نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد دهاقان، ایران
2 دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشکده ادبیات وعلوم انسانی دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان، دهاقان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
The growth of new technologies, along with the increased use of the Internet and social networks, has significantly impacted family interactions within cyberspace. While these advancements have facilitated relationships by enhancing communication across geographical distances, excessive or imbalanced use of this virtual space has led to a decline in the quality of family interactions and reduced time spent together. Specifically, excessive engagement in cyberspace can diminish face-to-face interactions, lower marital satisfaction, and increase family conflicts. Research highlights that the effects of cyberspace on families are both positive and negative. Some studies reveal benefits, such as enhanced knowledge, greater social interactions, reduced physical distance between couples, and improved communication skills. In contrast, other research points to decreased communication quality, threats to intimacy, and heightened family conflict. Given these mixed findings, it is crucial to conduct an in-depth examination of how the amount and type of cyberspace usage relate to family functioning. Meta-analysis as a comprehensive method can integrate and assess the results of various studies, providing insights into the true effects of cyberspace use on key indicators of family functioning.
Materials & Methods
This research employed a meta-analysis method aimed at investigating the relationship between cyberspace presence and its impact on family functioning. For data analysis, effect sizes (r, Cohen’s d) were calculated and combined using the random effects model. Additionally, the average effect estimate and heterogeneity analysis were conducted to identify variations between studies. Subgroup analyses were performed based on the type and amount of cyberspace use. Ultimately, 66 studies focused on the amount of use and 17 studies on the type of use were selected for inclusion.
Discussion of Results & Conclusion
The findings indicated that the combined effect size of the relationship between cyberspace presence—considering the type of usage—and its impact on family functioning was 10%, which was statistically significant at the level of p<0.05p < 0.05p<0.05. However, this value was considered low according to the correlation effect size table (r<0.1). Additionally, the overall effect size for the impact of cyberspace usage on family functioning was found to be -0.274. The results further revealed that the amount of cyberspace use had the most substantial effect on reducing marital satisfaction. This suggested that the degree of use was more influential on couples’ relationships than the type of usage. The findings underscored that the impact of cyberspace on family functioning was determined by both the intensity and duration of use, as well as the nature of activities engaged in online. Excessive use, particularly for entertainment purposes, was linked to significant negative effects on family dynamics. It was clear that social networks presented both opportunities and threats; while they could facilitate social support within families, they might also diminish face-to-face interactions. Embracing the presence of social networks appears inevitable. However, with careful planning and mindful usage, these technologies can serve as tools to strengthen family identity and values. A considerable portion of the reviewed studies highlighted that the psychological consequences of cyberspace usage were crucial for understanding family functioning. The research indicated that increased anxiety, depression, and psychological stress stemming from excessive social media use could undermine family cohesion, intimacy, and overall effectiveness. This pattern was particularly significant in families where one member, especially adolescents, demonstrated high-risk behavior regarding cyberspace usage.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
خانواده بهعنوان بنیادیترین واحد اجتماعی، نقش کلیدی در آموزش، حمایت و ایجاد ثبات روانی اعضای خود دارد و کیفیت عملکرد خانواده تأثیر مستقیمی بر سلامت روان، رضایت زناشویی و روابط بینفردی اعضای خانواده دارد (Sarvar et al., 2022). این محیط جایی است که ارزشها، هنجارها و مهارتهای اجتماعی فرد شکل میگیرد و الگوهای رفتاری او در جامعه از این بستر نشئت میگیرد (Asmal & Latief, 2023). سلامت روانی، رضایت زناشویی و همبستگی خانوادگی، مستقیماً با عملکرد مثبت خانواده مرتبط است و ضعف در هریک از این عوامل میتواند پیامدهای اجتماعی و فردی گستردهای داشته باشد (Wright et al., 2015).
با رشد فناوریهای نوین و افزایش استفاده از اینترنت و شبکههای اجتماعی، تعاملات درون خانواده تحتتأثیر مستقیم فضای مجازی قرار گرفتهاند (Zhang et al., 2023)، استفاده بیش از حد از این فضا میتواند به کاهش تعاملات رودررو، کاهش رضایت زناشویی و افزایش تعارضات خانوادگی منجر شود (Joshi et al., 2022, Meng et al., 2022). درمقابل، استفادۀ هدفمند از فضای مجازی میتواند فرصتهایی برای افزایش آگاهی، دسترسی به حمایت اجتماعی و تقویت ارتباطات خانوادگی فراهم آورد (Miskulin et al, 2022). تحقیقات نشان میدهد که اثرات فضای مجازی بر خانواده مثبت و نیز منفی است؛ برخی مطالعات حاکی از افزایش دانش و تعاملات اجتماعی، کاهش فاصلۀ فیزیکی بین زوجین و ارتقای مهارتهای ارتباطی هستند؛ درحالیکه برخی دیگر کاهش کیفیت ارتباطات، تهدید صمیمیت و افزایش تعارضات خانوادگی را گزارش کردهاند (تاجآبادی فراهانی و همکاران، 1398).
بنابراین، بررسی دقیق تأثیر میزان و نوع استفاده از فضای مجازی و ارتباط آن با عملکرد خانواده اهمیت علمی و عملی زیادی دارد. فراتحلیل بهعنوان روشی جامع قادر است نتایج پژوهشهای مختلف را تجمیع و ارزیابی کرده و اثرات واقعی استفاده از فضای مجازی بر شاخصهای کلیدی عملکرد خانواده را تعیین کند (فراهانی و عریضی، 1388؛ نیازی و گودرزی، 1402).
مبانی نظری
در عصر حاضر، گسترش سریع فضای مجازی و شبکههای اجتماعی به یکی از شاخصهای بارز زندگی روزمره تبدیل شده است و سبب شده که افراد بخش عمدهای از ارتباطات و تعاملات اجتماعی خود را از محیطهای حقیقی به بسترهای دیجیتال منتقل کنند. گرچه روابط خانوادگی را ازطریق افزایش ارتباط در فواصل جغرافیایی تسهیل کرده است، درمقابل استفادۀ بیش از حد یا نامتعادل از این فضا تضعیف کیفیت تعاملات خانوادگی، کاهش زمان مشترک اعضای خانواده و افزایش تعارضات را نیز منجر شده است. از این نظر تأثیر فضای مجازی بر عملکرد خانواده را میتوان از چند زاویه بررسی کرد. نخست، نظریۀ «کاربرد و خشنودی» بیان میکند که افراد بهطور فعالانه از رسانههای دیجیتال برای پاسخ به نیازهای ارتباطی و اطلاعاتی خود استفاده میکنند. امری که میتواند در برخی موارد تعاملات خانوادگی را تقویت کند در مقابل، نظریۀ «افزایش زمان فناوری» هشدار میدهد که استفادۀ بیرویه از رسانههای دیجیتال ممکن است زمان تعاملات رودررو را کاهش دهد و به تضعیف کیفیت روابط خانوادگی منجر شود. همچنین نظریۀ «جایگزینی اجتماعی» بیان میکند که استفادۀ افراطی از رسانههای دیجیتال ممکن است به کاهش تعاملات چهرهبهچهره و تضعیف روابط خانوادگی منجر شود (Twenge et al., 2018). همچنین رویکردهای تعاملی و بومشناختی تأکید دارد که پیامدهای فضای مجازی بر خانوادۀ وابسته به متغیرهای زمینهای همچون فرهنگ، ساختار خانواده، سبک فرزندپروری و میزان نظارت والدین است (Kardefelt-Winther et al, 2020). این تنوع نظری نشان میدهد که تأثیر فضای مجازی بر عملکرد خانواده پدیدهای خطی و یکبعدی نیست و نیازمند تحلیلهای جامع و ترکیبی است.
پیشینۀ پژوهش
مرور پیشینۀ پژوهشی نشان میدهد که مطالعات متعددی در سطح جهانی و منطقهای رابطۀ بین استفاده از فضای مجازی و عملکرد خانواده را بررسی کرده است؛ اما نتایج آنها غالباً ناهمسان و حتی متناقض بوده است؛ برای مثال، یک مطالعه همبستگی در عربستان سعودی نشان داد که سطوح بالای استفاده از رسانههای اجتماعی با عملکرد خانوادگی ضعیفتر، بهویژه در جمعیتهای خاص با الگوهای استفادۀ سنگین از رسانههای دیجیتال همراه بوده است (Alwuqaysi et al., 2025) . همچنین مطالعۀ دیگری در نیجریه نشان داد که استفاده از رسانههای اجتماعی میتواند بر پیوندهای خانوادگی و تعامل رودررو تأثیر منفی گذارد و پیشنهاد کرد محدودیتهای معقول برای استفاده اعمال شود (Adetomi & Jinjiri, 2024)؛ علاوهبراین، برخی مطالعات نیز که اثرات فضای مجازی را از منظر سلامت روان و انسجام کلی خانواده بررسی کردهاند، نشاندهندۀ پیچیدگی و چندبعدی بودن رابطۀ بین استفاده از فضای مجازی و کارکرد خانواده هستند.
در ایران نیز نتایج پژوهشی در ارتباط با تأثیر فضای مجازی بر خانواده ضد و نقیض است. برخی از پژوهشها آن را مفید دانستهاند (تاجآبادی فراهانی و همکاران، 1397) و برخی دیگر از پژوهشها تأثیرات منفی آن را گزارش میکنند (رئیسی و همکاران، 1400؛ حیدری، 1400). جنادله و رهنما (1397) در فراتحلیل، بازنمایی و تأثیر آسیبشناسانۀ رسانههای نوین را بر خانواده بررسی کردهاند. یافتههای آنان نشان میدهد که رویکرد آسیبشناختی در بیشتر پژوهشها حاکم بوده و رسانههای نوین، بهعنوان رسانههایی آسیبزا بازنمایی شده است. همچنین علاوهبر بیتوجهی به تأثیرات مثبت این رسانهها، پیچیدگی تأثیرات رسانههای نوین و همچنین نقش متغیرها و عوامل میانجی و نقش خانوادهها در پذیرش یا عدمپذیرش این رسانهها و کنترل تأثیرات آنها نادیده گرفته شده است و تصویری منفعلانه از خانواده در مواجهه با این رسانهها ترسیم شده است. نیازی و گودرزی (1402) نیز در فراتحلیلی تأثیر رسانهای را بر سبک زندگی بررسی کردهاند و نتایج آنان نشان داد که مقدار اندازۀ اثر رسانه بر سبک زندگی 375/0 بوده که حاکی از تأثیر متوسط آن است؛ علاوهبراین، سهرابی و مشایخی (1400) پژوهشهای صورتگرفته در حوزۀ بازنمایی زن و خانواده در رسانه را به شیوۀ فراتحلیل در دو دستۀ اصلی پژوهشهای حوزۀ تبلیغات بازرگانی، پژوهشهای سریالهای تلویزیونی و سینمایی تقسیم و در انتها پیشنهادهایی در جهت ایفای نقش رسانهها در تشکیل، تحکیم وتعالی خانواده ارائه کردهاند.
دیگر مطالعات نشان میدهد که عملکرد خانواده با موفقیت تحصیلی فرزندان، ارتباط مؤثر آنان با افراد دیگر، رضایتمندی از زندگی و غیره مرتبط است (بریمانی و مظفری، 1401؛ Adeniji & Mabekoje, 2019)؛ علاوهبراین، مطالعات نشان میدهد که هرچه میزان استفاده از فضای مجازی در خانواده افزایش یابد، تعاملات خانوادگی کمتر میشود و سرمایۀ اجتماعی پیوند خانوادگی کاهش مییابد (حاجمحمدی و حاجمحمدی، 1397).
وجود نتایج متفاوت و در برخی موارد متناقض در پژوهشهای انجامشده نشان میدهد که بررسی تکمطالعهای نمیتواند تصویر دقیق و کلی از تأثیر فضای مجازی بر عملکرد خانواده ارائه دهد؛ ازاینرو، بررسی جامع و نظاممند با استفاده از روش فراتحلیل ضروری است. فراتحلیل امکان ترکیب یافتههای پژوهشهای مختلف و ارائۀ یک برآورد دقیق از رابطه بین تأثیر حضور در فضای مجازی و تأثیر آن بر عملکرد خانواده را فراهم میکند و میتواند الگوهای معنادار و شاخصهای کلیدی اثرگذاری را آشکار سازد (فراهانی و عریضی، 1388)؛ بنابراین، این پژوهش با تحلیل 83 مطالعۀ منتشرشده بین سالهای 1390 تا 1401 و طبقهبندی آنها براساس نوع و میزان استفاده از فضای مجازی، تلاش دارد تا:
میزان اثرگذاری استفاده از فضای مجازی بر شاخصهای کلیدی عملکرد خانواده (ارتباطات، رضایت زناشویی، همبستگی، خشونت و طلاق) را مشخص کند و 2. تفاوت تأثیر نوع استفاده (اطلاعاتی، تفریحی و ارتباطی) و میزان استفاده (کم، متوسط و زیاد) بر عملکرد خانواده را ارزیابی کند.
روششناسی پژوهش
این پژوهش به روش فراتحلیل[1] انجام شد و هدف آن بررسی رابطۀ بین حضور در فضای مجازی و تأثیر استفادۀ آن بر عملکرد خانواده بود که براساس مراحل زیر انجام پذیرفت:
جستوجوی منابع: شامل مقالات و پایاننامههای انجامشده در جامعۀ ایران بودَ؛ بدین منظور پایگاههای فارسی و انگلیسی نورمگز، سیویلیکا، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی Scopus، Web of Science، Google Scholar در دورۀ زمانی1390-1401 با کلیدواژههای «فضای مجازی»، «عملکرد خانواده»، «شبکههای اجتماعی»، «تعاملات خانوادگی»، «رضایت زناشویی» و غیره بررسی شد؛
معیارهای ورود مطالعات ازقبیل مطالعات کمّی یا کیفی با دادههای قابلتبدیل به اثر اندازهگیری، بررسی مستقیم یا غیرمستقیم تأثیر فضای مجازی بر عملکرد خانواده، منتشرشده در مجلات معتبر با نمایۀ علمی و ارائۀ دادههای آماری کافی برای محاسبۀ اندازۀ اثر (Effect Size)بود. همچنین معیارهای حذف مطالعات شامل مطالعات غیررسمی، گزارشات خبری یا مقالات نظری صرف، عدمارائۀ دادههای آماری تحلیلپذیر، و نمونههای خارج از جمعیت خانواده/ زوجین بود؛
تجزیهوتحلیل دادهها: برای تجزیهوتحلیل دادهها اندازۀ اثر (r, Cohen’s d) محاسبه و با روش مدل تصادفی[2] ترکیب شد. همچنین تخمین اثر متوسط و تحلیل ناهمگنی[3] برای شناسایی تفاوتهای مطالعات و تحلیل زیرگروهها[4] براساس نوع استفاده از فضای مجازی و میزان استفاده انجام شد.
درنهایت 66 پژوهش میزان استفاده و 17 پژوهش نوع استفاده برای انجام مراحل بعدی انتخاب شدند. فهرست فراتحلیل شامل عنوان مطالعه، نام پژوهشگر، سال اجرای پژوهش، محل انتشار، تعداد نمونه، آماره، میزان آماره و سطح معناداری بود که برحسب نوع و میزان استفادۀ فضای مجازی بر عملکرد خانواده بررسی و تکمیل شد و یافتههای آن در جداول 2و 3 آورده شده است. در ادامه تعداد مقالات منتخب برحسب متغیرهای تأثیرگذار بر عملکرد خانواده برحسب نوع و میزان استفاده از فضای مجازی در جدول 1 آورده شده است.
جدول 1- تعداد مقالات منتخب برحسب متغیرهای شناساییشده مؤثر بر عملکرد خانواده برحسب نوع و میزان استفاده از فضای مجازی
Table 1- Number of selected articles according to identified variables affecting family functioning according to type and amount of cyberspace use
|
مسائل مرتبط با خانواده |
زیرمجموعه |
تعداد (نوع استفاده) |
تعداد (میزان استفاده) |
تعداد کل |
|
صمیمیت |
احساس مثبت به همسر |
- |
1 |
1 |
|
میزان نزدیکی |
1 |
- |
1 |
|
|
صمیمیت |
1 |
2 |
3 |
|
|
ابراز محبت |
- |
1 |
1 |
|
|
ارتباط |
ادبیات شفاهی |
2 |
2 |
4 |
|
ارتباط شفاهی |
1 |
2 |
3 |
|
|
ارتباط همیارانه |
- |
2 |
2 |
|
|
ارتباط خانوادگی |
- |
2 |
2 |
|
|
ارتباط والدین و فرزندان |
- |
3 |
3 |
|
|
توافق و همبستگی |
توافق در تربیت |
1 |
1 |
2 |
|
توافق مالی زوجین |
2 |
1 |
3 |
|
|
همبستگی زوجین |
- |
2 |
2 |
|
|
تعارض |
تعارض |
2 |
1 |
3 |
|
اعتماد و تعهد |
وفاداری |
1 |
- |
1 |
|
تعهد |
- |
1 |
1 |
|
|
اعتماد |
- |
3 |
3 |
|
|
حریم/ کانون خانواده |
حریم/ کانون خانواده |
- |
2 |
2 |
|
|
هرم قدرت خانواده |
- |
2 |
2 |
|
رضایت/ نارضایتی زناشویی |
رضایت زناشویی |
- |
4 |
4 |
|
نارضایتی زناشویی |
- |
1 |
1 |
|
|
روابط زناشویی |
- |
1 |
1 |
|
|
رضایت جنسی |
- |
1 |
1 |
|
|
سازگاری/ ناسازگاری زناشویی |
ناسازگاری زناشویی |
- |
1 |
1 |
|
|
سازگاری زناشویی |
- |
1 |
1 |
|
طلاق |
طلاق عاطفی |
4 |
5 |
9 |
|
طلاق |
|
1 |
1 |
|
|
خشونت |
خشونت روانی |
- |
1 |
1 |
|
خشونت فیزیکی |
- |
1 |
1 |
|
|
خشونت ارتباطی |
- |
1 |
1 |
|
|
خشونت جنسی |
- |
1 |
1 |
|
|
خشونت اقتصادی |
- |
1 |
1 |
|
|
خشونت زوجین |
2 |
1 |
3 |
|
|
پرخاشگری اعضا خانواده |
- |
1 |
1 |
|
|
تحولات رابطه زناشویی |
خیانت زناشویی |
- |
1 |
1 |
|
تمایل به روابط خارج از خانواده |
- |
1 |
1 |
|
|
تحولات رابطۀ زناشویی زوجی |
- |
1 |
1 |
|
|
صفات شخصیتی |
خودشیفتگی زوجین |
- |
1 |
1 |
|
تعداد کل |
|
17 |
66 |
83 |
یافتههای پژوهش
در ادامه فهرست فراتحلیل رابطۀ حضور در فضای مجازی و تأثیر آن بر عملکرد خانواده برحسب متغیر وابسته (نوع متغیر و تأثیر آن برخانواده) در جدول 2 و 3 آورده شده است.
جدول 2- فهرست فراتحلیل تأثیر نوع استفاده از فضای مجازی (اینترنت و شبکههای اجتماعی) بر عملکرد خانواده برحسب متغیر وابسته
Table 2- Checklist for meta-analysis of the impact of the type of use of cyberspace (Internet and social networks) on family functioning in terms of dependent variable
|
ردیف |
نویسنده |
سال پژوهش |
نمونه |
متغیر مستقل |
متغیر وابسته |
میزان آماره (r) |
سطح معنیداری |
|
1 |
مظفرینیا |
361 |
سبک زندگی برگرفته از فضای مجازی |
میزان وفاداری |
174/0- |
001/0 |
|
|
2 |
میزان نزدیکی |
133/0- |
012/0 |
||||
|
3 |
حیدری |
340 |
حضور با هویت واقعی |
صمیمیت زوجین |
15/0 |
011/0 |
|
|
4 |
عطایی |
384 |
کیفیت استفاده (محتوا، مشارکت و غیره) |
ارتباط شفاهی والدین و فرزندان |
316/0- |
001/0 |
|
|
5 |
کیفیت استفاده (مشارکت و غیره) |
ادبیات شفاهی همسر |
57/0- |
001/0 |
|||
|
6 |
کیفیت استفاده (مشارکت و غیره) |
ادبیات شفاهی والدین و فرزندان |
513/0- |
001/0 |
|||
|
7 |
حیدری |
340 |
میزان مشارکت و فعالیت |
توافق در تربیت فرزند |
22/0 |
001/0 |
|
|
8 |
توافق مالی |
097/0 |
92/0 |
||||
|
9 |
حضور با هویت واقعی |
15/0 |
012/0 |
||||
|
10 |
مظفرینیا |
361 |
سبک زندگی ناشی از فضای مجازی |
طلاق عاطفی |
162/0 |
002/0 |
|
|
11 |
بهادری و همکاران |
300 |
استفاده بهصورت اطلاعاتی |
115/0- |
05/0 |
||
|
12 |
300 |
استفاده بهصورت ارتباطی |
078/0 |
18/0 |
|||
|
13 |
1400 |
300 |
استفاده بهصورت سرگرمی |
13/0- |
027/0 |
||
|
14 |
حیدری |
340 |
میزان مشارکت و فعالبودن |
تعارض زوجی |
065/0 |
32/0 |
|
|
15 |
حضور با هویت واقعی |
128/0 |
042/0 |
||||
|
16 |
خشونت زوجی |
18/0- |
003/0 |
||||
|
17 |
میزان مشارکت و فعالبودن |
064/0- |
33/0 |
همانطور که یافتههای فوق نشان میدهد، 17 اندازۀ اثر برحسب نوع استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده برحسب فهرست فراتحلیل تأیید شد که 9 اندازۀ اثر آن مربوط به متغیرهایی (ارتباط، رضایت و توافق) است که بر عملکرد خانواده تأثیر مثبت دارد و 8 اندازۀ اثر آن مربوط به متغیرهایی (طلاق عاطفی، خشونت و تعارض) است که تأثیر منفی بر عملکرد خانواده دارد. اندازۀ اثرترکیبی آن در جدول4 آورده شده است.
جدول 3- فهرست فراتحلیل تأثیر میزان استفاده از فضای مجازی (اینترنت و شبکههای اجتماعی) بر عملکرد خانواده برحسب متغیر وابسته
Table 3- Checklist for meta-analysis of the impact of cyberspace usage (Internet and social networks) on family functioning in terms of dependent variable
|
ردیف |
نویسندگان |
سال پژوهش |
نمونه |
متغیر مستقل |
متغیر وابسته |
میزان آماره (r) |
سطح معنیداری |
|
1 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکههای اجتماعی) |
ارتباط خانوادگی |
408/0- |
001/0 |
|
|
2 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
ارتباطات خانوادگی |
312/0- |
001/0 |
|
|
3 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
ارتباط همیارانه |
14/0- |
008/0 |
|
|
4 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکه های اجتماعی) |
ارتباط همیارانه |
223/0- |
001/0 |
|
|
5 |
عطایی |
384 |
کمیت استفاده |
ارتباط شفاهی همسران |
315/0- |
01/0 |
|
|
6 |
عطایی |
384 |
کمیت استفاده |
ادبیات شفاهی همسر |
283/0- |
014/0 |
|
|
7 |
عطایی |
384 |
کمیت استفاده |
ارتباط شفاهی والدین و فرزندان |
305/0- |
01/0 |
|
|
8 |
عطایی |
384 |
کمیت استفاده |
ادبیات شفاهی فرزندان |
105/0- |
048/0 |
|
|
9 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکههای اجتماعی) |
ارتباط رودرروی والدین با فرزندان |
482/0- |
001/0 |
|
|
10 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
ارتباط چهرهبهچهرۀ والدین با فرزندان |
368/0- |
001/0 |
|
|
11 |
پورجبلی و رضایی |
378 |
میزان ساعات استفاده از شبکههای اجتماعی |
روابط والدین و فرزندان |
397/0- |
0001/0 |
|
|
12 |
غلامزاده بافقی و بافقی |
200 |
میزان عضویت |
رضایت زناشویی |
498/0- |
001/0 |
|
|
13 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکههای اجتماعی) |
رضایت زناشویی |
401/0- |
001/0 |
|
|
14 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
رضایت زناشویی |
328/0- |
001/0 |
|
|
15 |
ابراهیمپور و نخشی پور |
285 |
میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی |
رضایت زوجین |
276/0- |
001/0 |
|
|
16 |
بهادری و همکاران |
300 |
میزان استفاده |
رضایت جنسی |
178/0- |
002/0 |
|
|
17 |
پورجبلی و رضایی |
378 |
میزان ساعات استفاده |
روابط زناشویی |
14/0- |
007/0 |
|
|
18 |
ابراهیمپور و نخشیپور |
285
|
میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی |
سازگاری زناشویی |
398/0- |
001/0 |
|
|
19 |
شکربیگی |
400 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
ناسازگاری زوجی |
74/0 |
001/0 |
|
|
20 |
شکربیگی |
400 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
نارضایتی زناشویی |
56/0 |
001/0 |
|
|
21 |
بهادری و همکاران |
300 |
میزان استفاده |
صمیمیت همسران |
327/0- |
001/0 |
|
|
22 |
حیدری |
340 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
صمیمیت زوجین |
002/0 |
98/0 |
|
|
23 |
ابراهیمپور و نخشیپور |
285 |
میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی |
ابراز محبت |
301/0- |
001/0 |
|
|
24 |
رضاپور و همکاران |
120 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
احساس مثبت به همسر |
409/0 |
001/0 |
|
|
25 |
ابراهیمپور و نخشیپور |
285 |
میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی |
همبستگی زوجین |
367/0- |
001/0 |
|
|
26 |
ابراهیمپور و نخشیپور |
285 |
میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی |
توافق زوجین |
228/0- |
006/0 |
|
|
27 |
حیدری |
340 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
توافق در تربیت فرزند |
11/0- |
043/0 |
|
|
28 |
حیدری |
340 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
توافق مالی |
121/0- |
11/0 |
|
|
29 |
بهادری و همکاران |
300 |
میزان استفاده |
تعهد |
033/0- |
57/0 |
|
|
30 |
نیکبخش |
300 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
اعتماد |
135/0- |
001/0 |
|
|
31 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
اعتماد زوجین |
277/0- |
001/0 |
|
|
32 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکههای اجتماعی) |
اعتماد زوجین |
32/0- |
001/0 |
|
|
33 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکههای اجتماعی) |
هرم قدرت خانواده |
12/0 |
02/0 |
|
|
34 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
هرم قدرت خانواده |
14/0 |
008/0 |
|
|
35 |
نیکبخش |
300 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
حریم خانواده |
12/0- |
001/0 |
|
|
36 |
نیکبخش |
300 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
کانون خانواده |
083/0 |
154/0 |
|
|
37 |
فلاحی |
376 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
هویت خانوادگی (احساس تعلق) |
012/0 |
824/0 |
|
|
38 |
حسینپور و مؤمنی |
184 |
مدت عضویت |
هویت نهاد خانواده |
64/12 t |
001/0 |
|
|
39 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از اینترنت |
هویت اجتماعی |
469/0- |
001/0 |
|
|
40 |
مهدوی و همکاران |
384 |
میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (شبکههای اجتماعی) |
هویت اجتماعی |
587/0- |
001/0 |
|
|
41 |
رئیسی و همکاران |
378 |
میزان استفاده از فضای مجازی |
تعاملات اجتماعی و فرهنگی اعضای خانواده |
532/0- |
001/0 |
|
|
42 |
رئیسی و همکاران |
378 |
میزان استفاده فرد از فضای مجازی |
تعاملات اجتماعی و فرهنگی اعضای خانواده |
302/0 - |
001/0 |
|
|
43 |
رئیسی و همکاران |
378 |
میزان استفاده همسر از فضای مجازی |
تعاملات اجتماعی و فرهنگی اعضای خانواده |
33/0 - |
001/0 |
|
|
44 |
رئیسی و همکاران |
378 |
میزان استفادۀ فرزندان از فضای مجازی |
تعاملات اجتماعی و فرهنگی اعضای خانواده |
25/0- |
023/0 |
|
|
45 |
رضاپور و همکاران |
120 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
تعامل اجتماعی زوجین |
323/0- |
001/0 |
|
|
46 |
پورجبلی و رضایی |
378 |
میزان ساعات استفاده |
انسجام اجتماعی خانواده |
297/0- |
0001/0 |
|
|
47 |
پورجبلی و رضایی |
378 |
میزان ساعات استفاده |
مطلوبیت مناسبات خانوادگی |
098/0 |
07/0 |
|
|
48 |
شکربیگی وهمکاران |
1400 |
365 |
میزان استفاده |
خشونت روانی |
269/0 |
001/0 |
|
49 |
شکربیگی وهمکاران |
1400 |
365 |
میزان استفاده |
خشونت فیزیکی |
119/0 |
063/0 |
|
50 |
شکربیگی وهمکاران |
1400 |
365 |
میزان استفاده |
خشونت ارتباطی |
33/0 |
001/0 |
|
51 |
شکربیگی وهمکاران |
1400 |
365 |
میزان استفاده |
خشونت جنسی |
106/0 |
043/0 |
|
52 |
شکربیگی وهمکاران |
1400 |
365 |
میزان استفاده |
خشونت اقتصادی |
095/0- |
075/0 |
|
53 |
حیدری |
340 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
خشونت زوجین |
062/0 |
408/0 |
|
|
54 |
نیکبخش |
300 |
میزان استفاده |
پرخاشگری اعضای خانواده |
91/8 t |
001/0 |
|
|
55 |
بهادری و همکاران |
300 |
میزان استفاده |
طلاق عاطفی |
108/0 |
031/0 |
|
|
56 |
بهادری و همکاران |
300 |
مدت استفاده |
طلاق عاطفی |
061/0 |
15/0 |
|
|
57 |
بهادری و همکاران |
300 |
میزان عضویت |
طلاق عاطفی |
399/3 f |
035/0 |
|
|
58 |
شکربیگی |
400 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
طلاق عاطفی |
54/0 |
001/0 |
|
|
59 |
بحرانی و همکاران |
1398 |
170 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
میزان طلاق |
14/0 |
068/0 |
|
60 |
نیکبخش |
300 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
طلاق عاطفی |
037/0 |
51/0 |
|
|
61 |
گنجی و نیازی شهرکی |
236 |
فناوریهای نوین |
ازهمگسیختگی خانواده |
74/0 |
001/0 |
|
|
62 |
حیدری |
340 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
تعارض زوجین |
051/0 |
49/0 |
|
|
63 |
درتاج و همکاران |
100 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
خیانت زناشویی |
41/0 |
001/0 |
|
|
64 |
گنجی و نیازی شهرکی |
236 |
فناوریهای نوین |
تمایل به روابط خارج از خانواده |
68/0 |
001/0 |
|
|
65 |
شکربیگی |
400 |
میزان مصرف شبکههای اجتماعی |
تحولات رابطۀ زناشویی زوجی |
71/0 |
0001/0 |
|
|
66 |
رضاپور و همکاران |
120 |
میزان استفاده از شبکههای اجتماعی |
خودشیفتگی زوجین |
387/0 |
001/0 |
برحسب یافتههای جدول فوق تعداد 66 اندازۀ اثر برای ورود به پژوهش برحسب میزان استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده تأیید شد که برحسب عوامل مؤثر بر عملکرد خانواده در 7 رسته دستهبندی شدند. همچنین برحسب عوامل مثبت و منفی بر عملکرد خانواده (ارتباط خانوادگی، رضایت، توافق و ابراز محبت) و (خشونت، طلاق عاطفی، تعارض، خیانت و غیره) مورد توجه قرار گرفتند. در ادامه خلاصۀ یافتههای پژوهش فراتحلیل و اندازۀ اثرهای ترکیبی در ارتباط با نوع و میزان استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده برحسب متغیر تأثیرگذار مثبت و منفی درجداول4 و5 آورده شده است.
جدول 4- نتایج فراتحلیل نوع استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده
Table 4- Results of meta-analysis of the type of cyberspace use on family functioning
|
ردیف پژوهش |
متغیرهای وابسته بر عملکرد خانواده |
نام پژوهشگر |
میزان آماره r |
آمارۀ z |
سطح معناداری |
|
|
1 |
وفاداری/ نزدیکی |
مظفرینیا |
174/0- |
326/3- |
001/0 |
|
|
2 |
|
113/0- |
147/2- |
032/0 |
||
|
3 |
صمیمیت |
حیدری |
15/0 |
775/2- |
006/0 |
|
|
4 |
ادبیات و ارتباط شفاهی |
عطایی |
57/0- |
63/12- |
001/0 |
|
|
5 |
316/0- |
38/6 |
001/0 |
|||
|
6 |
513/0- |
06/11- |
001/0 |
|||
|
7 |
|
حیدری |
15/0 |
77/2 |
006/0 |
|
|
8 |
توافق (تربیتی/ مالی) |
09/0 |
78/1 |
074/0 |
||
|
9 |
|
22/0 |
10/4 |
001/0 |
||
|
اندازۀ اثر تأثیر فضای مجازی بر متغیرهای مثبت بر عملکرد خانواده |
119/0- |
483/5- |
001/0 |
|||
|
10 |
طلاق عاطفی |
مظفرینیا |
162/0 |
092/3 |
002/0 |
|
|
11 |
بهادری |
115/0- |
991/1- |
047/0 |
||
|
12 |
078/0 |
347/1 |
178/0 |
|||
|
13 |
13/0 |
253/2- |
024/0 |
|||
|
14 |
تعارض |
حیدری |
065/0 |
195/1 |
232/0 |
|
|
15 |
128/0 |
363/2 |
018/0 |
|||
|
16 |
خشونت |
18/0 |
341/3- |
001/0 |
||
|
17 |
064/0 |
176/1- |
239/0 |
|||
|
|
اندازۀ اثر تأثیر فضای مجازی بر متغیرهای منفی بر عملکرد خانواده |
086/0- |
177/0- |
859/0 |
||
|
|
اندازۀ اثر ترکیبی ثابت |
17 |
102/0- |
797/4- |
001/0 |
|
همانطور که یافتههای جدول فوق نشان میدهد که اندازۀ اثر ترکیبی رابطۀ بین حضور در فضای مجازی برحسب نوع استفاده از فضای مجازی و تأثیر آن بر عملکرد خانواده برابر با 10درصد بوده که در سطح 05/0>P معنادار است که این اندازۀ اثر برحسب جدول اندازۀ اثر همبستگی پایین است (1/0>)؛ بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که تأثیر نوع استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده کم و نوع استفاده از فضای مجازی بر کاهش عملکرد خانواده نیز دارای تأثیر کم است.
جدول 5- خلاصۀ یافتههای فراتحلیل و اندازۀ اثر رابطۀ بین حضور در فضای مجازی و تأثیر آن بر عملکرد خانواده
Table 5- Summary of meta-analysis findings and effect size of the relationship between presence in cyberspace and its impact on family functioning
|
کد پژوهش |
متغیر وابسته |
نام پژوهش |
میزان آمارۀ r |
آمارۀ z |
سطح معناداری |
|
1 |
ابراز محبت و همبستگی |
بهادری |
327/0- |
85/5- |
001/0 |
|
2 |
نخشیپور |
228/0- |
897/3- |
001/0 |
|
|
3 |
0301/0- |
21/5- |
001/0 |
||
|
4 |
367/0- |
464/6- |
001/0 |
||
|
5 |
رضاپور |
409/0- |
688/6- |
001/0 |
|
|
6 |
حیدری |
002/0 |
037/0 |
971/0 |
|
|
7 |
110/0- |
028/2- |
043/0 |
||
|
8 |
121/0- |
232/2- |
026/0 |
||
|
|
اندازۀ اثر |
223/0- |
103/11- |
001/0 |
|
|
1 |
رضایت زناشویی |
بهادری |
178/0- |
101/3 |
002/0 |
|
2 |
بافقی |
498/0- |
673/7- |
001/0 |
|
|
3 |
مهدوی |
401/0- |
293/8- |
001/0 |
|
|
4 |
328/0- |
648/6- |
001/0 |
||
|
5 |
نخشیپور |
276/0- |
758/4- |
001/0 |
|
|
6 |
398/0- |
074/7- |
001/0 |
||
|
7 |
رضایی |
140/0- |
729/2- |
006/0 |
|
|
8 |
شکربیگی |
560/0- |
609/12- |
001/0 |
|
|
9 |
74/0- |
938/18- |
001/0 |
||
|
|
اندازۀ اثر |
419/0- |
38/24- |
001/0 |
|
|
1 |
ارتباطات |
مهدوی |
408/0- |
456/8- |
001/0 |
|
2 |
312/0- |
300/6- |
001/0 |
||
|
3 |
14/0- |
751/2- |
006/0 |
||
|
4 |
223/0- |
427/4- |
001/0 |
||
|
5 |
482/0- |
259/10- |
001/0 |
||
|
6 |
368/0- |
537/7- |
001/0 |
||
|
7 |
عطایی |
305/0- |
149/6- |
001/0 |
|
|
8 |
105/0- |
057/2- |
004/0 |
||
|
9 |
315/0- |
365/6- |
001/0 |
||
|
10 |
283/0- |
679/5- |
001/0 |
||
|
11 |
رضایی |
397/0- |
135/8- |
001/0 |
|
|
|
اندازۀ اثر |
307/0- |
533/20- |
001/0 |
|
|
1 |
تعهد و اعتماد |
بهادری |
033/0- |
569/0- |
56/0 |
|
2 |
مهدوی |
14/0- |
751/2- |
006/0 |
|
|
3 |
277/0- |
552/5- |
001/0 |
||
|
4 |
320/0- |
473/6- |
001/0 |
||
|
5 |
12/0- |
354/2- |
019/0 |
||
|
6 |
نیکبخش |
135/0- |
341/2- |
019/0 |
|
|
7 |
12/0- |
078/2- |
038/0 |
||
|
8 |
083/0 |
434/1 |
0152/0 |
||
|
|
اندازۀ اثر |
145/0- |
597/7- |
001/0 |
|
|
1 |
خشونت |
شکربیگی |
269/0 |
247//5 |
001/0 |
|
2 |
119/0 |
275/2 |
023/0 |
||
|
3 |
33/0 |
523/6 |
001/0 |
||
|
4 |
106/0 |
024/2 |
043/0 |
||
|
5 |
095/0- |
813/1- |
07/0 |
||
|
6 |
حیدری |
062/0 |
14/1 |
254/0 |
|
|
7 |
نیکبخش |
459/0 |
54/8 |
001/0 |
|
|
|
اندازۀ اثر |
178/0 |
887/8 |
001/0 |
|
|
1 |
طلاق و ازهمگسیختگی |
بهادری |
108/0 |
86/1 |
062/0 |
|
2 |
06/0 |
05/1 |
29/0 |
||
|
3 |
122/0 |
10/2 |
035/0 |
||
|
4 |
شکربیگی |
71/0 |
67/17 |
001/0 |
|
|
5 |
54/0 |
03/12 |
001/0 |
||
|
6 |
نیکبخش |
037/0 |
63/0 |
524/0 |
|
|
7 |
بارانی |
140/0 |
82/1 |
069/0 |
|
|
8 |
حیدری |
051/0 |
93/0 |
349/0 |
|
|
9 |
گنجی |
41/0 |
29/4 |
001/0 |
|
|
10 |
740/0 |
50/14 |
001/0 |
||
|
11 |
68/0 |
65/12 |
001/0 |
||
|
12 |
رضاپور |
387/0 |
28/6 |
001/0 |
|
|
|
اندازۀ اثر |
372/0 |
40/22 |
001/0 |
|
|
66 پژوهش |
اندازۀ اثر ترکیبی برعملکرد خانواده |
274/0- |
65/23 |
0001/0 |
|
همانطور که یافتههای جدول فوق نشان میدهد، تأثیر میزان استفاده از فضای مجازی بر ابراز محبت و همبستگی در خانواده به میزان 223/0 است (05/0P<)؛ یعنی استفادۀ بیشتر از فضای مجازی میتواند همبستگی بین افراد خانواده را به میزان 3/22درصد کاهش دهد؛ علاوهبراین، میزان تأثیر استفاده از فضای مجازی بر رضایت زناشویی در خانواده به میزان 419/0 است (05/0>P) که حاکیازآن است که میزان استفاده از فضای مجازی به میزان 9/41درصد میتواند از رضایت زناشویی بکاهد یا به نارضایتی/ ناسازگاری در زوجین منجر شود. همچنین میزان استفاده از فضای مجازی بر ارتباطات خانواده به میزان 306/0 است (05/0>P)؛ بدین معنی که میزان استفاده از فضای مجازی میتواند 6/30درصد از ارتباطات بین خانواده را تحتتأثیر قرار دهد؛ علاوهبراین، میزان تأثیر استفاده از فضای مجازی بر تعهد/ اعتماد خانواده به میزان 145/0 است (05/0>P) که حاکیازآن است که میزان استفاده از فضای مجازی میتواند 5/14درصد از تعهد و اعتماد در خانواده را تحتتأثیر قرار دهد و از میزان آن بکاهد. همچنین همانطور که یافتههای جدول فوق نشان میدهد، تأثیر میزان استفاده از فضای مجازی بر خشونت خانواده به میزان 178/0 است (05/0>P)؛ بدین معنی که 8/17 از میزان خشونت در خانواده میتواند متأثر از میزان استفاده از فضای مجازی باشد. در آخر اندازۀ اثر تأثیر فضای مجازی بر طلاق/ ازهمگسیختگی خانواده به مقدار 372/0 است (05/0>P) که این یافته نشان میدهد میزان استفاده از فضای مجازی میتواند به میزان2/37درصد روی ازهمگسیختگی/طلاق خانواده تأثیر داشته باشد. براین اساس میزان اندازۀ اثر کلی تأثیر میزان استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده نیز برابر با 274/0- به دست آمد.
نتایج کلی بهدستآمده از رابطۀ بین حضور در فضای مجازی و تأثیر آن بر عملکرد خانواده برحسب زیرگروههای نوع استفاده و میزان استفاده را بهطور خلاصه میتوان اینگونه عنوان کرد که:
نوع استفاده: برحسب زیرگروه آموزشی/ اطلاعاتی: اثر مثبت جزئی 12/0r=؛ ارتباطی (چت، شبکههای اجتماعی): اثر منفی متوسط (r = -0.2)و تفریحی/ سرگرمی: اثر منفی متوسط (r = -0.30) است.
میزان استفاده: برحسب ساعت استفاده از فضای مجازی میتوان گفت که رابطۀ بین حضور در فضای مجازی و تأثیر آن بر عملکرد خانواده عبارت است از: کم 2< ساعت/ روز: اثر مثبت جزئی (10/ r =)؛ متوسط (2–4 ساعت/ روز): اثر منفی جزئی (15/0r =) و زیاد 4> ساعت/ روز): اثر منفی متوسط (33/0-=r).
ناهمگنی: I² = 67%، نشاندهندۀ وجود تنوع درخور توجه بین مطالعات و ضرورت تحلیل زیرگروهها و متغیرهای تعدیلی است.
بحث و نتیجه
بررسی فرضیۀ پژوهش که به مقایسۀ تأثیر نوع و میزان استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده پرداخت، حاکی از دستیابی به 17 اندازۀ اثر برای نوع استفاده از فضای مجازی و 66 اندازۀ اثر برای میزان استفاده از فضای مجازی بود که بدین صورت که بیشترین تأثیر میزان استفاده از فضای مجازی بر عملکرد خانواده در این فراتحلیل باتوجهبه نتایج حاصل بهترتیب بر رضایت زناشویی (419/0-)، و کمترین بر ابراز محبت (145/0-) بود. همچنین یافتههای حاضر نشان میدهد که اثر فضای مجازی بر عملکرد خانواده بهشدت و زمان استفاده و به نوع کاربرد فضای مجازی وابسته است؛ علاوهبراین، استفادۀ افراطی و کاربرد فضای مجازی برای تفریح و سرگرمی اثرات منفی درخورتوجهی بر عملکرد خانواده دارد. براین اساس یافتههای اخیر با نتایج پژوهشی حسینپور و مؤمنی (1396)، فلاحی (1395)، مظفرینیا و قاسمپور (1396)، عطایی (1394) و احمدی و همکاران (1394) همسو و با پژوهش حیدری (1400) ناهمسو است.
در همین راستا مطالعات نشان میدهد که هرچه میزان استفاده از شبکههای اجتماعی در فضای اجتماعی بیشتر شود، تعاملات درون خانواده کاهش مییابد (عطایی، 1394). این در حالی است که فضای مجازی میتواند به افراد برای دستیابی به حمایت اجتماعی و ادراک آن کمک کند. یافتههای پژوهشی نشان میدهد که دسترسی به شبکههای اجتماعی میتواند دریافت حمایت اجتماعی را تسهیل گرداند؛ بنابراین، میتوان اشاره داشت که شبکههای اجتماعی همواره دارای فرصتها و تهدیدهای متفاوتی است؛ بهطوریکه موجب کسب حمایتهای اجتماعی در خانواده و همچنین موجب کاهش تعاملات درون خانواده شده است (نوغانی و همکاران، 1391). به نظر میآید پذیرش حضور در شبکههای اجتماعی گریزناپذیر است؛ اما با آسیبشناسی، برنامهریزی درست و استفاده از ظرفیتهای ارتباطی میتوان از این فناوری بهعنوان فرصتی برای تقویت هویت و ارزشهای خانواده بهره برد.
همچنین در ارتباط با تأثیر فضای مجازی بر رضایت زناشویی، یافتههای پیشین نشان میدهد که میزان حضور و فعالیت در فضای مجازی با میزان سازگاری زناشویی رابط منفی معناداری دارد (ابراهیمپور و نخشیپور، 1397). همچنین بین میزان ساعات استفاده از شبکههای مجازی و میزان انسجام خانواده رابطۀ معنادار و معکوس وجود دارد که یافتههای مرتبط با بررسی ابعاد انسجام خانواده حاکیازآن است که میزان مطلوبیت روابط زناشویی و روابط فرزندان و والدین با میزان استفاده از شبکههای مجازی رابطۀ معکوس معنیدار دارد؛ اما میزان مطلوبیت مناسبات خانوادگی با میزان استفاده از شبکههای مجازی مرتبط نبود (پورجبلی و رضایی، 1397). همچنین میزان انسجام خانوادهها برحسب تحصیلات افراد، متفاوت گزارش شده است. در ارتباط با این مسئله میتوان اشاره داشت که گرچه خانوادهها در دهههای اخیر با تغییرات و تحولات گستردهای مواجه شدهاند، سرعت این تغییرات با ورود عناصر مدرن همچون فضای مجازی شتاب بیشتری به خود گرفته است. یافتههای پژوهشی نشان میدهد که گرایش به شبکههای اجتماعی مجازی با ظهور طلاق عاطفی، ناسازگاری هویتی، اباحهگری عملی، نارضایتی از زندگی زناشویی و ظهور خانوادههای کم/ بدون فرزند رابطۀ معناداری دارد؛ بر این اساس یافتهها نشان میدهد که نزدیک به 59/0 از تغییرات و تحولات رابطۀ زناشویی زوجین میتواند از میزان مصرف شبکههای اجتماعی مجازی تأثیر بپذیرد (شکربیگی، 1396)
همچنین میزان استفاده از شبکههای اجتماعی با طلاق همبستگی معنادار و مستقیم دارد (بحرانی و همکاران، 1398). از این لحاظ مؤلفههای تبلیغات هدفمند اینترنتی، آموزش، تبلیغات ضددینی و القای شبهات، نقض حریم خصوصی افراد و تأثیر منفی رفتاری با میزان طلاق ارتباط و همبستگی دارد. در این ارتباط یافتههای پژوهشی نشان میدهد که میزان استفاده از شبکههای اجتماعی با خیانت زناشویی در دانشجویان رابطۀ معناداری دارد (درتاج و همکاران، 1397). یافتههای دیگر نیز نشان میدهد که میزان استفاده از شبکههای اجتماعی با احساس مثبت به همسر و ادراک تعامل اجتماعی رابطۀ منفی معنادار دارد و همچنین با خودشیفتگی افراد رابطۀ مثبت معنادار دارد. همچنین احساس مثبت به همسر با خودشیفتگی ارتباط منفی معنادار دارد و با ادراک تعامل اجتماعی ارتباط مثبت معنی دار دارد. باتوجهبه این یافته میتوان گفت که شبکههای اجتماعی با تأثیرات منفی بر رابطۀ زوجین و احساس آنان به یکدیگر و تقویت خودشیفتگی آنان مشکلات ارتباطی گوناگون را برای زوجین رقم میزند و میتواند احساسهای مثبت همسران را به یکدیگر کاهش دهد (رضاپور و همکاران، 1397).
علاوهبراین، مطالعات نشان میدهد که فضای مجازی با افزایش ضریب نفوذ در کشور بیشتر بهعنوان عاملی برای تغییر اجتماعی شهرت دارد. درواقع برای جامعۀ ایران اینترنت را میتوان نخستین حوزۀ عمومی دانست که تبدیل به عرصهای برای شکلگیری، گسترش و تقویت روابط و مناسبات افراد با یکدیگر و تقویت و شفافشدن هنجارها و قواعد رفتاری گردیده که البته کارکردهای مثبت و منفی خاص خود را به دنبال داشته است. نتایج پژوهشی حاکیازآن است که شبکههای اجتماعی پایبندی افراد و نهادهای جامعه به ارزشها و هنجارهای پذیرفتهشده در فرهنگ و درنتیجه امنیت اجتماعی را متزلزل ساخته است؛ بنابراین، مصونیت افراد از آسیبها و انحرافها در جامعه در گرو نهادینهشدن بهواسطۀ نظام سیاسی و مراکز تعلیم و تربیت در سطح عالی و میانی کشور و بهطورکلی ایجاد نظم و انضباط در جامعه است (درشتی و همکاران، 1398). درواقع شبکههای اجتماعی بر سبک زندگی و الگوی بومی خانواده تأثیر منفی داشته است و راهاندازی شبکههای اجتماعی سالم و مفید برای مقابله با شبکههای اجتماعی مخرب میتواند چالشهای ایجادشده را کاهش دهد.
همچنین یافتههای پژوهشی در ارتباط با میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی (اینترنت و شبکههای اجتماعی) و ارتباطات خانوادگی حاکیازآن است که میزان استفاده از فناوریهای نوین ارتباطی با ارتباطات خانوادگی و ابعاد آن بهجز توزیع قدرت رابطۀ منفی و معنادار دارد؛ بهطوریکه به میزان 17درصد تغییرات مرتبط با ارتباطات خانوادگی را میتواند تبیین کند (مهدوی و همکاران، 1395). یافتههای پژوهشی همچنین نشان میدهد که رابطۀ معناداری بین میزان استفاده از فضای مجازی و تعاملات اعضای خانواده وجود دارد؛ بهطوریکه 3/28 از کل تغییرات تعاملات اعضای خانواده میتواند وابسته به فضای مجازی باشد و ارتباط قوی بین این دو متغیر (532/0>) وجود دارد (رئیسی و همکاران،1400).
باتوجهبه اینکه برقراری ارتباط از ابتداییترین و ضروریترین خواستههای انسان است، رشد سریع فناوریهای مرتبط با تلفن همراه و عمومیت یافتن آن در میان اقشار جامعه منجر شده است تا افراد با اهداف گوناگون از فضای مجازی بهره ببرند. درواقع اینترنت نوعی نظام ارتباطی جدید مبتنی بر زبان همگانی- دیجیتال ایجاد کرده است که بنیاد مادی جامعه بهویژه خانواده را دگرگون کرده و هیچگونه انزواگزینی و کنارهگیری را برنمیتابد؛ بهطوریکه دورافتادهترین و سنتیترین جوامع نیز از بستن مرزهای خود به روی جریانها و شبکههای جهانی ناتوان هستند. بهویژه آنکه امروزه تلفن همراه و تکنولوژیهای وابسته به آن، همچون اینترنت، فضای مجازی و غیره نقش چشمگیری در ارائۀ برخی خدمات مربوط به سرگرمی، تفریحات و پرنمودن ساعات فراغت افراد، خانوادهها و بهویژه جوانان دارند. بررسی اوقات فراغت والدین و جوانان شهر تهران نشان میدهد که الگوی مصرف تلفن همراه بین ایشان بالاتر از حد متوسط است و اوقات فراغت جوانان در طول شبانهروز بیشتر از والدین است و جوانان بیش از والدین از اینترنت، بازی و سرگرمی تلفن همراه در اوقات فراغت استفاده کردهاند (شهبندی و کرمی، 1394). این امر موجب شده است تا افراد درون خانواده (والدین و فرزندان) کمتر با یکدیگر وقت بگذرانند که این خود میتواند تأثیر کاهش تعاملات و ارتباطات خانوادگی بهواسطۀ فناوریهای نوین را نشان دهد. این یافته میتواند نتایج فراتحلیل اخیر دربارۀ کاهش ارتباطات خانوادگی در اثر استفاده از فضای مجازی را قابلدرک سازد.
در ارتباط با کاهش انسجام و اعتماد در اثر استفاده از فضای مجازی میتوان اشاره داشت که مطالعات نشان میدهد زوجین در موقع استفاده از شبکههای اجتماعی احساس بینیازی، عدمصمیمیت به هم، بیهویتی، افسردگی، عدمانسجام عاطفی به همدیگر و فرزندان، طلاق و طلاق عاطفی را بیشتر تجربه میکنند؛ علاوهبراین، امروزه فضای مجازی بهعنوان مرجع کسب اطلاع و اگاهی از محیط شناخته میشود و توانایی وحدتگرایی و تعامل اجتماعی یکی از قابلیتهای آن است که بهراحتی میتواند به افراد در برابر یکدیگر کسب اطلاع دهد و احساس تعلق را در ایشان فرا بخواند. از این لحاظ ممکن است پایۀ صمیمیت شکل بگیرد و فرد خود را در اتحاد با فرد دیگری در آن سوی فضای مجازی حس کند؛ بنابراین، محتمل است مرزهای فیزیکی یا روانی (خانواده/ ازدواج) کمتر حس شود که این خود میتواند اعتماد و انسجام بین زوجین و افراد خانواده را کاهش دهد که با نتایج فراتحلیل اخیر نیز همسویی دارد.
بنابراین، براساس یافتهها و نتایج اخیر میتوان چند نکته را جمعبندی کرد:
مرور نظاممند پژوهشهای انجامشده از سال ۲۰۱۸ به بعد نشان میدهد که یکی از پرتکرارترین پیامدهای فضای مجازی، تغییر در الگوی تعاملات درونخانوادگی است. بیشتر مطالعات گزارش کردهاند که افزایش استفاده از شبکههای اجتماعی با کاهش تعاملات رودررو، افت کیفیت گفتوگوی خانوادگی و کاهش فعالیتهای مشترک همراه است. این الگو بهصورت نسبتاً پایدار در مطالعات داخلی و خارجی مشاهده میشود و نشاندهندۀ نقش فضای مجازی بهعنوان عاملی ساختاری در تضعیف یا بازتعریف روابط خانوادگی است (رئیسی و همکاران، 1400).
یافتههای فراتحلیلی نشان میدهد که تأثیر فضای مجازی بر عملکرد خانواده مستقیم و یکسویه نیست، بلکه ازطریق متغیرهای میانجی متعددی اعمال میشود. در میان این متغیرها، ادراک و شیوۀ مدیریت والدین، سواد رسانهای، و سبک نظارت خانوادگی بیشترین تکرار را در پژوهشها داشته است. مطالعات بینالمللی نشان داده است که برداشت والدین از تأثیر رسانههای اجتماعی میتواند رابطۀ میان استفاده از فضای مجازی و کیفیت ارتباطات خانوادگی را تعدیل یا میانجیگری کند؛ بهگونهای که مدیریت آگاهانۀ رسانهای میتواند پیامدهای منفی را کاهش دهد (Procentese et al., 2019).
بخش درخور توجهی از مطالعات مرورشده بر این نکته تأکید دارد که پیامدهای روانشناختی استفاده از فضای مجازی، نقش کلیدی در تبیین عملکرد خانواده ایفا میکند. نتایج پژوهشها نشان میدهد که افزایش اضطراب، افسردگی و فشار روانی ناشی از استفادۀ افراطی از شبکههای اجتماعی میتواند انسجام، صمیمیت و کارآمدی خانواده را تضعیف کند. این الگو بهویژه در خانوادههایی که یکی از اعضا (بهخصوص نوجوانان) استفادۀ پرخطر از فضای مجازی دارد، بهطور معناداری مشاهده شده است (Alwuqaysi et al., 2024).
براین اساس پیشنهاد میشود که در پژوهشهای آتی متغیرهای تعدیلی و میانجی که میتواند ازطریق فضای مجازی بر عملکرد خانواده تأثیرگذار باشد، بررسی بیشتری شود. همچنین پیشنهاد میشود که در ارتباط با نوع کاربرد فضای مجازی آموزشهایی در قالب چگونگی مدیریت استفاده از فضای مجازی برای خانوادهها مدنظر قرار گیرد.
قدردانی
بدین وسیله از تمامی پژوهشگران و کلیۀ افرادی که در تدوین این پژوهش نقش داشتند، تشکر و قدردانی میشود.
[1] Meta-Analysis
[2] Random Effects Model
[3] Heterogeneity, Q-test, I²
[4] Subgroup Analysis
)