مرتبط با مسائل جنسی است. از نگاه مشارکتکنندگان، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد در روابط خود آرامش روانی داشته باشد و از روابط سمی و پرتنش دوری کند.
«سلامت جنسی ازنظر من شامل سلامت روحی-روانی هستش و برمیگرده به قرارگرفتن در بهترین وضعیت ازنظر ذهنی، فکری درون یک رابطه و دوری از روابط سمی و همراه اضطراب و تنش.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۶)
سلامت جسمی: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در گرو داشتن وضعیت فیزیکی سالم و عملکرد مناسب بدن میدانند. سلامت جسمی در حوزۀ سلامت جنسی شامل توانایی جسمی برای انجام رابطۀ جنسی، نبود بیماریها یا اختلالات جسمی و عملکرد مطلوب اندامها و هورمونهای جنسی است. از نگاه مشارکتکنندگان، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد ازنظر بدنی در وضعیت مطلوب قرار داشته باشد و محدودیتی برای فعالیت جنسی نداشته باشد.
«تعریف من از سلامت جنسی اینه که شرایط جسمی سالم باشه و از طرفی داشتن بنیۀ بدنی که فرد بتونه بدون مشکل از پس رابطۀ جنسی بر بیاد.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۸)
فهم برخی دیگر از نوجوان از سلامت جنسی، سلامت هورمونی و عملکرد مناسب اندامهای جنسی است.
«سلامت جنسی به نظرم داشتن سلامت هورمونی هستش؛ یعنی مهم سلامت هورمونهای جنسی توی بدنه که از سلامت جسمی میاد.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۸)
عدم مشکل جنسی: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل عملکرد طبیعی و سالم جنسی بدون وجود مشکلات جنسی میدانند. عدم مشکلات جنسی به معنای توانایی برقراری رابطۀ رضایتبخش است. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد از هرگونه مشکل جنسی و ناباروری رهایی داشته باشد و بتواند روابطی سالم و متعادل را تجربه کند.
«سلامت جنسی اینه که فرد ازلحاظ جنسی دارای مشکل نباشه و بتونه به بهترین نحو رابطۀ جنسی برقرار کنه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۵)
گاهی سلامت جنسی در ذهن نوجوانان با نبود مشکلاتی مانند ناباروری پیوند خورده است.
«سلامت جنسی نداشتن اختلالهای جنسی و مشکلات جنسی مثل ناباروری یا سایر مشکلاته.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ 3)
زیستمندی حمایتی: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در گرو داشتن زندگی جنسی مطلوب همراه با آرامش، رضایت و احساس خوشبختی میدانند. زیستمندی حمایتی شامل وجود شرایط مطلوب در سایر جنبههای زندگی مانند ثبات مالی، محیط سالم، پارتنر همراه و صمیمیت خانوادگی است که بستر مناسبی برای تجربۀ سلامت جنسی فراهم میکند. از نگاه مشارکتکنندگان، سلامت جنسی تنها به کیفیت رابطۀ جنسی محدود نمیشود، بلکه با رضایت کلی از زندگی و وجود حمایتهای اجتماعی و اقتصادی پیوند خورده است.
«تعریف من از سلامت جنسی یک زندگی جنسی مطلوب با آرامشه که احساس خوشبختی کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۷)
در برخی روایتها، نقش شرایط مالی و کیفیت روابط خانوادگی نیز بهعنوان عوامل تعیینکنندۀ سلامت جنسی مطرح میشود.
«سلامت جنسی محدود به زندگی جنسی نمیشه، بلکه داشتن زندگی سالم با شرایط خوب مالی، پارتنر خوب و... هم مهمه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۸)
در بخش دوم یافتههای مرتبط با تجارب نوجوانان از فهم سلامت جنسی در لایۀ جنسیتی ارائه میشود که شامل مضمون اصلی «هنجارمندی» میشود.
هنجارمندی
این مضمون حاصل ترکیب مضامین فرعی مانند سلامت ازدواجمحور، اخلاقمحوری، عرفمحوری، اجتنابگرایی معنوی و نبود اختلال جنسی است. مشارکتکنندگان سلامت جنسی را عمدتاً در چارچوب پایبندی به ارزشهای فرهنگی، دینی و اخلاقی تعریف کردند؛ بهگونهای که رفتار جنسی باید با انتظارات اجتماعی و قواعد پذیرفتهشده هماهنگ باشد. در این برداشت، سلامت جنسی زمانی معتبر است که فرد روابط خود را مسئولانه، مشروع و مطابق با هنجارهای جامعه یا باورهای درونیشده تنظیم کند.
عرفمحوری: این مضمون نشان میدهد که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در پایبندی به هنجارها، ارزشها و قوانین اجتماعی، فرهنگی و دینی میدانند. از نگاه مشارکتکنندگان، رفتار جنسی باید مطابق با عرف جامعه، اصول اخلاقی و باورهای دینی باشد و هرگونه رابطۀ خارج از این چارچوبها تهدیدی برای سلامت جنسی تلقی میشود.
«درک من از سلامت جنسی داشتن زندگی جنسی بر مبنای حفظ ارزشهای جامعه و مذهبیه... ؛ اما زمانی که فرد خارج از عرف جامعه یا ارزشهای دینی رفتار کنه، سلامت جنسیاش به خطر میفته.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ 12)
اخلاقمحوری: این مضمون بیانگر آن است که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در گرو پایبندی به اصول اخلاقی، صداقت، تعهد و وفاداری در روابط جنسی میدانند. از نگاه مشارکتکنندگان، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که روابط جنسی بر پایۀ اعتماد، امنیت خاطر و تعهد متقابل باشد و هر دو طرف دربرابر یکدیگر مسئولیتپذیر و صادق باشند.
«تعریف من از سلامت جنسی داشتن یک زندگی جنسی همراه با تعهد و دوستداشتنه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۷)
برای بعضی دیگر، وجود اعتماد و امنیت خاطر در رابطه، نشانۀ سلامت جنسی است.
«سلامت جنسی یعنی داشتن رابطهای همراه با اعتماد و امنیتخاطر؛ یعنی تعهد در رابطۀ دور از خیانت.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۷)
سلامت ازدواجمحور: این مضمون نشان میدهد که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در داشتن روابط جنسی و عاطفی سالم و پایدار در چارچوب ازدواج میدانند. از نگاه مشارکتکنندگان، ازدواج بهموقع و رفع نیازهای جنسی در قالب رابطۀ زناشویی، ضامن سلامت جنسی است و روابط آزاد یا خارج از ازدواج تهدیدی برای سلامت جنسی تلقی میشود.
«سلامت جنسی یعنی داشتن ازدواج بهموقع. من باور دارم که اگر کسی بخواد سلامت جنسی داشته باشه، باید نیاز جنسیش رو ازطریق داشتن ازدواج بهموقع رفع کنه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۲)
اجتنابگرایی معنوی: این مضمون نشان میدهد که برخی نوجوانان سلامت جنسی را در پرهیز از رفتارها و تجارب جنسی ناپسند یا غیراخلاقی مانند خودارضایی، تماشای فیلمهای پورن و هرگونه فعالیت جنسی خارج از چارچوبهای دینی و اخلاقی میدانند. از نگاه مشارکتکنندگان، پایبندی به اصول معنوی و دوری از محرکهای جنسی ناسالم، ضامن سلامت جسمی، روانی و جنسی است.
«سلامت جنسی یعنی پرهیز از تجربههایی ناپسند مثل خودارضایی که ازنظر شرع و دین حرامه و نتایج منفی این گناه جوریه که حتی فرزندان آیندۀ فرد رو هم درگیر میکنه...» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۲)
در برخی روایتها، اجتناب از تماشای فیلمهای پورن و محتوای تحریککننده نیز بخشی از سلامت جنسی تلقی میشود.
«سلامت جنسی یعنی پرهیز از نگاهکردن به فیلمهای سکسی، دوری از محتواهای تحریککننده مثل متن، عکس، کلیپ... ؛ چون میتونه تأثیر بذاره و اعتمادبهنفسمون از بین بره.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲)
عدم اختلال جنسی: این مضمون بیانگر آن است که بخشی از نوجوانان سلامت جنسی را معادل عملکرد طبیعی و سالم جنسی، بدون وجود اختلالات یا انجرافات جنسی میدانند. عدم اختلال جنسی به معنای توانایی برقراری رابطۀ رضایتبخش، مدیریت سالم تمایلات جنسی و فقدان گرایشها یا رفتارهای نابهنجار و انحرافی است. برای این گروه، سلامت جنسی زمانی تحقق مییابد که فرد از هرگونه گرایشات جنسی یا رفتارهای جنسی نامتعارف یا انحرافی رهایی داشته باشد که برخلاف هنجارهای دینی-فرهنگی جامعه است و بتواند روابطی سالم و متعادل را تجربه کند.
«فهمی که من از سلامت جنسی دارم، نداشتن روابط انحرافی یعنی روابطی همچون تمایل به سکس گروهی، تمایل به همجنس، تمایل به تجاوز، تمایل به رابطۀ جنسی با کودک، تمایل جنسی به محارم هستش.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۹)
راهبردهای نوجوانان
بهمنظور شناسایی راهکارها و استراتژیهایی که نوجوانان برای حفظ، تقویت یا بازسازی سلامت جنسی خود بهکار میگیرند، تحلیل مصاحبههای انجامشده نشان داد که نوجوانان شرکتکننده در مواجهه با چالشهای مرتبط با سلامت جنسی، مجموعهای از راهبردهای فردی و اجتماعی را به کار میبرند. این راهبردها بازتابدهندۀ کنشهای نوجوانان در مدیریت نیازها، تنظیم رفتار و سازگاری با شرایط محیطی و فرهنگی است. در این پژوهش، تحلیل دادهها به استخراج هفت مضمون اصلی و چهارده مضمون فرعی انجامید که در جدول (3) آمده است. این راهبردهای نوجوانان به شناسایی چهار مضمون اصلی «مهارگری جنسی»، «ادراک جنسی»، «بهزیستی حمایتی» و «کنشگرینیازمحور» مرتبط با لایۀ جنسی سلامت جنسی و سه مضمون اصلی «پیوندهای هدفمند»، «زیست دینی» و «مهارگری جنسیتی» مرتبط با لایۀ جنسیتی سلامت جنسی منجر شدند. در ادامه، این مضامین اصلی و فرعی به تفکیک ارائه و برای هریک، نمونههایی از گفتههای نوجوانان ذکر میشود تا تصویری روشن از شیوههای مواجهه و مدیریت مسائل جنسی در میان نوجوانان ترسیم شود.
جدول3- مضامین اکتشافی استراتژیهای نوجوانان برای تقویت سلامت جنسی
Table 3- Exploratory Themes of Adolescents’ Strategies for Sexual Health Promotion
|
مضامین پایه |
مضامین فرعی |
مضامین اصلی |
|
دوری از رفتارهای پرخطر جنسی، دوری از عوامل تحریککننده، دوری از رفتار جنسی نامناسب، دوری از رفتار ناایمن، انجام رفتارهای امن، فکرنکردن به مسائل جنسی. |
اجتنابمحوری ناسالم |
|
|
خارجشدن از موقعیت جنسی، کنترل موقعیتهای جنسی، عدم حضور در موقعیتهای جنسی، دوری از محیطهای جنسی، دوری از فضاهای مسموم، خارجشدن از موقعیت و محیط ناسالم، دوری از محیطهای ناسالم، دوری از اکیپ های نامناسب، دوری از گوشی. |
اجتناب موقعیتی |
مهارگری جنسی
|
|
ایجاد مشغولیت کاری، پرداختن به موضوعات دیگر، بیتوجهی به فشار جنسی، ایجاد مشغولیت فکری، ایجاد مشغولیت بدنی، دوری از عوامل تحریککننده، دوری از محتوای تحریککننده، زودخوابیدن، استفادۀ کم از گوشی، مدیریت زمان. |
خویشتنداری
|
|
|
اقدامات پیشگیرانه، بهداشت فردی، بهداشت جنسی، مراقبت جنسی، مراقبتهای بهداشتی، مراقبتهای رفتاری، انجام چکاپ منظم، مراجعه به مشاوره و روانکاو، مراقبتهای پزشکی، |
خودمراقبتی بهداشتی |
|
|
زندگی سالم، ورزشکردن، تغذیۀ مناسب، رژیم غذای، عدم مصرف مشروبات الکلی، عدم مصرف موادمخدر، خواب کافی، زندگی سالم، پرهیز از استرس و ناراحتی، اهمیت به سلامت بدن، اهمیت به سلامت جسمی، اهمیت به سلامت روانی، دوری از فضای مجازی، داشتن هدف و برنامه در زندگی. |
خودمراقبتی |
بهزیستی حمایتی |
|
فعالیتهای ورزشی، سرگرمیهای سالم، فعالیتهای فکری و آموزشی، فعالیتهای معنوی، برنامهریزی و هدفگذاری، فعالیتهای خلاقانه، فعالیتهای اجتماعی، فعالیتهای موردعلاقه. |
بهینهسازی اوقات فراغت |
|
|
رفع نیاز جنسی ازطریق رفتار جنسی متعادل، رفع نیاز جنسی درست، رفع نیاز ازطریق رابطۀ جنسی درست، رفع نیاز جنسی ازطریق رابطۀ جنسی ایدئال، رفع نیاز جنسی ازطریق رابطۀ جنسی امن. |
ارضاء جنسی |
کنشگرینیازمحور |
|
ازدواج مناسب، ازدواج، ازدواج در سن مناسب. |
سلامت ازدواجمحور |
|
|
رابطۀ سالم جنسی با پارتنر مناسب، رابطۀ جنسی-عاطفی درست با پارتنر سالم، رابطۀ امن، رابطۀ جنسی-عاطفی درست با پارتنر ایدئال و هدفمند، رابطۀ جنسی-عاطفی هدفمند، رابطۀ جنسی-عاطفی امن، انتخابگری در روابط، دوری از روابط ناامن، اجتناب از روابط سطحی، رابطۀ سالم. |
رابطهگزینی سالم |
پیوندهای هدفمند |
|
شناخت نیاز جنسی، رضایت از بدن، رضایت از جنسیت، اهمیت به سلامت جنسی، احساس مسولیت به نیازها، اهمیتدادن به نیازها، شناخت خود، مسولیتپذیری جنسی. |
مسولیتپذیری جنسی
|
ادراک جنسی |
|
افزایش اطلاعات جنسی، آموزش و آگاهی خانواده، یادگیری و آموزش جنسی، افزایش آگاهی جنسی، عدم محدودیت صحبت دربارۀ سلامت جنسی، شناخت جنسی، رفع مشکلات جنسی. |
کاربست بصیرت جنسی |
|
|
تقویت فرهنگ اسلامی، تقویت اراده و ایمان به خدا، تقویت ایمان و اعتقادات دینی، ملاک قراردادن ارزشهای دینی، عمل به ارزشهای دینی. |
دینمحوری |
زیست دینی |
|
افزایش قدرت نه گفتن، عدم اعتماد، عدم ارتباط با جنس مخالف، ایجاد خط قرمز در ارتباطات، عدم روابط عاطفی، کاهش تعاملات جنسی، دوری از تعاملات مخرب، دوری از روابط با جنس مخالف، |
فاصلهگیری |
مهارگری جنسیتی |
|
داشتن حجاب، جلب توجه نکردن، پوشش مناسب، آرایش غلیظ نکردن. |
رفتار بهنجار |
|
در این بخش یافتههای مرتبط با راهبردهای نوجوانان برای حفظ و تقویت سلامت جنسی ارائه میشود که در دو لایۀ مضامین جنسی و جنسیتی تفکیک شده است. ابتدا مضامین مربوط به لایۀ جنسی ارائه میشود که شامل «مهارگری جنسی»، «ادراک جنسی»، «بهزیستی حمایتی» و «کنشگرینیازمحور» است.
مهارگری جنسی
مهارگری جنسی به مجموعۀ راهبردهایی اشاره دارد که نوجوانان برای کنترل و بازداری تمایلات و رفتارهای جنسی خود به کار میگیرند. این راهبردها که میتواند ریشه در تجارب، دانش جنسی فرد، آگاهی از رفتارهای پرخطر و آسیبهای جنسی داشته باشد، بخشی از تلاش نوجوانان برای حفظ سلامت جنسی است. این مضمون حاصل مضامین فرعی «اجتنابمحوری ناسالم»، «اجتناب موقعیتی» و «خویشتنداری» است.
اجتنابمحوری ناسالم: این مضمون بیانگر رویکرد نوجوانان به پرهیز آگاهانه و فعال از رفتارهای جنسی پرخطر یا ناسالم است. نوجوانان با شناسایی موقعیتها، افکار و محرکهایی که میتواند سلامت جنسی آنها را تهدید کند، تلاش میکنند از این عوامل دوری و بهجای آنها فعالیتهای سالم و سازنده را جایگزین کنند. این اجتناب رفتاری و شناختی، بازتابدهندۀ آگاهی نوجوانان از خطرات رفتارهای ناسالم و تمایل آنها به محافظت از خود دربرابر آسیبهای جنسی است.
«برای تقویت سلامت جنسی خودم از هرگونه رفتار پرخطر جنسی دوری میکنم و خودم را با کارهای دیگر مثل فیلمدیدن یا ورزش مشغول میکنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱)
برخی نوجوانان، دوری از افکار و محرکهای جنسی ناسالم را نیز راهی برای حفظ و تقویت سلامت جنسی میدانند.
«بهترین راه برای تقویت سلامت جنسی، دوریکردن از رفتارهای پرخطر و فکرنکردن به مسائل جنسی و عوامل تحریککننده مثل فیلمهای پورن است.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۸)
اجتناب موقعیتی: اجتناب موقعیتی به معنای پرهیز آگاهانه و موقت از حضور در موقعیتها، محیطها یا شرایطی است که میتواند سلامت جنسی نوجوان را به خطر بیندازد. نوجوانان با دوری از فضاهای ناسالم، جمعهای نامناسب یا شرایط تحریکآمیز، تلاش میکنند از خود دربرابر آسیبهای احتمالی محافظت کنند. این رویکرد، بازتابدهندۀ آگاهی فرد از خطرات محیطی و تمایل به ایجاد شرایط امن برای خود است.
«سعی میکنم خودم را در موقعیتهای جنسی قرار ندهم و از محیطهای مسموم دوری کنم تا سلامت جنسیم حفظ شود.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۲)
خویشتنداری: خویشتنداری به معنای کنترل و مدیریت فعالانۀ تمایلات و رفتارهای جنسی است. نوجوانان با دوری از عوامل تحریککننده و مشغولیت به فعالیتهای سالم مانند ورزش یا مطالعه، تلاش میکنند فشارهای جنسی را مهار و سلامت جنسی خود را تقویت کنند. این نگرش بازتابدهندۀ آگاهی فرد از اهمیت مدیریت نیازهای جنسی و ایجاد تعادل در زندگی روزمره است.
«سعی میکنم نیاز جنسیام را با پیادهروی و ورزش تخلیه کنم یا ذهنم را با کتاب خواندن منحرف کنم تا از رفتارهای پرخطر دور بمانم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۹)
کنترل افکار و پرهیز از مواجهه با عوامل تحریککننده ازجمله راهکارهای نوجوانان برای حفظ سلامت جنسی است.
«با دوری از فیلمها و آدمهای تحریککننده و فکرنکردن به نیازهای جنسی، فشار جنسیام را مدیریت میکنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۳)
بهزیستی حمایتی
بهزیستی حمایتی به مجموعهای از کنشها و سبکهای خودمراقبتی اشاره دارد که نوجوانان برای حفظ و ارتقای سلامت روانی، جسمی و جنسی خود در زندگی روزمره به کار میگیرند. این راهبردها شامل مراقبت بهداشتی، تنظیم سبک زندگی و سازماندهی اوقات فراغت است و زمینهساز کنشهای جنسی سالمتر و افزایش کیفیت زندگی جنسی میشود. این مضمون حاصل مضامین فرعی «خودمراقبتی»، «خودمراقبتی بهداشتی» و «بهینهسازی اوقات فراغت» است.
خودمراقبتی: خودمراقبتی به معنای مسئولیتپذیری فردی برای حفظ و بهبود سلامت جسمی، روانی و عاطفی است. نوجوانان با انتخاب رفتارهای سالم مانند ورزش، تغذیۀ مناسب، خواب کافی، دوری از استرس و پرهیز از مواد مضر، تلاش میکنند سلامت کلی و بهتبع آن سلامت جنسی خود را تقویت کنند. این رویکرد بازتابدهندۀ آگاهی فرد از اهمیت مراقبت از خود و نقش آن در پیشگیری از آسیبهای جنسی و ارتقای کیفیت زندگی است.
«با ورزش، تغذیۀ سالم و دوری از دخانیات سعی میکنم سلامت جسمی و روانیام را حفظ کنم تا سلامت جنسیام هم تقویت شود.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱)
در برخی روایتها نوجوانان با استراتژیهایی همچون، دوری از روابط ناسالم و مدیریت مصرف فضای مجازی از سلامت جنسی خود حفاظت و آن را تقویت میکنند.
«با دوری از روابط سمی و کاهش استفاده از فضای مجازی، سلامت روانی و جنسی خودم را حفظ میکنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۸)
خودمراقبتی بهداشتی: خودمراقبتی بهداشتی به مجموعۀ اقداماتی اشاره دارد که نوجوانان برای حفظ و بهبود سلامت جنسی ازطریق رعایت بهداشت فردی، پیشگیری از بیماریهای جنسی و مراقبتهای پزشکی انجام میدهند. این رویکرد شامل رعایت بهداشت شخصی و جنسی، استفاده از محصولات بهداشتی، واکسیناسیون، چکاپهای منظم و استفاده از وسایل پیشگیری است. نوجوانان با این اقدامات، نهتنها از سلامت خود محافظت میکنند، بلکه به پیشگیری از انتقال بیماریهای جنسی نیز کمک میکنند.
«همیشه بهداشت فردی و جنسی رو رعایت میکنم. از محصولات بهداشتی استفاده میکنم و واکسن میزنم تا مبتلا نشم به بیماریهای مقاربتی.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۸)
برخی دیگر از نوجوانان، انجام آزمایشهای پزشکی پیش از برقراری رابطۀ جدید و درخواست همین اقدام را از شریک جنسی بهعنوان راهکاری برای حفظ و تقویت سلامت جنسی خود میدانند.
«برای شروع رابطۀ جدید، تست بیماریهای مقاربتی میدهم و از طرف مقابلم هم همین انتظار را دارم تا سلامت هر دو حفظ شود.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ 10)
بهینهسازی اوقات فراغت: بهینهسازی اوقات فراغت به معنای استفادۀ مفید و هدفمند از زمانهای آزاد برای رشد شخصی، بهبود کیفیت زندگی و افزایش سلامت جسمی و روانی است. نوجوانان با برنامهریزی و مشارکت در فعالیتهایی مانند ورزش، مطالعه و تفریحات سالم تلاش میکنند تا زمان آزاد خود را به گونهای مدیریت کنند که فرصتی برای رفتارهای پرخطر باقی نماند. این نگرش بازتابدهندۀ آگاهی از اهمیت استفادۀ بهینه از اوقات فراغت و نقش آن در تقویت سلامت جنسی و ایجاد تعادل در زندگی است.
«با ورزشکردن، مطالعه و رفتن به مکانهای مذهبی یا وقتگذرانی با خانواده سعی میکنم وقتی برای رفتارهای مخرب نگذارم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۲)
گروهی دیگر با فعالیتهای فوقبرنامه مانند پرداختن به کتابخوانی و پیادهروی، اوقات آزاد خود را بهگونهای مدیریت میکنند که از رفتارهای پرخطر مانند خودارضایی پیشگیری شود.
«با کتابخواندن و پیادهروی وقتمو پر میکنم تا از خودارضایی اجتناب کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۹)
برخی نیز با سرگرمشدن به فعالیتهای هنری و تفریحی در کنار خانواده، زمانی برای فکرکردن به مسائل جنسی باقی نمیگذارند.
«با سرگرمی، نقاشی و تفریح با خانواده، زمانی برای فکرکردن به مسائل جنسی نمیگذارم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۵)
ادراک جنسی
ادراک جنسی به ظرفیت فرد برای درک، تفسیر و مسئولیتپذیری دربرابر تمایلات و رفتارهای جنسی خود اشاره دارد. این توانمندی شناختی، فرد را قادر میسازد تا موقعیتهای جنسی را با تحلیل، پیشبینی و تصمیمگیری مسئولانه مدیریت کند و سلامت جنسی را از سطح واکنشگرایانه به سطح تأملورز و پاسخگو ارتقا دهد. این مضمون حاصل مضامین فرعی «کاربست بصیرت جنسی» و «مسئولیتپذیری جنسی» است.
کاربست بصیرت جنسی: کاربست بصیرت جنسی به معنای آگاهی عمیق و شناخت چندبُعدی از نیازها، احساسات، رفتارها و پیامدهای مرتبط با سلامت جنسی و کاربست آن در زندگی است. این بصیرت شامل توانایی تحلیل، تصمیمگیری آگاهانه و مدیریت رفتارهای جنسی براساس دانش و شرایط فردی است. نوجوانان با افزایش آگاهی، یادگیری مستمر و شناخت تهدیدها و فرصتهای جنسی، تلاش میکنند رفتارهای سالم و ایمنتری داشته باشند و کیفیت روابط خود را ارتقا دهند.
«با مطالعه و بالابردن سطح آگاهی درزمینۀ سلامت جنسی میتوانم تهدیدها را بشناسم و از آسیبها پیشگیری کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۱)
برخی دیگر از نوجوانان، شروع آموزشهای جنسی از سنین پایین و برداشتن محدودیتهای آموزشی را بهعنوان راهبردهایی برای تقویت سلامت جنسی میدانند.
«شروع آموزشهای جنسی از سنین کودکی و برداشتن محدودیتها، راهکارهایی برای تقویت سلامت جنسی است.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۶)
مسئولیتپذیری جنسی: مسئولیتپذیری جنسی به توانایی فرد در شناخت و پذیرش نیازهای جنسی، اهمیتدادن به این نیازها و احساس مسئولیت در قبال آنها اشاره دارد. این نگرش شامل رضایت از بدن و جنسیت خود، تصمیمگیری آگاهانه دربارۀ رفتارهای جنسی و رعایت حقوق جنسی دیگران است. نوجوانان با شناخت نیازهای خود، احترام به خود و دیگران و انتخابهای مسئولانه، تلاش میکنند سلامت جنسی خود را تقویت کنند.
«راهکارم اینه که کاملاً نسبتبه خودم و نیازهام شناخت دارم و سعی میکنم در قبال پارتنرم هم همین شناخت رو داشته باشم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲)
گروهی دیگر، در نظر گرفتن نیازهای شخصی و فراهمکردن شرایط مناسب برای سلامت جنسی را بهعنوان بخشی از استراتژی خود برای حفظ و ارتقای سلامت جنسی میدانند.
«همیشه سعی میکنم خودم و نیازهام رو در نظر بگیرم و شرایط مناسبی برای سلامت جنسی ایجاد کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ 1)
کنشگری نیازمحور
کنشگری نیازمحور به مجموعهای از کنشها و راهبردهای آگاهانه و مسئولانه اشاره دارد که فرد برای پاسخدهی سالم، متعادل و اخلاقی به نیاز جنسی خود اتخاذ میکند. در این رویکرد میل جنسی بهعنوان بخشی طبیعی از زیست انسانی پذیرفته میشود و ارضای آن نه از سر اجبار یا هنجارشکنی، بلکه در بستر اعتماد، رضایت متقابل و سلامت روانی_جسمی انجام میگیرد. این مضمون حاصل مفهوم فرعی «ارضای جنسی» است و نشان میدهد که سلامت جنسی تنها در مهار و پرهیز خلاصه نمیشود، بلکه مستلزم کنشگری فعال، هوشمندانه و متوازن در مواجهه با میل جنسی است.
ارضای جنسی: ارضای جنسی به فرایند پاسخدهی سالم، ایمن و مسئولانه به نیازهای جنسی اشاره دارد؛ فرایندی که در آن فرد با استفاده از روشهای مناسب، مانند برقراری رابطۀ جنسی امن با پارتنر مورد اعتماد یا تجربههای جنسی سالم، تلاش میکند تعادل روانی و جسمی خود را حفظ کند. نوجوانان با پذیرش نیاز جنسی بهعنوان بخش طبیعی از وجود خود و رفع آن به شیوهای سالم، نهتنها به بهبود سلامت جنسی، بلکه به ارتقای سلامت روانی و جسمی خود نیز کمک میکنند.
«سعی میکنم نیاز جنسیم رو با تجربههای درست و سالم برطرف کنم تا سلامت جنسیم تقویت شود.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۳)
برخی نیز، رفع نیاز جنسی را بهعنوان امری طبیعی و ازطریق رابطۀ جنسی امن، عاملی برای تقویت سلامت جنسی میدانند.
«رفع نیاز جنسی بهعنوان یک نیاز طبیعی و ازطریق رابطۀ جنسی امن به تقویت سلامت جنسی کمک میکند.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۶)
در بخش دوم یافتههای مرتبط با راهبردهای نوجوانان برای حفظ و تقویت سلامت جنسی در لایۀ جنسیتی ارائه میشود که شامل مضامین اصلی «پیوندهای هدفمند»، «زیست دینی» و «مهارگری جنسیتی» است.
زیست دینی
زیست دینی به شیوههای زیستن، باورها و تجارب فردی اشاره دارد که در پرتو دین و دینداری شکل میگیرند و معنا مییابند. در این چارچوب، دین نهتنها بهعنوان نظامی اعتقادی، بلکه بهمثابۀ الگویی برای جهتدهی به رفتارهای جنسی، حدود روابط، نگرش به بدن و معنای میل عمل میکند. زیست دینی میتواند نقش محافظتی و هنجاری برای کنترل تمایلات و کاهش مخاطرات جنسی ایفا کند و نیز زمینهساز تجربههایی چون احساس گناه یا تلاش برای تطهیر باشد. این مضمون حاصل مفهوم فرعی «دینمحوری» است.
دینمحوری: دینمحوری به معنای قراردادن اصول و ارزشهای دینی بهعنوان محور اصلی زندگی و تصمیمگیریهاست. نوجوانان با تکیه بر ارتباط با خدا، توکل، دوری از گناه و پایبندی به ارزشهای دینی، تلاش میکنند رفتارها و روابط خود را براساس چارچوبهای اخلاقی و معنوی تنظیم کنند. این نگرش با ایجاد مرزهای اخلاقی و استفاده از راهکارهای دینی برای مدیریت رفتارهای جنسی به تقویت سلامت جنسی و دوری از مخاطرات کمک میکند.
«با توکل به خدا و انجام فرایض دینی مثل نمازخوندن و رفتن به مسجد و مکانهای مذهبی، از رفتارهای پرخطر دوری میکنم و سلامت جنسیم رو حفظ میکنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۲)
گروهی دیگر، قراردادن ارزشهای دینی را بهعنوان ملاک رفتارها و روابط، راهی برای دوری از آسیبها و تقویت سلامت جنسی میدانند.
«ارزشهای دینی رو ملاک رفتارها و روابط قرار میدهم تا از آسیبها دور بمونم و سلامت جنسیم تقویت بشه.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۳)
مهارگری جنسیتی
این مضمون به مجموعۀ راهبردهایی اشاره دارد که نوجوانان برای کنترل و بازداری تمایلات و رفتارهای جنسی خود به کار میگیرند. این راهبردها که میتواند ریشه در باورهای فردی، فرهنگی یا فشارهای اجتماعی داشته باشد، بخشی از تلاش نوجوانان برای حفظ سلامت جنسی و سازگاری با هنجارهای پیرامونی است. این مضمون حاصل مضامین فرعی «فاصلهگیری» و «رفتار بهنجار» است.
فاصلهگیری: فاصلهگیری به معنای دوری آگاهانه و عمدی از تعاملات و روابطی است که ممکن است به تحریک یا رفتارهای جنسی ناخواسته منجر شود. نوجوانان با حفظ فاصلۀ فیزیکی و عاطفی، تعیین مرز در ارتباطات و کاهش تعامل با جنس مخالف، تلاش میکنند سلامت جنسی خود را حفظ کنند. این رویکرد بیشتر ریشه در ارزشهای اخلاقی، فرهنگی یا بهداشتی دارد و بازتابدهندۀ تمایل فرد به ایجاد محیطی امن و کنترلشده برای خود است.
«سعی میکنم با تنندادن به روابط عاطفی یا دوستی با جنس مخالف، یک محیط امن جنسی برای خودم داشته باشم و حد و حدود روابط را رعایت کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۸)
رفتار بهنجار: رفتار بهنجار به معنای رفتارهایی است که برای فرد بهصورت طبیعی و معمول قلمداد میشود و با هنجازها و انتظارات جامعه سازگار است. نوجوانان با انتخاب پوشش مناسب، عدم جلب توجه و دوری از فضاهای ناسالم رفتارهایی را برمیگزیند تا از خود دربرابر آسیبهای احتمالی محافظت کنند. این رویکرد، بازتابدهندۀ آگاهی فرد از خطرات محیطی و تمایل به ایجاد شرایط امن برای خود است.
«و حجابم رو رعایت کنم تا باعث جلب توجه نشه و امنیت جنسی برام بیاره.» (مصاحبه شوندۀ شمارۀ 28)
پیوندهای هدفمند
پیوندهای هدفمند به الگوهایی از روابط جنسی و عاطفی اشاره دارد که بر پایۀ انتخاب آگاهانه، اهداف بلندمدت و چارچوبهای مشخص اخلاقی یا قانونی شکل میگیرند. این نوع پیوندها با تأکید بر شناخت، احترام متقابل و مسئولیتپذیری، نهتنها به نیازهای روانی و جنسی پاسخ میدهند، بلکه سلامت، پایداری و رضایت در روابط را نیز تقویت میکنند. این مضمون حاصل مضامین فرعی «رابطهگزینی سالم» و «سلامت ازدواجمحور» است.
رابطهگزینی سالم: رابطهگزینی سالم به معنای انتخاب آگاهانه و تعامل جنسی_عاطفی با پارتنرهایی است که ازنظر جسمی، روانی و اجتماعی سالم و مناسب هستند. این رویکرد مبتنیبر معیارهایی مانند احترام متقابل، اعتماد، تعهد و هدفمندی رابطه است و معمولاً با دوری از روابط ناایمن و سطحی همراه است. نوجوانان با انتخاب پارتنر مناسب و پرهیز از روابط آسیبزا، تلاش میکنند سلامت جنسی خود را تقویت و از خود دربرابر آسیبهای احتمالی محافظت کنند.
«سعی میکنم رابطهای داشته باشم که به ازدواج منتهی شود و از روابط ناسالم دوری کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ20)
سلامت ازدواجمحور: سلامت ازدواجمحور به معنای حفظ و تقویت سلامت جسمی، روانی، عاطفی و جنسی در چارچوب رابطۀ زناشویی است. نوجوانان در این نگرش، سلامت جنسی را در بستر ازدواج و با تکیه بر احترام، تعهد، اعتماد و انتخاب مناسب تعریف میکنند و معتقدند ازدواج پایدار و سالم میتواند نیازهای جنسی و عاطفی را به بهترین شکل پاسخ دهد. این رویکرد بازتابدهندۀ آگاهی از اهمیت زمانبندی و انتخاب مناسب برای ازدواج و نقش آن در ارتقای سلامت جنسی است.
«مهمترین راهکارم برای تقویت سلامت جنسی اینه که در زمان مناسب و با انتخاب درست ازدواج کنم.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۱۲)
گروهی دیگر، ازدواج را بهترین راه برای رفع نیازهای جنسی و تقویت سلامت جنسی میدانند.
«ازدواج بهترین راه برای رفع نیازها و تقویت سلامت جنسی است.» (مصاحبهشوندۀ شمارۀ ۲۶)
شکل 1- نقشۀ مضامین حاصل از تحلیل با نرمافزار MAXMAPS
Fig 1- The theme map of the analysis with MAXQDA software
بحث و نتیجه
سلامت جنسی نوجوانان بهعنوان یکی از ارکان سرمایۀ انسانی و اجتماعی جامعه، نقشی کلیدی در شکلدهی هویت فردی، پویایی فرهنگی و توسعۀ پایدار ایفا میکند. سیاستگذاری و برنامهریزی در این حوزه نهتنها تضمینکنندۀ بهزیستی جسمی و روانی نسل آینده است، بلکه زمینهساز ارتقای سرمایۀ اجتماعی و پیشگیری از آسیبهای فردی و جمعی خواهد بود. در نقطۀ مقابل، بیتوجهی به نیازها و واقعیتهای زیستۀ نوجوانان در این عرصه میتواند به بروز رفتارهای پرخطر، تضعیف هویت اجتماعی و اتلاف منابع انسانی منجر شود؛ بنابراین، شناسایی دقیق درک و راهبردهای نوجوانان با رویکرد کیفی مدنظر قرار گرفته است و هدف آن است که با فهم عمیق سلامت جنسی از منظر نوجوانان و تحلیل راهبردهای آنان برای مواجهه با چالشها و فرصتها، مبنایی برای تدوین سیاستها و برنامههای بومی و کارآمد فراهم شود. براساس دادههای تحلیلشده، درک نوجوانان از سلامت جنسی در دو لایۀ جنسی و جنسیتی، در مضامین (حفاظت جنسی، کامیابی روانی_جنسی، هنجارمندی جنسی، تعاملات جنسی_عاطفی، تحققمندی جنسی و یکپارچگی زیستی_روانی)، شناسایی و راهبرد نوجوانان نیز در دولایۀ جنسی و جنسیتی در قالب مضامین مهارگری جنسی، ادراک جنسی، بهزیستی حمایتی، کنشگری نیازمحور، زیست دینی، پیوندهای هدفمند و مهارگری جنسیتی شناسایی شده است. خروجی حاصل از نرمافزار MAXQDA در شکل (۱)، بهخوبی نشاندهندۀ مضامین احصاشده در قالب درک نوجوانان از سلامت جنسی و همچنین راهبردهای آنان در مواجهه با چالشهای این حوزه است.
سلامت جنسی نوجوانان در بستر فرهنگی و مذهبی شهر مشهد، مفهومی چندلایه و پویا است که تنها به ابعاد زیستی یا پزشکی محدود نمیشود. ادراک نوجوانان از سلامت جنسی بازتابی از درهمتنیدگی سطوح روانی، اجتماعی، معنوی و هویتی آن است؛ معناسازی آنان تا حد زیادی با رویکرد بینرشتهای و نظاممند تعریفشده در اسناد جدید جهانی و پژوهشهای اخیر همپوشانی دارد (World Health Organization, 2006؛ لطیفنژاد و همکاران، 1391؛ جزینی و همکاران، 1403)؛ بر همین اساس تجزیهوتحلیل مضامین برآمده از تجربۀ زیستۀ نوجوانان نشان داد که آنان سلامت جنسی را نه فقط در قالب «پیشگیری از بیماری» یا «پرهیز از رفتار پرخطر»، بلکه بهمثابۀ تجربهای معنادار، هویتساز و اخلاقمحور میشناسند که بخشی از رشد و تحقق خود آنها به شمار میرود. آنان سلامت جنسی را ترکیبی از حفاظت جنسی، کامیابی روانی_جنسی، تعاملات جنسی_عاطفی، یکپارچگی زیستی_روانی، هنجارمندی و تحققمندی جنسی میدانند و این مفاهیم را در قالب مسئولیتپذیری، احترام به خود و دیگری، و تلاش برای معنادارکردن روابط عاطفی و جنسی تعریف میکنند. این نوع ادراک با تعریف جامع سازمان بهداشت جهانی (2006) (که سلامت جنسی را «ادغام متعادل ابعاد جسمی، عاطفی، فکری و اجتماعی وجود جنسی بهگونهای که به غنای روابط انسانی منجر شود» میداند) همراستا است.
از منظر نظری نیز، نتایج پژوهش کاملاً با انگارههای پارادایم اجتماعیـفرهنگی و رویکرد اکولوژیکی برونفنبرنر (1979) مطابقت دارد که بر چندبعدی بودن و بافتمندی سلامت جنسی تأکید میکند؛ در این راستا یافتههای پژوهش نشان میدهد که سلامت جنسی نوجوانان در بستر هنجارهای فرهنگی و اجتماعی شکل میگیرد و مفهوم «هنجارمندی» یکی از کلیدیترین مضامین این پژوهش است. این هنجارمندی شامل عرفمحوری، اخلاقمحوری، اجتنابگرایی معنوی، سلامت ازدواجمحور و عدم اختلالات جنسی است که چارچوبهای فرهنگی و دینی حاکم بر جامعۀ نوجوانان را بازتاب میدهد. این چارچوبها نهتنها بر سلامت جنسی تأثیر میگذارند، بلکه نشاندهندۀ تأثیر انواع گفتمانها و مناسبات اجتماعی-قدرت در لایههای جنسیتی سلامت جنسی هستند؛ بهاینترتیب، سلامت جنسی تنها مسئلۀ زیستی یا فردی نیست، بلکه پدیداری برساخته در فضای فرهنگی-اجتماعی است که لایههای جنسیتی آن را مضاعف میکنند. این یافته با نظریات سازهگری مانند فوکو همسو است که سلامت را محصول شبکهای از قدرت و معانی میداند. این یافته همچنین، با پژوهشهای داخلی لطیفنژاد و همکاران (1391) و جزینی و همکاران (1403) همراستا است که بر رویکرد کلنگر و غیرتقلیلی به سلامت جنسی تأکید دارند.
براساس نظریۀ کنش متقابل نمادین هربرت بلومر[18] (1969)، معنای سلامت جنسی برای نوجوانان در بستر کنشهای متقابل و تفسیرهای روزمرۀ آنها دائماً بازتعریف میشود؛ مشاهدۀ دادههای حاضر نیز نشان داد که ادراک نوجوانان از سلامت جنسی متأثر از تعامل مدام با خانواده، مدرسه، گروه همسالان و رسانهها و همچنین ارزشهای دینی و هنجارهای فرهنگی شکل میگیرد و نوجوان در مواجهه با هر موقعیت و شبکۀ ارتباطی، فهم و مرزهای خود را دربارۀ سلامت جنسی بازسازی میکند (حاجیان و همکاران، 1401). همراستا با یافتههای شاون و همکاران (2023) و جوی (2018)، نوجوانان نهتنها معانی سلامت جنسی را از محیط نزدیک فرا میگیرند، بلکه فعالانه آنها را براساس تجربۀ شخصی و شرایط فرهنگی خاص خویش تفسیر و حتی بازتعریف میکنند؛ بهاینترتیب سلامت جنسی برای آنان امری پویا، وابسته به زمینه و برساخته در دل کنش و گفتوگو است که دائماً در شبکۀ روابط انسانی و اجتماعی شکل میگیرد.
براساس نظریۀ برونفنبرنر (1979)، سلامت جنسی نوجوانان پیامد تعامل فعال بین فرد و محیطهای چندسطحی است. یافتههای پژوهش نشان داد که نوجوانان با تکیه بر خانواده، مدرسه و گروه همسالان (خُردهنظام)، راهبردهایی مانند مهارگری جنسی، پرهیز از موقعیتهای پرخطر، خویشتنداری را از لایۀ جنسی سلامت جنسی و در لایۀ جنسیتی سلامت جنسی، مهارگری جنسیتی، فاصلهگیری و رفتار بهنجار را برای کنترل تمایلات و رفتارهای جنسی برمیگزینند. این راهبردها نهتنها بازتابدهندۀ تأثیر نظاممند خانواده، نهاد مدرسه و فشارهای مثبت یا منفی گروه همسالان بوده، بلکه نشاندهندۀ ظرفیت نوجوانان برای تفسیر، یکپارچهسازی و پاسخگویی به پیامهای متضاد محیطی و بازتعریف هویت جنسی خود نیز است و مطابق با پژوهشهای تربتی و همکاران (۱۳۹۸) و مرقاتیخویی و همکاران (۱۳۹۶) است. در کنار آن، نقش بهزیستی حمایتی ازطریق مشارکت نوجوانان در ورزش، هنر، مطالعه و مدیریت استرس و بهینهسازی اوقات فراغت، بهعنوان مکانیسم حمایت اجتماعی برای ارتقای سلامت جسمی و روانی نوجوانان مشاهده میشود؛ این یافتهها با نتایج پژوهشهای جزینی و همکاران (۱۴۰۳) و رودریگز-گارسی و همکاران (2025) دربارۀ اثربخشی فعالیتهای جایگزین در کاهش رفتارهای پرخطر جنسی همسو است.
نوجوانان در سطح بروننظام با مدیریت مصرف فضای مجازی و رسانههای اجتماعی، تلاش میکنند ضمن اجتناب از روابط سمی آنلاین، سلامت روانی و جنسی خود را حفظ کنند. یافتهها نشان میدهد که نوجوانان با تنظیم زمان استفاده از فضای مجازی، انتخاب محتوای سالم و بهکارگیری منابع علمی آنلاین، نقش فعالی در افزایش سواد رسانهای و محافظت از سلامت جنسی خود ایفا میکنند. این راهبردها بخشی از استراتژیهای خودمراقبتی نوجوانان در لایۀ جنسی سلامت جنسی است که شامل ورزش، تغذیۀ مناسب، خواب کافی و مدیریت استرس نیز میشود. این یافتهها با پژوهشهای لطیفنژاد و همکاران (۱۳۹۱)، زافرا-آگئا و همکاران (2024) و مککریمون و همکاران (2024) همراستا است که اثربخشی آموزشهای سلامت جنسی مبتنیبر فناوری را برای کاهش رفتارهای پرخطر جنسی تأیید میکند. همچنین در سطح کلاننظام، زیست دینی و پیوندهای هدفمند بهعنوان لایۀ جنسیتی سلامت جنسی ازطریق پایبندی به ارزشها، باورهای فرهنگی و مذهبی نقش اصلی در تعریف مرزهای اخلاقی، تقویت تابآوری معنوی و پرهیز نوجوانان از رفتارهای پرخطر ایفا میکند. این نگرش در پژوهشهای لطیفنژاد و همکاران (۱۳۹۱)، نسیمی و همکاران (2018) و مرادی و سراج (۱۴۰۲) بهوضوح برجسته شده است.
در چارچوب نظریۀ سلامت توانمندساز ناتبیام (2000)، نوجوانان در سطح ادراک جنسی با ارتقای سواد سلامت، افزایش آگاهی و یادگیری مستمر به نقش کنشگری انتقادی میرسند. نوجوانان با تکیه بر این نقش توانایی تحلیل، تصمیمگیری آگاهانه و مدیریت رفتارهای جنسی را به دست میآورند و رفتارهای سالم و ایمنتری را با شناخت تهدیدها و فرصتهای جنسی انتخاب میکنند و کیفیت روابط خود را ارتقا میدهند. مضامین مرتبط با این یافته ازجمله خودمراقبتی بهداشتی و خودمراقبتی است که هر دو بهعنوان بخشی از لایۀ جنسی سلامت جنسی نوجوانان تعریف میشوند که شامل راهبردها و رفتارهای ملموس حفظ سلامت جسمی، روانی و جنسی هستند. رعایت بهداشت فردی و جنسی، انجام چکاپ و واکسیناسیون، استفاده از محصولات بهداشتی و دریافت مشاورۀ آنلاین، و همچنین مصرف هدفمند و تنظیمشدۀ فضای مجازی از مهمترین تجلیهای این خودمراقبتیهاست. این الگو در پژوهش جزینی و همکاران (۱۴۰۳)، مککریمون و همکاران (2024)، زافرا-آگئا و همکاران (2024) و رودریگز-گارسی و همکاران (2025) تأیید شده و همسویی آن را نشان میدهد.
درنهایت، مطابق نظریۀ بدنمندی ترنر (1996)، نوجوانان سلامت جنسی خود را نهتنها از منظر مراقبت جسمی، بلکه از رهگذر بازتعریف هویت بدنی، اخلاق و مرزهای جنسی در بستر فرهنگ و جامعه بازسازی میکنند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که نوجوانان برای معنادادن به بدن و هویت جنسی خود، نهتنها رفتارهایی چون انتخاب روابط عاطفی و جنسی سالم، تأکید بر ازدواج آگاهانه، کنشگری نیازمحور و بصیرت جنسی یا پرهیز از روابط آسیبزا را پیش میگیرند، بلکه در روایت شخصی از بدن، هویت، اخلاق و ارزشها بازاندیشی میکنند تا الگوی رفتار جنسی خود را با شرایط و انتظارات اجتماعی-فرهنگی همگام کنند. یافتههای مربوط به بازتعریف بدن، هویت و اخلاق جنسی، بخشی مهم از لایۀ جنسیتی و کنشگری نیازمحور بخشی از لایۀ جنسی سلامت جنسی نوجوانان است که نشاندهندۀ تعامل پیچیدۀ هویت جنسی با فرهنگ و ارزشهای اجتماعی است. این بخش از راهبردها، دقیقاً با تحلیل ترنر دربارۀ بازتعریف بدن و نیاز جنسی در بستر جامعه همخوان است و توسط یافتههای مرادی و سراج (۱۴۰۲)، نسیمی و همکاران (2018) و لطیفنژاد و همکاران (۱۳۹۱) دربارۀ نقش فرهنگ و هویتسازی در سلامت جنسی نوجوانان تأیید شده است.
درمجموع یافتههای این پژوهش، ضمن تأیید اهمیت آموزش جامع، نقش خانواده و ضرورت سیاستگذاری بومی، ابعاد جدیدی از برساخت اجتماعی سلامت جنسی نوجوانان را آشکار میسازد؛ ازجمله تأکید و تمایز بین لایههای جنسی و جنسیتی سلامت جنسی. مهارگری جنسی، خودمراقبتی بهداشتی، بهزیستی حمایتی (شامل مدیریت فضای مجازی)، آموزشهای بهنگام، ازدواج بهموقع، بصیرت و مسئولیتپذیری جنسی و کنشگری نیازمحور بهعنوان لایۀ جنسی سلامت جنسی و مهارگری جنسیتی، زیست دینی و پیوندهای هدفمند بهعنوان لایۀ جنسیتی سلامت جنسی هستند که کمتر به آنها در پژوهشهای کمّی یا مطالعات غیرایرانی توجه شده است (جزینی و همکاران، 1403؛ حاجیان و همکاران، 1401). این یافتهها بر ضرورت مداخلات چندبُعدی و بومی برای ارتقای سلامت جنسی نوجوانان تأکید دارد؛ مداخلاتی که باید براساس مشارکت فعال نوجوانان و تفاوتهای فرهنگی_اجتماعی و مذهبی طراحی شود. این تفاوتها و زمینههای فرهنگی-اجتماعی و مذهبی، ضرورت طراحی مداخلات متناسب با بافت هر جامعه و مشارکت فعال نوجوانان و خانوادهها را برجسته میسازد (لطیفنژاد و همکاران، ۱۳۹۱؛ مرادی و سراج، ۱۴۰۲).
این پژوهش با محدودیتهایی چون حساسیت موضوع، دشواری دسترسی به مشارکتکنندگان و احتمال خودسانسوری مواجه بود و یافتهها به بافت فرهنگی_اجتماعی شهر مشهد محدود بوده و تعمیم آن به سایر مناطق نیازمند احتیاط است.
پیشنهادهای پژوهشی
باتوجهبه یافتهها و راهبردهای شناساییشده در این پژوهش و با در نظر گرفتن تحولات سریع نسلی، تغییرات ارزشی و ساختاری جامعه، گسترش فناوریهای ارتباطی و پیچیدگیهای فرهنگی_اجتماعی، پیشنهاد میشود تا مطالعات آینده با رویکردهای متنوع و در مناطق مختلف جغرافیایی و فرهنگی کشور انجام شود تا ابعاد گوناگون تجربۀ زیسته و نیازهای نوجوانان درزمینۀ سلامت جنسی بهدرستی شناسایی گردد. همچنین، باتوجهبه خلأهای موجود در آموزش رسمی و حساسیتهای فرهنگی، ضروری است پژوهشگران با بهرهگیری از روشهای کیفی و کمّی، موانع تحقق سلامت جنسی را از دیدگاه نوجوانان، خانوادهها و سیاستگذاران بررسی عمیقتر کنند و راهکارهای تخصصی و بومیشده برای رفع این موانع ارائه دهند. توجه به گروههای خاص و آسیبپذیر، تحلیل نقش نهادهای اجتماعی و فرهنگی، و ارزیابی اثربخشی مداخلات آموزشی و حمایتی نیز ازجمله محورهایی است که میتواند به توسعۀ دانش بومی و ارتقای سیاستگذاریهای سلامت جنسی نوجوانان در ایران کمک کند. بهویژه، همسویی و نزدیکی افق دید مسئولان و جامعه با واقعیتهای زیستۀ نوجوانان، شرط اساسی برای پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و ارتقای سرمایۀ انسانی در نسل آینده خواهد بود.
[1] Rodríguez-García
[2] ÇELİK EREN
[3] Zafra-Agea
[4] McCrimmon
[5] Shawn
[6] Joy
[7] Achora
[8] Theme analysis
[9] Braun and Clarke
[10] Basic
[11] Organizing
[12] Global
[13] Lincoln & Guba
[14] credibility
[15] Transferability
[16] dependability
[17] confirmability
[18] Blumer
)