نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 استادیار گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ ادبیات وعلوم انسانی،دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Migration has become one of the most persistent and widespread social realities in contemporary Afghanistan. Over the past decades, economic hardship, insecurity, political instability, unemployment, and social uncertainty have compelled many Afghans to migrate to neighboring and Western countries. While migration studies in Afghanistan have largely focused on migrants themselves, comparatively little attention has been paid to the experiences of those who remain behind. The lives of left-behind family members—including mothers, fathers, spouses, children, and siblings—have remained largely invisible within migration research. Existing studies predominantly examine migration from the perspectives of mobility, labor, legal status, remittances, and integration into host societies, whereas the emotional, social, and identity-related consequences of separation for left-behind families have received insufficient scholarly attention. This study addressed this gap by focusing on the lived experiences and narratives of left-behind people due to migration in Afghanistan. The research explored how left-behind individuals constructed and narrated their experiences of separation, longing, waiting, emotional suffering, and disrupted family relations. The study adopted a narrative approach because narratives were not merely reflections of reality; rather, they actively constructed meanings, identities, and social realities. Through storytelling, individuals organized their experiences, interpreted suffering, and negotiated their identities within broader social and cultural contexts. The theoretical foundation of this research was rooted in social constructionism, particularly the perspectives of Berger and Luckmann, Kenneth Gergen, and Vivien Burr. From this viewpoint, social reality was understood as socially and discursively constructed through language, interaction, and cultural meanings. Accordingly, the experiences of separation and being left behind were interpreted not simply as personal emotions, but as socially shaped realities embedded within Afghan cultural norms, family structures, gender expectations, and migration-related economic pressures. The main objective of this study was to provide a deep sociological understanding of how left-behind individuals in Afghanistan narratively constructed the meaning of separation caused by migration, and how these narratives revealed broader dimensions of identity, emotional life, and social relationships.
Materials & Methods
This study was conducted within the framework of qualitative narrative inquiry and followed an interpretive–constructionist paradigm. Narrative inquiry was selected because it enabled an in-depth understanding of lived experiences through stories and personal accounts. The study focused on individuals in Afghanistan, who had experienced long-term separation from close family members due to migration.
A purposive sampling strategy was employed to select participants with rich and meaningful experiences related to migration-induced separation. 10 participants from different age groups and family positions—including daughters, sons, mothers, fathers, and spouses of migrants—were interviewed. Participants came from Kabul and Jaghori districts and had family members residing in countries, such as Iran, France, Germany, Belgium, Australia, the United Arab Emirates, and Indonesia.
Data were collected through in-depth narrative interviews. The interviews were conducted in safe and conversational settings that allowed participants to freely recount their life stories, emotions, memories, and experiences of separation. Interview durations ranged between 30 and 60 minutes, depending on participants' emotional conditions and willingness to narrate their experiences. All interviews were audio-recorded with participants' informed consent and later transcribed verbatim. Data analysis was conducted using narrative analysis informed by social constructionism. Each participant's story was treated as an independent unit of analysis. The analysis focused on 4 major dimensions: narrative structure, dominant discourses, identity construction, and meaning-making processes. First, the interviews were repeatedly read to gain a holistic understanding of each narrative. Second, the structural organization of stories—including turning points, disruptions, emotional climaxes, and temporal sequences—was analyzed. Third, the narratives were interpreted through discursive and constructionist lenses to examine how meanings, emotions, identities, and social realities were produced within cultural and social contexts.
The study followed ethical considerations, including informed consent, confidentiality, voluntary participation, and the use of pseudonyms. The researchers endeavored to ensure interpretive credibility, coherence, and transparency throughout the analytical process.
Discussion of Results & Conclusion
The findings revealed that separation caused by migration was not merely an individual emotional experience, but a socially and culturally constructed condition deeply embedded in Afghan family life. The narratives demonstrated that migration had reshaped emotional relationships, identities, family responsibilities, and everyday life among those left behind.
One of the central findings of the study was the emergence of what might be called "suspended life" or "life in liminality". Many participants described their lives as emotionally incomplete and continuously postponed while waiting for the return of migrant family members. Life was frequently narrated as existing between absence and hope, reunion and uncertainty, and presence and loss. In several narratives, everyday life gained meaning only through the temporary return of migrants, while their departure symbolized emotional collapse and loneliness.
The findings further indicated that dominant cultural discourses had strongly shaped the experiences of left-behind individuals. Discourses of sacrifice, patience, migration as economic necessity, traditional family structures, and gender expectations were repeatedly reproduced within participants' narratives. For example, boys were often expected to become "men of the house" in the absence of fathers, while girls and women were expected to endure emotional suffering silently and patiently. Thus, emotional pain was not experienced purely privately, but through culturally regulated forms of expression and silence.
Another important finding concerned the narrative construction of identity. Participants frequently reconstructed themselves through the absence of migrant family members. Children defined themselves through missing fathers; mothers narrated themselves as suffering yet resilient caregivers; spouses experienced emotional isolation and suspended intimacy. Identity, therefore, emerged as relational and deeply connected to migration-induced separation.
The narratives also revealed the multi-layered and polyphonic nature of separation. Experiences of longing, fear, hope, helplessness, economic dependency, and emotional endurance coexisted within the same stories. Participants often oscillated between hope for reunion and acceptance of permanent uncertainty. Migration was simultaneously narrated as economic survival, emotional suffering, sacrifice, and structural compulsion.
This study contributed to the sociology of migration by shifting analytical attention from migrants to those left behind. It demonstrated that migration is not solely a process of physical mobility, but also a process that reorganizes emotions, relationships, meanings, and identities within the society of origin. Furthermore, the study highlighted the importance of narrative inquiry for understanding the complexity of lived experiences in contexts shaped by prolonged migration and social instability.
Ultimately, the research argued that the stories of left-behind individuals are not marginal experiences, but central dimensions of migration realities in Afghanistan. By foregrounding their voices and narratives, the study offered a deeper sociological understanding of migration as an emotionally and socially transformative phenomenon.
کلیدواژه‌ها [English]
مقدمه و بیان مسئله
مهاجرت یکی از برجسته‌ترین و پایدارترین واقعیت‌های اجتماعی در جامعۀ افغانستان به شمار می‌رود. واقعیتی که در دهه‌های اخیر، تحت‌تأثیر مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی بخش چشمگیری از جمعیت کشور را درگیر ساخته است. گرچه آمارهای رسمی دررابطه‌با تعداد جداماندگان از مهاجرت در افغانستان وجود ندارد، مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که بیشتر خانواده‌های افغانستانی حداقل یک نفر مسافر دارند و این امر برای افراد آشنا با بستر اجتماعی افغانستان، واقعیتی عینی است. باوجود گستردگی و تداوم مهاجرت در افغانستان، بخش عمده‌ای از مطالعات علمی موجود، مهاجرت را عمدتاً از منظر تجربۀ خودِ مهاجران بررسی کرده است. این پژوهش‌ها بر موضوعاتی چون علل مهاجرت، پیامدها، مسیرهای جابه‌جایی، وضعیت حقوقی، شرایط اقتصادی، اشتغال و ادغام اجتماعی مهاجران در کشورهای مقصد تمرکز داشته است (Baloch & Abedi, 2025; Shafaq & Shuaa, 2024; Azimi & Hashemi, 2025; Miakhel et al., 2025 ). همچنین شماری از مطالعات با تأکید بر مهاجرت نخبگان و جوانان تحصیل‌کرده به پیامدهای خروج سرمایۀ انسانی و تأثیر آن بر توسعۀ افغانستان توجه کرده است (Mazloum & Jamal Uddin, 2025). این تمرکز غالب بر مهاجران و تجربۀ آنان در مقصد موجب شده است که جداماندگی به‌عنوان یکی از ابعاد مهاجرت، کمتر به‌عنوان مسئلۀ مستقل تحلیل و بررسی شود. به بیان دیگر، تجربه و واقعیت‌های زندگی افرادی که در کشور باقی می‌مانند و با غیبت طولانی‌مدت یا دائمی اعضای خانواده مواجه می‌شوند، عمدتاً به‌صورت حاشیه‌ای یا ضمنی در پژوهش‌ها مطرح شده است.
نادیده‌گرفتن تجربۀ جداماندگان فهم ما را از مهاجرت به فهمی یک‌سویه و ناقص محدود می‌سازد؛ زیرا مهاجرت نه‌تنها زندگی مهاجران، زندگی کسانی را نیز دگرگون می‌کند که در غیاب آنان، بار عاطفی، اجتماعی و گاه اقتصادی این فرایند را بر دوش می‌کشند. مطالعات مربوط به زندگی مهاجران افغان در کشورهای مقصد نیز به‌طور ضمنی بر این نکته دلالت دارد که پیامدهای مهاجرت تنها به مقصد محدود نمی‌شود و خانواده‌های جدامانده نیز به‌طور جدی تأثیر می‌گیرند (Baloch & Abedi, 2025)؛ بااین‌حال صدای جداماندگان (شامل مادران، پدران، همسران، فرزندان و سایر اعضای خانواده) در بیشتر این پژوهش‌ها غایب است. از منظر روش‌شناختی و معرفت‌شناختی، این خلأ زمانی برجسته‌تر می‌شود که تجربۀ جداماندگی صرفاً مجموعه‌ای از پیامدهای عینی تلقی نشود، بلکه به‌مثابۀ تجربه‌ای عمیقاً معنادار در نظر گرفته شود که در بستر روایت‌ها و قصه‌های زندگی، بازگو و تفسیر می‌شود. پژوهش‌های روایی نشان داده است که روایت‌های زندگی بستری اساسی برای فهم چگونگی معناپردازی، بازسازی هویت و نظم‌بخشی به تجربه‌های زیسته فراهم می‌سازد؛ برای نمونه، جلالی (2024) در مطالعه‌ای روایی دربارۀ کارگران مهاجر افغان در ایران نشان می‌دهد که افراد ازطریق روایت و قصه‌ها، تجربه‌های رنج، افتخار و بازتعریف هویت خود را صورت‌بندی می‌کنند؛ با وجود این، رویکرد روایی به‌ندرت برای مطالعۀ تجربۀ جداماندگان در جامعۀ افغانستان به کار گرفته شده است.
باتوجهبه موارد یادشده، مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر، فقدان فهمی روایی، عمیق و زمینه‌مند از تجربۀ جداماندگی و فراق ناشی از مهاجرت در افغانستان است. ادبیات موجود، اگرچه به‌طور گسترده به علل و پیامدهای مهاجرت پرداخته است، تجربۀ زیستۀ جداماندگان و معناهایی که آنان در روایت‌های زندگی خود به فراق، انتظار، دوری و بازتعریف روابط خانوادگی می‌بخشند، کمتر واکاوی شده است. این پژوهش می‌کوشد با تمرکز بر روایت‌ها و قصه‌های زندگی جداماندگان از مهاجرت در افغانستان این خلأ را پر کند و نشان دهد که جداماندگان از مهاجرت در افغانستان، چگونه تجربۀ فراق و دوری را در روایت‌های زندگی خود برساخت می‌کنند و این روایت‌ها چه معناها و دلالت‌هایی دربارۀ زندگی، هویت و روابط خانوادگی آنان را آشکار می‌سازد. گرچه مهاجرت ناشی از عوامل مختلف است و بنابراین، انواع مهاجرت‌های کاری، سیاسی، تحصیلی و موارد مانند آن را شامل می‌شود که هرکدام پیامدهای متخلف بر جداماندگی دارد، در تحقیق حاضر مهاجرت به مفهوم عام کلمه در نظر گرفته شده و فرض بر این بوده است که تجربۀ فراقِ ناشی از مهاجرت برای جدامانده، در هرصورت تجربۀ فردی است. برای فهم تجربه‌های فردی جداماندگان در این تحقیق، به‌جای تمایز میان انواع مهاجرت به واحد تحلیل توجه شده و هر داستان و قصه در فردیت خودش واحد تحلیل قرار گرفته است. در این نوع نگاه به جداماندگان از مهاجرت در افغانستان، مسئلۀ پیامدهای متفاوت انواع مهاجرت بر جداماندگان حل شده و بنابراین، به جدامانده به مفهموم عام در این تحقیق توجه شده است.
پیشینۀ تجربی
مرور ادبیات موجود دررابطه‌با جداماندگان از مهاجرت نشان می‌دهد که هرچند پدیدۀ جداماندگی در بسیاری از کشورهای درگیر مهاجرت، به‌ویژه چین، نپال، آفریقا، آمریکا، اندونزیا و کشورهای جنوب شرق آسیا، به‌عنوان مسئله‌ای اجتماعی مطالعه شده است، تاکنون در افغانستان پژوهش‌های علمی نظام‌مند در این زمینه انجام نشده است. آنچه در مطالعات خارجی برجسته است، تمرکز بر پیامدهای اجتماعی، روانی، آموزشی و تغذیه‌ای جداماندگی است؛ درحالی‌که در افغانستان باوجود گستردگی مهاجرت‌های بیرون‌مرزی و جداماندن وابستگان در مبدأ، این حوزه کاملاً مغفول مانده است.
گراهام و جوردن[1] (2011) و آنتمن[2] (2012) نشان دادند که مهاجرت فرزندان یا والدین بزرگ‌سال بر بهزیستی والدین سالمند و سلامت روان کودکانِ جدامانده تأثیر می‌گذارد. سو[3] و دیگران (2012) در چین، ادهیکاری[4] و همکاران (2013)، دیمورجیر و شوو [5](2013)، ویکریماژ[6] و دیگران (2015) در سریلانکا، زهانگ[7] و همکاران (2015)، داویس و برازیل[8] (2016) در گواتمالا، یوجینگ[9] و دیگران (2016) در چین، گی‌میر[10] و همکاران (2018) در نیپال، فلمث[11] و همکاران (2018) در کشورهای کم‌درآمد، گریفیتس و همکاران[12] (2018) در تحقیقات خودشان بر پیامدهای روانی، رفتاری، تغذیه‌ای و آموزشی کودکان جدامانده تأکید کرده‌اند. این تحقیقات نشان می‌دهد که مهاجرت یک یا هر دو والد می‌تواند پیامدهای روانی و اجتماعی جبران‌ناپذیر بر کودکانِ جدامانده داشته باشد و تأثیراتی نیز برای سلامت جسمی و تغذیه‌ای این کودکان به همراه دارد.
تحقیقات یانگ و بانساک[13] (2019)، چن[14] و همکاران (2019)، وانگ[15] و دیگران (2019) و لم و یوح[16] (2019) در چین و جنوب شرق آسیا، مهاجرت والدین را با اختلال در ثبت‌نام مکتب، سازگاری اجتماعی، اضطراب و تفاوت‌های جنسیتی مرتبط دانسته است. ایرلینی[17] و دیگران (2019) نیز تأثیر سن و جنس والد مهاجر را بر ثبت‌نام کودکان نشان دادند. نتایج نشان می‌دهد که مهاجرت مادر باعث اختلال در ثبت‌نام به‌موقع فرزندانِ جدامانده در مکتب می‌شود و ناسازگاری اجتماعی و افسردگی و اضطراب را در این کودکان تشدید می‌کند. نتایج فوق به‌جز ثبت‌نام به‌موقع در مکاتب، در اثر مهاجرت پدران نیز به مشاهده می‌رسد.
شی[18] و همکاران (2020) با مدل‌سازی معادلۀ ساختاری در چین نشان دادند که مهاجرت مادر اثر بیشتری بر مشکلات اجتماعی _ عاطفی کودکانِ جدامانده دارد. احسان‌الله (2017) با نظریۀ زمینه‌ای در عراق، تغییرات نقش زنان و خلأ پدری را مستندسازی کرده‌اند و نتایج نشان داده است که مهاجرت پدران باعث تغییرات نقش‌های اجتماعی در زنان جدامانده می‌شود و خلأ پدری را برای فرزندان جدامانده در پی دارد.
شرما[19] و همکاران (2021) در نپال، با مصاحبۀ گروه‌های متمرکز نشان دادند که کودکان و زنان جدامانده با ناامنی، اضطراب، افت تحصیلی و فشارهای روانی متعدد مواجه‌اند. نتایج این تحقیقات نشان می‌دهد که نقش حمایت خانواده و تماس عاطفی و باکیفیت با والد مهاجر برای تحمل‌پذیر کردن رنج کودکان و زنان جدامانده حیاتی است.
مطالعات گئو[20] و همکاران (2023) در آفریقای جنوبی و چین نشان داد که کودکان جدامانده در معرض ترک تحصیل، خشونت شهری، فقر و آسیب‌های روانی هستند و شبکه‌های حمایتی محلی نقش حیاتی در کاهش این فشارها دارد.
گی[21] (2019) در چین با قوم‌نگاری و مشاهدۀ مشارکتی، نقش مراقب جایگزین به‌ویژه مادربزرگ‌ها را در کاهش آسیب‌های روانی کودکان جدامانده پررنگ دانست. چاپاگاین (2015) در پژوهشی درباره زنان جدامانده از مهاجرت مردان در دو منطقه نپال، با استفاده از روش‌های کیفی و مصاحبه‌های عمیق، تجربه‌های زنان جدامانده و تغییرات ایجادشده در زندگی آنان را بررسی کرد. یافته‌ها نشان داد که غیبت مردان موجب افزایش مسئولیت‌های خانوادگی، مشارکت در تصمیم‌گیری، تحرک اجتماعی و حضور زنان در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی شده است. نتایج همچنین نشان‌دهنده شکل‌گیری عاملیت و نقش‌های جدید زنان در مواجهه با پیامدهای مهاجرت مردان بود.
مطالعۀ همتی و گنجی (۱۳۹۵) در ایران با تحلیل پدیدارشناسی تفسیری تجربیات شش زن جدامانده نشان می‌دهد که مهاجرت شوهران ضمن ایجاد استقلال نسبی، فشار مضاعف نقش‌های مادری و پدری فرسودگی روانی و تنهایی را نیز به همراه دارد. مشابه آن، فاک و همکاران (2024) در اندونزی با استفاده از تحلیل مضمون، ۲۸ مادر مراقب و ۳۵ کودک جدامانده را تحلیل کردند. نتایج این تحقیق، فرسودگی مراقبتی و افسردگی مادران و پیامدهای رفتاری کودکان را نشان داده و نقش تماس عاطفی منظم و باکیفیت با والد مهاجر را در کاهش آسیب‌ها برجسته کرده است.
اسلام و همکاران (2025) در پژوهشی دربارة زنان جدامانده از مهاجرت مردان در مناطق روستایی بنگلادش، به بررسی تأثیر مهاجرت مردان بر توانمندسازی زنان و تغییر نقش‌های جنسیتی پرداختند. یافته‌ها نشان داد که غیبت مردان، مسئولیت‌های زنان را در حوزه‌هایی مانند مدیریت امور مالی، زمین، مراقبت از خانواده و مشارکت اجتماعی افزایش داده و زمینه بازتعریف و بازتوزیع برخی نقش‌های خانوادگی و جنسیتی را فراهم کرده است.
مرور مطالعات پیشین نشان می‌دهد که پژوهش‌های مربوط به جداماندگان از مهاجرت عمدتاً بر پیامدهای روانی، آموزشی و اجتماعی تمرکز داشته و بیشتر با رویکردهای کمّی، تحلیل مضمون یا پدیدارشناختی انجام شده است. هرچند برخی مطالعات از روش‌های کیفی بهره برده است، به روایت و قصه به‌عنوان امر برساختی در بستر اجتماعی _ فرهنگی کمتر توجه شده است. همچنین، در بیشتر این تحقیقات، تجربۀ جداماندگی به‌عنوان پیامدهای مهاجرت تحلیل شده است، نه به‌مثابۀ فرایند معناسازی و بازنمایی زیسته در قصه‌های زندگی. درزمینۀ افغانستان نیز، باوجود گستردگی پدیدۀ جداماندگی، خلأ جدی پژوهش‌های نظام‌مند، به‌ویژه با رویکرد تحلیل روایت با موضع برساخت‌گرایانه، مشاهده می‌شود؛ ازاین‌رو، تحقیق حاضر با تمرکز بر قصه‌های فراق در زندگی جداماندگان، تلاشی برای پرکردن این شکاف مطالعاتی در ادبیات جامعه‌شناختی است.
چارچوب مفهومی
این تحقیق بر مبنای پارادایم برساخت‌گرایی اجتماعی بنا شده است. رویکردی که واقعیت اجتماعی را نه امری عینی و ثابت، بلکه محصول تعاملات اجتماعی، زبان، روایت‌ها و گفتمان‌ها می‌داند. در چارچوب تحقیقات کیفی و تحلیل روایت، این دیدگاه نقش «حساسیت نظری» را ایفا می‌کند و هدف آن فهم نحوۀ ساخته‌شدن تجربه‌های انسانی بوده و به آزمون فرضیه‌ها یا تبیین نظری در این رویکرد توجه نشده است. در این تحقیق نیز، رویکرد برساخت‌گرایی اجتماعی صرفاً به‌عنوان چارچوب تحلیلی استفاده شده و هدف اصلی استفاده از این رویکرد این بوده است که تحلیل روایت قصه‌های فراق در زندگی جداماندگانِ از مهاجرت در افغانستان در قالب این موضع نظری تحلیل و فهم شود. به بیان دیگر، پژوهشگران در این تحقیق اعتقاد دارند که روایت‌ها و قصه‌های زندگی جداماندگان از مهاجرت در افغانستان امری برساختی است و در چارچوب زبان، گفتمان‌ها و تعاملات اجتماعی قابل‌فهم می‌شود. در ادامه باتوجهبه نکات یادشده، سه رویکرد مهم در ذیل برساخت‌گرایی اجتماعی به‌صورت کوتاه و مختصر معرفی می‌شود.
برساخت‌گرایی اجتماعی برگر و لاکمن[22]: براساس نظریۀ برساخت‌گرایی اجتماعی برگر و لاکمن (1966)، واقعیت اجتماعی ا طریق فرایند دیالکتیکی سه‌گانه شکل می‌گیرد که عبارت از برون‌افکنی، عینیت‌یابی و درونی‌سازی است. زبان در این میان نقش بنیادی دارد که مفاهیم، طبقه‌بندی‌ها و روایت‌ها را تثبیت می‌کند و آنها را واقعی جلوه می‌دهد. هویت نیز برساختۀ اجتماعی است که در تعاملات و نقش‌های اجتماعی تداوم می‌یابد (1991 Berger & Luckmann,). در بستر مهاجرت و جداماندگی در افغانستان، این رویکرد امکان فهم روایت‌هایی را فراهم می‌کند که تجربه‌های فراق، انتظار و نقش‌های جنسیتی را شکل می‌دهد.
برساخت‌گرایی کنت گِرگن[23]: گِرگن بر این ایده تأکید می‌کند که معنا و تجربۀ حاصل گفتوگوهای اجتماعی بوده و زبان دراین‌رابطه ماهیتی کنشی دارد. برمبنای این رویکرد، هیچ حقیقت واحدی در جهان اجتماعی وجود ندارد و روایت‌ها بخشی از فرایند ساخت واقعیت است (Gergen, 1985/ 1991/ 2009). در تحلیل روایت جداماندگان، این دیدگاه نشان می‌دهد چگونه احساسات و تجربه‌های زیسته (مانند اضطراب، دلتنگی، فراق و امید) در چارچوب روایت‌ها و قصه‌ها تولید و بازتولید و به‌عنوان واقعیت بازنمایی می‌شود. همچنان این دیدگاه توضیح می‌دهد که قصه‌ها و روایت‌های فراق در میان جداماندگان از مهاجرت به‌شدت متکثر است و در قالب داستان‌ها و قصه‌های فردی متبلور می‌شود؛ امری که به واقعیت‌های متکثر و پراکنده منجر می‌شود. براساس این دیدگاه، جداماندگان هرکدام جهان زندگی خودشان را دارند و باوجود اینکه این جهان‌ها در قالب زبان و گفتوگوهای اجتماعی بازنمایی می‌شود، همچنان جهان یک جدامانده با جهان جداماندۀ دیگر می‌تواند متفاوت باشد.
برساخت‌گرایی ویوین بُر[24]: بُر (2015) تأکید بر نقد ذات‌گرایی و وابستگی دانش به زمینه‌های تاریخی و فرهنگی دارد. او با تأثیر از فوکو[25]، رابطۀ قدرت و دانش را برجسته کرده و نشان می‌دهد که چگونه در جهان اجتماعی، برخی روایت‌ها مسلط و برخی از آنها خاموش می‌مانند. هویت در این چارچوب فرایندی پویا و چندلایه بوده و زبان ابزار اصلی تولید آن است (Burr, 1995/ 2018). این رویکرد برای تبیین ساختاری _ گفتمانی روایت‌های جداماندگی در افغانستان مناسب است؛ زیرا نشان می‌دهد که چگونه ساخت قدرت، هنجارهای فرهنگی و گفتمان‌های خانوادگی تجربۀ جداماندگی را شکل می‌دهد. دیدگاه‌های برگر و لاکمن، گِرگن و بُر مشترکاً بر موارد زیر تأکید دارد:
- واقعیت اجتماعی ساختۀ تعامل، زبان و گفتمان است؛
- روایت‌ها سازندۀ تجربه‌اند، نه صرفاً بازتاب‌دهندۀ آن؛
- هویت پدیده‌ای فرایندی، پویا و گفتمانی است؛
براساس رویکرد برساخت‌گرایی اجتماعی، تجربۀ جداماندگی و فراق ناشی از مهاجرت در افغانستان محصول زمینه فرهنگی _ تاریخی و ساختارهای قدرت است. این مجموعۀ مفاهیم چارچوب نظری لازم برای تحلیل روایت‌های فراق در زندگی جداماندگان از مهاجرت را در افغانستان ایجاد می‌کند. در این تحقیق، نظریۀ برساخت‌گرایی اجتماعی به‌عنوان پشتیبان تحلیلی در نظر گرفته شده و تحلیل روایت به‌عنوان رویکرد روش‌شناختی به کار بسته شده است.
روش تحقیق
تحقیق حاضر در چارچوب تحقیق کیفی از نوع پژوهش روایی[26]، قصه‌های فراق و دوری افراد جدامانده از مهاجرت را در افغانستان تحلیل و تفسیر کرده است. این مطالعه در ذیل پارادایم تفسیری _ برساخت‌گرا قرار دارد که براساس آن، واقعیت‌های اجتماعی اموری ذهنی، چندگانه و برساخت شده است که ازطریق تعاملات زبانی و اجتماعی برساخته می‌شوند (Lincoln & Guba, 2000; Berger & Luckmann, 1966; Gichuru, 2017 ؛ محمدپور، ۱۳۸۹). این پارادایم بر فهم و تفسیر معانی عمیق تجارب انسانی تأکید دارد (Maxwell, 2006; Turin et al., 2024; Lincoln & Guba, 1985).
شرکت‌کنندگان و روش نمونه‌گیری: اگرچه تعیین حجم نمونه در تحقیق روایی مسئلۀ چالش‌برانگیز است و رویکردهای زیادی برای تعیین آن وجود دارد، معمولاً بین ۵-۱۰ نمونه کفایت می‌کند (NEURO_QUAL, 2023)؛ زیرا در این روش تأکید بر عمق داده‌ها است و مسئلۀ آماری مطرح نیست (Adhikari, 2021; Moser & Korstjens, 2017; NEURO_QUAL, 2023 ). گرچه معیار اشباع داده‌ها نیز در این روش مطرح شده، بیشتر تحقیقات که اشباع داده‌ها را به‌عنوان معیار تعیین نمونۀ خود مطرح کرده‌اند، به چگونگی اشباع داده‌ها اشاره نکرده‌اند (Hennink et al., 2016 )؛ بنابراین، مسئلۀ اشباع داده‌ها نیز در مبحث تعیین حجم نمونه امری چالش‌برانگیز است. در تحقیق حاضر باتوجهبه عمق تحلیل و داده‌های به‌دست‌آمده و نیز باتوجهبه تجربه‌های انجام‌شدۀ مشابه که یکی از معیارهای تعیین حجم نمونه در پژوهش روایی به شمار می‌رود (Wise, 2020; Bentley, 2021; Bryant, 2021)، با ۱۰ نفر از ساکنان افغانستان که تجربۀ فراق و جداماندگی از مهاجرت داشته‌اند و یک یا چند تن از اعضای نزدیک خانوادۀ آنها در عالم مهاجرت به سر می‌برند، مصاحبه انجام شده است. در روش نمونه‌گیری از روش هدفمند استفاده شده است تا افرادی انتخاب شوند که دارای اطلاعات غنی از پدیدۀ موردمطالعه بودند و به روایت داستان زندگی خود تمایل داشتند (Moser & Korstjens, 2017؛ محمدپور، 1391).
جدول 1- مشخصات جمعیت‌شناختی و ارتباط خانوادگی جداماندگان از مهاجرت در افغانستان با مسافر
Table 1- Demographic characteristics and the family relationship of those left behind by migration in Afghanistan to the migrant
|
مکان مصاحبه |
مدت مهاجرت مسافر و کدام کشور |
نسبت با مهاجر |
سن |
جنس |
نام مستعار مصاحبه‌شونده |
شماره |
|
کابل: مرکز زبان‌آموزی |
حدوداً دو سال در فرانسه |
نامزد مهاجر |
۱۹ |
زن |
مرسل |
۱ |
|
جاغوری: خانۀ مصاحبه‌شونده |
پدر، مسافر دائمی در ایران و درحال رفت‌وآمد به افغانستان هرچند سال یک بار |
دختر مهاجر |
۱۵ |
زن |
مبینا |
۲ |
|
جاغوری: مکتب پسرانۀ خدایداد |
پدر، مهاجر دائمی در ایران، هرچند سال به‌مدت یک الی سه ماه به افغانستان می‌آید. |
پسر مهاجر |
۱۳ |
مرد |
علی |
۳ |
|
جاغوری: مکتب دخترانۀ خدایداد |
پدر، سیزده سال در اندونزیا بدون بازگشت به افغانستان |
دختر مهاجر |
۱۳ |
زن |
مریم |
۴ |
|
کابل: در خانۀ مصاحبه‌شونده |
یک پسر و عروس و نوه‌ها در ایران و یک پسر در بلژیک هرکدام به مدت ۱۰ الی ۲۰ سال مهاجرت |
مادر مهاجر و مادر بزرگ مهاجر |
۷۱ |
زن |
بختاور |
۵ |
|
جاغوری: مکتب پسرانۀ خدایداد |
پدر، مسافر دائمی در امارات، درحال رفت‌وآمد هرچند سال یک بار به افغانستان |
پسر مهاجر |
۱۳ |
مرد |
یاسین |
۶ |
|
جاغوری: خانۀ مصاحبه‌شونده |
دو پسر مسافر در ایران، یکی از پسران درحال رفت‌وآمد به افغانستان و یکی از پسران فوت شده در مسیر مهاجرت |
پدر مهاجر |
۸۳ |
مرد |
علیرضا |
۷ |
|
کابل: خانۀ مصاحبه‌شونده |
یک پسر و عروس و نوه‌ها مسافر در استرالیا و یک دختر و نوه در آلمان و یک دختر و نوه‌ها و یک پسر و نوه‌ها مسافر در ایران؛ بعضی از آنها حدوداً ۲۰ سال و بعضی‌ها حدوداً سه سال و بیشتر |
مادر مهاجر |
۷۸ |
زن |
مرجان |
۸ |
|
کابل: خانۀ مصاحبه‌شونده |
سه پسر، دو دختر و چهار برادرش طی بیش از سی‌سال به کشورهای دانمارک، آلمان و کانادا و ایران به‌صورت دائمی و درحال رفت‌وآمد به افغانستان |
مادر مهاجر |
۸۴ |
زن |
سمین |
۹ |
|
کابل: مرکز زبان‌آموزی |
شوهر به‌مدت یک سال مسافر فرانسه |
زن مهاجر |
۲۱ |
زن |
راهی |
۱۰ |
گردآوری داده‌ها: داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های روایی گردآوری شده است. هدف اصلی در این مصاحبه‌ها، ایجاد فضایی گفت‌وگومحور و امن برای راویان بوده است تا بتوانند بدون اجبار به بازگویی داستان و قصۀ زندگی، احساسات و درک خود از پدیدۀ جداماندگی و فراق بپردازند (Ntinda, 2018/ 2019; Moser & Korstjens, 2017). مصاحبه‌های این تحقیق حدوداً بین ۳۰ دقیقه تا ۶۰ دقیقه در نوسان بوده که باتوجهبه روحیه و شرایط مصاحبه‌شونده متغیر است. قبل از مصاحبه با استفاده از شناخت شخصی با تک‌تک مصاحبه‌شوندگان طی صحبت‌های مقدماتی، رضایت آنها برای اشتراک در این تحقیق حاصل شده و در مرحلۀ بعد برای انجام مصاحبه، هماهنگی عملی صورت‌گرفته و در نهایت مصاحبه‌ها به‌صورت دوبه‌دو و کاملاً در فضای آرام انجام شده است (Adhikari, 2021). تمامی مصاحبه‌ها ضبط صوتی شده و سپس به‌صورت کلمه‌به‌کلمه مکتوب شده است.
تحلیل داده‌ها: داده‌های این پژوهش با استفاده از تحلیل روایت با موضع برساخت‌گرایی اجتماعی تحلیل شده است. روایت‌ها در این رویکرد نه بازتابی مستقیم از واقعیت، بلکه کنش‌هایی معناساز در بستر اجتماعی _ فرهنگی تلقی می‌شود که علاوه‌بر محتوای روایت بر ساختار روایت و چگونگی برساخت معنا و هویت تأکید می‌شود (Mishler, 1995 Holstein & Gubrium, 2000; Berger & Luckmann, 1966;). باتوجهبه ماهیت رویکرد روایی، روایت زندگی هر مشارکت‌کننده به‌عنوان واحد تحلیل در نظر گرفته شده و تحقیق حاضر از منطق تحلیل موردی پیروی کرده است.
فرایند تحلیل داده‌ها در سه گام انجام شد: نخست، مصاحبه‌ها به‌طورکامل پیاده‌سازی و چندین بار خوانده شده است تا کلیت روایت زندگی هر مشارکت‌کننده فهم شود؛ در مرحلۀ دوم هر روایت به‌صورت مستقل و به‌عنوان کل منسجمی تحلیل ساختاری شد؛ به‌گونه‌ای که سازمان‌دهی روایت، رخدادهای کلیدی و نقاط عطف تجربۀ جداماندگی شناسایی شد؛ در گام سوم، روایت‌ها با رویکرد تفسیری _ گفتمانی تحلیل و چگونگی برساخت معنا، هویت و بازتاب گفتمان‌های اجتماعی و فرهنگی مسلط در هر قصه تبیین شده است. کدگذاری در این مرحله به‌صورت تفسیری و درون‌روایتی انجام شد و هدف آن تحلیلی مضمونی و استخراج مضمون‌های مشترک نبوده است.
اعتباربخشی و ملاحظات اخلاقی: برای اطمینان از صحت و اعتبار یافته‌ها از معیارهای پیشنهادی ریسمن[27] (1993) شامل قانع‌کنندگی، همخوانی و انسجام استفاده شده است: مهم‌ترین معیار اعتبار در این پژوهش قانع‌کنندگی تفسیری است؛ بدین معنا که تحلیل‌های ارائه‌شده به‌گونه‌ای تنظیم شده است که برای خوانندۀ آگاه قابل‌پیگیری، مستند به شواهد روایی و ازنظر نظری قابل‌دفاع باشد؛ دومین معیار، همخوانی و انسجام درونی روایت و تحلیل است. در پژوهش حاضر، تلاش شده است تا میان اجزای مختلف روایت‌ها، مفاهیم تحلیلی و نتایج نهایی سازگاری مفهومی وجود داشته باشد. تناقض‌ها و گسست‌های موجود در روایت‌ها نه حذف، بلکه به‌عنوان بخشی معنادار از تجربۀ زیستۀ مشارکت‌کنندگان تفسیر شده است؛ سومین معیار، شفافیت فرایند پژوهش است. فرایند گردآوری داده‌ها، نحوۀ انتخاب روایت‌ها، مراحل تحلیل روایی و نقش پژوهشگران در تولید و تفسیر روایت‌ها به‌صورت روشن توضیح داده شده است. این شفافیت امکان قضاوت دربارۀ اعتبار تفاسیر ارائه‌شده را برای خواننده فراهم می‌سازد؛ بر این اساس، می‌توان گفت که اعتبار این پژوهش نه بر مبنای کشف حقیقتی واحد، بلکه بر پایۀ قانع‌کنندگی، انسجام و شفافیت تفسیر روایی استوار است.
ملاحظات اخلاقی به‌طورکامل رعایت شده است که شامل رضایت آگاهانه و داوطلبانۀ شرکت‌کنندگان، محرمانگی اطلاعات، استفاده از نام‌های مستعار و حق خروج از تحقیق در هر مرحله است (Adhikari, 2021). موقعیت‌مندی محقق به‌عنوان فردی آشنا با بافت فرهنگی افغانستان و دارای درک همدلانه از پدیدۀ موردمطالعه، به‌عنوان عاملی تسهیل‌گر در فرایند مصاحبه و تفسیر به رسمیت شناخته شده است (Finlay, 2002)؛ زیرا یکی از محققان این پژوهش، زادۀ افغانستان است و در این کشور زندگی می‌کند. این امر در تمام مراحل تحقیق، به‌خصوص در انتخاب مشارکت‌کنندگان و نحوۀ انجام مصاحبه و تصمیم‌ها دربارۀ اینکه چه پرسش‌ها و با چه زبانی مطرح شود و درنهایت اینکه جملات و بعضی از کلمات محلی و سکوت‌ها و اداهای مشارکت‌کننده چه معناهایی را می‌تواند بازنمایی کند، از مواردی است که محقق را با بستر فرهنگی جامعۀ موردمطالعه در آن زمینه‌ها آشنا کرده است.
یافته‌ها و تحلیل روایی اطلاعات
در این بخش، تحلیل روایت با استفاده از موضع برساخت‌گرایی اجتماعی برای هریک از روایت‌ها انجام شده است. این امر به‌گونه‌ای صورت‌گرفته است که هر قصه به‌صورت جداگانه تعریف و با استفاده از مؤلفه‌های تکنیک تحلیل روایت با موضع برساخت‌گرایی اجتماعی براساس مدل تحلیلی که در جدول (۲) ارائه شده، تحلیل شده است.
جدول 2- مدل تحلیلی روایت‌محور و نحوۀ به‌کارگیری آن در تحلیل روایت‌ها
Table 2- Narrative-based analytical model and its application in narrative analysis
|
مؤلفۀ مدل تحلیل |
تعریف عملیاتی مؤلفه |
پرسش تحلیلی راهنما |
واحد تحلیل |
نمونۀ کد- شاخص تحلیل |
|
ساختار روایت |
نحوۀ سازمان‌یابی روایت در طول زمان و چگونگی بازنمایی گسست ناشی از مهاجرت عزیزان. |
روایت از کجا آغاز می‌شود؟ نقطۀ گسست کجاست؟ وضعیت پس از مهاجرت عزیزان و تجربۀ فراق چگونه روایت می‌شود؟ |
روایت کامل هر مصاحبه |
آغاز پیشامهاجرت / لحظۀ جدایی / وضعیت تعلیق / افق آینده |
|
گفتمان‌های مسلط |
چارچوب‌های معنایی و زبانی که تجربۀ جداماندگی را قابل‌بیان می‌کنند. |
کدام مفاهیم، ارزش‌ها و هنجارها روایت و قصه‌های جداماندگان را شکل می‌دهند؟ |
گزاره‌ها و بخش‌های معنادار روایت |
فقر، اجبار، مسئولیت مادری، تقدیر، رنج، بقا |
|
برساخت هویت |
نحوه‌ای که راوی خود و دیگری (پدر مهاجر، کودک و خانواده) را تعریف می‌کند. |
راوی خود را چگونه معرفی می‌کند؟ چه نقشی برای خود قائل است؟ |
جایگاه‌یابی راوی در متن روایت |
مادر تنها، کودک زودبالغ، قربانی خاموش، کنشگر مقاوم و... |
|
برساخت معنا از مهاجرت |
تفسیری که راوی از مهاجرت و پیامدهای آن ارائه می‌دهد. |
مهاجرت در این روایت چه معنایی دارد؟ راوی زندگی و فراق را چگونه معنادار می‌سازد؟ |
تفسیر کلی روایت |
فداکاری، ناگزیری، رنج پایدار، امید معلق |
همان‌گونه که در جدول (۲) مشاهده می‌شود، تحلیل تمامی روایت‌ها براساس یک مدل تحلیلی قصه‌محور واحد انجام شده است. هر روایت به‌صورت نظام‌مند از منظر ساختار روایت، گفتمان‌های مسلط، برساخت هویت و برساخت معنا از مهاجرت تحلیل شده است. کدها و شاخص‌های ارائه‌شده در جدول صرفاً نقش شفاف‌سازی فرایند تحلیلی را دارد و جایگزین تحلیل تفسیری روایت‌ها نشده است.
قصة مُرسل
مرسل دختر نوزده‌ساله‌ای است که نامزدش از او دور بوده و در فرانسه مهاجر است. دورۀ نامزدشدن مرسل بدون دیدار حضوری انجام شده است و این دوره به‌عنوان دورۀ آشنایی قلمداد می‌شود که ارتباط آنها فقط ازطریق تماس تلفنی و پیام‌رسان‌ها برقرار شده است. بعد از ختم این دوره، دیدار کوتاه و یک‌ماهۀ او در ایران را دربر می‌گیرد که اولین تجربۀ حضور فیزیکی با نامزدش به شمار می‌رود. با برگشت دوباره به افغانستان، زندگی او در نبود نامزدش دچار روزمرگی شده است و او برای معنابخشی به این دوره به آموزشگاه‌های زبان‌آموزی، برقراری ارتباط تلفنی و انتظار دیدار دوباره و امید به آیندۀ با هم بودن پناه می‌برد. مرسل دورۀ با هم بودن و دیدار یک‌ماهه در ایران با نامزدش را خیلی کوتاه توصیف می‌کند:
«اصلاً باورم نمی‌شد که این یک ماه چقدر زود گذشت. تا اینکه روز رفتن نامزدم فرارسید و در میدان هوایی از من جدا شد و کلاً رفت و از دید من خارج شد و یک‌تکۀ از دل من نیز همراه او رفت و خودم تنهای تنها مانده بودم.»
استفاده از استعاره‌های «یک تکۀ از دلم» و «کلاً رفت» و نیز حالت‌های چهره و احساسات مرسل در زمان مصاحبه نشان می‌دهد که جداشدن و جداماندن برای مرسل به‌شدت سخت و طاقت‌فرسا تجربه می‌شود و این حالت در طول قصۀ او بارهاوبارها بازنمایی می‌شود.
ساختار و نقاط عطف داستان: روایت مرسل به‌صورت خطی، اما عاطفیِ فشرده شکل می‌گیرد و از چند گام ساختاری مشخص عبور می‌کند. روایت با وضعیت اولیه که بر نامزدی از راه دور و جدایی مکانی که هنوز تجربۀ زیستۀ مشترک در آن شکل نگرفته و رابطۀ مبتنی بر تماس تلفنی و انتظار استوار است، آغاز می‌شود. رخداد برهم‌زننده و نقطۀ عطف اصلی روایت، دیدار حضوری و نکاح کوتاه‌مدت در ایران است که نقطۀ اوج داستان و تجربۀ فشردۀ «زندگی مشترک ایدئال» را بازنمایی می‌کند. این دوره که در روایت مرسل خیلی کوتاه توصیف می‌شود، بلافاصله پس از مدت کوتاه دچار گسست مرکزی می‌شود و لحظۀ خداحافظی در میدان هوایی فرامی‌رسد که مرسل آن را آغاز تنهایی و فروپاشی عاطفی خود تعریف می‌کند.
«همو لحظه که می‌خواست خداحافظی کند، به‌شدت ناامید شده بودم و دنیا برایم تیره و تاریک شده بود. فکر می‌کردم که یک ماه با هم بودن یک ثانیه بوده است. یعنی یک رقم زود گذشت؛ مثل یک خواب و یک رؤیا».
در ادامه، روایت وارد مرحلۀ پیامدها و فرسایش عاطفی می‌شود. دیدار دوم حضوری به‌عنوان یک اوج فرعی، وابستگی را تشدید می‌کند؛ اما به جدایی دردناک‌تر و تنهایی عمیق‌تر می‌انجامد.
«در این دوره نیز مانند دورۀ قبل با هم بودن ما خیلی زود گذشت و وقت ویزۀ نامزدم در ایران تمام شد و باید برمی‌گشت. جدایی در این دوره نیز برای من خیلی سخت گذشت. بسیار برایم سخت بود و همین حالا هم بسیار سخت است. یعنی تنهایی را نمی‌شود توصیف کرد. واقعاً نمی‌شود توصیف کرد.»
روایت مرسل به لحاظ ساختاری نشان از یک داستان ناتمام دارد که به آینده موکول شده و مرسل در این روایت به‌مثابۀ کسی است که در پشت پنجرۀ روبه بیرون گیر افتاده و میان حال کش‌دار، خسته‌کننده و آیندۀ نیامده است؛ اما امیدوار به وصال دست‌وپنجه نرم می‌کند.
گفتمان‌های تأثیرگذار بر روایت: در قصۀ مرسل، فراق به‌عنوان تجربۀ اجتماعی و فرهنگی بازنمایی می‌شود. محدودیت‌های حضور و هنجارهای خانوادگی شدت تجربۀ تنهایی و دلتنگی را افزایش داده است.
«در میدان هوایی موقع خداحافظی، [...] ما شرم داشتیم که همدیگر را در آغوش بگیریم.»
همچنان مرسل امید و معنای فراق را با واقعیت‌های اقتصادی و آیندۀ مشترک گره زده است.
«اگر او در کابل می‌بود، من هیچ‌چیزش را کار نداشتم. فقط خودش را می‌خواستم. حالی که خارج است، حداقل می‌تواند برای من و فامیلش پول روان کند و این یک کمک به من و خانواده‌اش هست».
کنترل عواطف و مدیریت رابطه و محدودیت‌های تلفنی و فاصله را با ایجاد راهبردهای مقابله‌ای مانند تماس، کورس زبان، گفت‌وگو با خانواده مدیریت می‌کند.
«.زمانی که شوهرم در دسترس نباشد [...] مجبوراً یا با مادرم می‌گویم و یا هم در خودم قورتش می‌دهم.»
این امر نشان می‌دهد که واقعیت‌ها و ارزش‌های اجتماعی بر داستان و قصۀ زندگی او به‌شدت تأثیرگذار بوده است. برای مثال هنجار شرم در ارزش‌های خانوادگی افغانستان به مرسل و شوهرش اجازۀ در آغوش گرفتن یکدیگر را موقع خداحافظی در میدان هوایی نداده و این امر حسرتی را در دل او کاشته است. همچنان، در سراسر داستانِ او ردپای گفتمان‌های اجتماعی حضور دارد و نشان می‌دهد که تجربه و زندگی مرسل در ذیل این گفتمان‌ها شکل گرفته است.
بازنمایی هویت: مرسل تحت‌تأثیر تجربۀ فراق، «خود» را در قالب یک روایت چندلایه بیان می‌کند که در آن تجربۀ فردی (دلتنگی، افسردگی، وابستگی و معنابخشی اجتماعی)، هزینه‌ها و محدودیت‌های فرهنگی، انتظارات خانواده و ساختارهای اقتصادی و مهاجرتی همه با هم ترکیب شده‌اند و فراق را به یک تجربۀ برساخت اجتماعی تبدیل کرده و از او یک فرد منزوی و تنها را برساخته است.
«باید صبر کنم و امیدوار باشم که هرچه زودتر ویزۀ من صادر شود و من به او برسم. وقتی به او برسم، من از تنهایی نجات پیدا می‌کنم.»
این روایت نشان می‌دهد که هویت مرسل به‌عنوان فرد منزوی و تنها، ریشه در تجربۀ فراق دارد و در ذیل فراق بازنمایی می‌شود. او در نبود شوهر، خودش را تنها و منزوی باز تعریف می‌کند و وصال به او را نجات از تنهایی و انزوا می‌داند.
برساخت معنا در قصۀ مرسل: معنای اصلی داستان مرسل حول محور حضور و عدم‌حضور نامزدش می‌چرخد. او حضور نامزدش را با زندگی به معنای واقعی کلمه پیوند می‌زند و زندگی در نبود نامزدش را بی‌معنا می‌داند. روایت نشان می‌دهد که مهاجرتِ نامزد برای مرسل نه فقط جابه‌جایی مکانی، بلکه تعلیق عاطفی و هویتی را در پی دارد.
قصة مبینا
مبینا دختری پانزده‌ساله است که پدرش سال‌ها در ایران مهاجر بوده است و هرچند سال، یک‌بار به افغانستان برمی‌گشته و دوباره مسافرت می‌کرده است. روایت مبینا در متن ساختارهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی افغانستان شکل گرفته است. مهاجرت اجباری مردان، دختران جدامانده، فقر، ناامنی و مناسبات سنتی خانواده هستۀ اصلی تجربۀ زیستۀ وی را می‌سازد. قصۀ مبینا نه‌تنها بازتاب تجربۀ شخصی است، در دل گفتمان خطر، فقر، محدودیت جنسیتی و مهاجرت اجباری نیز ساخته می‌شود. او با واژگان بومی (آتیم[28]، آبیم[29]، دیق[30]، مسافربودن، قاچاق)، جهانِ از معانی مشترک فرهنگی را احضار می‌کند که در آن مرد مهاجر، زن _ دختر مقاوم و خانوادۀ رنج‌کشیده سه نقش اصلی به شمار می‌رود.
ساختار روایی و نقاط عطف داستان: روایت مبینا ساختاری «چرخه‌ای» دارد که مدام میان دو قطب می‌چرخد که یکی از حضور پدر به‌مثابۀ شادی، امنیت، معنای زندگی یاد شده است: «وقتی پدرم هست، همه‌چیز هست»، «وقتی آتیم[31] بیاید، زندگی ما تازه از نو شروع می‌شود» و «نان‌خوردن سر یک سفره در کنار آتیم لذت‌بخش است» و دیگری قصۀ غیبت پدر است که به‌مثابۀ اضطراب، دلتنگی، فراق و مسئولیت اجباری مطرح می‌شود: «در نبود پدرم، کل مشکلات سر آبیم[32] آوار است.»، «لبخند از لب‌های ما دور می‌شود و ...» و «زندگی بس ناجوانمردانه سرد می‌شود.»
این چرخۀ «آمدن_ ماندن_ رفتن» گرۀ اصلی روایت است؛ گره‌ای که باعث ایجاد تجربه‌ای مداوم از جداماندگی می‌شود و تمام ابعاد زندگی را شکل می‌دهد. روایت مبینا چندین صدا را در دل خود حمل می‌کند: صدای دختر نوجوان که شامل وابستگی عاطفی شدید به پدر، تلاش برای حفظ امید، خیال‌پردازی و بازآفرینی حضور پدر «کاملاً واقعی می‌بینمش» می‌شود؛ صدای دیگر، صدای مادرِ در سکوت، بار مسئولیت و گریۀ پنهان که صدای خانوادۀ رنج‌کشیده را بازنمایی می‌کند و درنهایت صدای جمعی خانواده‌هایی را دربر دارد که به «مسافربودن» عادت کرده‌اند. این روایت نیز مانند بیشتر روایت‌های دوره‌ای، میان چرخه‌ای از وصال، شادی و زندگی و نیز فراق، دلتنگی و ناامیدی گیر افتاده است و از پایان‌بندی مشخصی پیروی نمی‌کند. پایان روایت در قصۀ مبینا همچنان باز نگهداشته می‌شود و این امر به‌مثابۀ زندگی در جریان بازنمایی می‌شود.
گفتمان‌های تأثیرگذار بر روایت: روایت مبینا تحت‌تأثیر گفتمان مهاجرت و خطر شکل‌گرفته است. براساس این گفتمان‌ها، غیبت پدر طبیعی‌سازی شده است: «چاره نیست، باید برود، اینجا کار نیست.»
همچنان ترس دائمی از مسیر قاچاق، دزدانِ در مسیر راه، مرگ، ناپدیدشدن و بی‌خبری ۵ تا ۲۰ روزه را روایت می‌کند. این ترس‌ها معنای «جداافتادگی و فراق» را تشدید کرده و نشان می‌دهد که فهم مبینا از فراق و دوری تحت‌تأثیر این گفتمان‌ها شکل می‌گیرد.
«در نبودش دلم پر از درد است. وقتی نیست خیلی سخت است. یک برادر خُرد دارم. او هم خیلی دیق و دلتنگ می‌شود و هر دقه بهانه‌گیری می‌کند که آتیم چرا نمی‌آید. ما مجبوراً او را دلداری می‌دهیم که آتی[33] زود می‌آید. مجبوریم باید تحمل کنیم. اگر آتیم نرود، اینجا کار نیست و هزینه‌های زندگی از کجا شود. برادرم دانشجو است و درس می‌خواند و مجبوراً باید آتیم برود و هزینه‌های زندگی را پیدا کند. خیلی سخت است. [با آه سرد] سخخخخت».
مشکلات اقتصادی و مهاجرت به‌عنوان ضرورت در سراسر قصۀ مبینا وجود دارد و این امر نشان دهندۀ جو گفتمانی غالب جامعه در باب مهاجرت است. در جامعۀ افغانستان باتوجهبه وضعیت شغلی و اقتصادی، مهاجرت کاری مردان همواره یکی از راه‌های بقا تعریف می‌شود و این واقعیت در داستان زندگی راوی نیز حضور پررنگ دارد.
برساخت‌های هویتی: در روایت مبینا، هویت زن _ دخترِ مقاوم و در رنج، ناشی از فراق پدر برجسته است: «مجبوریم تحمل کنیم»، «گریه جواب نمی‌دهد» و «همه چیز را در دلم تیر می‌کنم».
این نوع برساخت هویت نتیجۀ فشارهای گفتمانی است. دختران باید «قوی، صبور و کم‌صدا» باشند. او خودش را به‌عنوان دختر قوی تصور می‌کند که در نبود پدرش همچنان مقاومت می‌کند و مکلف به زندگی است.
«من خیلی دوست ندارم شکایت کنم، با اینکه زندگی در نبود پدرم سخت است، ولی از من یک دختر قوی و مقاوم بار آورده است.»
برساخت معنا در روایت مبینا: مبینا در قصۀ خود، دختر وابسته به پدر را برساخت می‌کند. پدر در روایت او نه فقط یک فرد، مرکز نظم عاطفی، روانی و معنای زندگی است. او با پدر تعریف می‌شود و غیبت پدر موجب «فروپاشی معنا» می‌شود: «در نبود او زندگی‌ام بی‌معنا می‌شود»؛ «وقتی آتیم هست، خیال ما از هر بابت راحت است.»
این نوع برساخت معنا نتیجۀ فشارهای گفتمانی است. دختران باید «قوی، صبور و کم‌صدا» و وابسته به خانواده و به‌خصوص پدر باشند.
قصة علی
علی نوجوانی سیزده‌ساله است که پدرش به دلیل نبود فرصت‌های اقتصادی ناچار به مهاجرت کاری به امارات شده است. این قصه بازنمایی یکی از وضعیت‌های رایج در میان خانواده‌های جداماندۀ افغانستان است. وضعیتی که در آن، کودکان در غیاب پدر با فشار نقش‌های بزرگ‌سالی و عاطفی مواجه می‌شوند.
ساختار روایت و نقاط عطف داستان: روایت علی ساختاری احساسی، گسسته و همراه با مکث‌های طولانی دارد. حضور مداوم «بغض» و ناتوانی در ادامۀ صحبت، خود به‌عنوان بخشی از معنا نقش‌آفرینی می‌کند. او روایتش را بر الگوی چرخه‌ای «آمدن پدر به‌مثابۀ آغاز زندگی» و «رفتن پدر به‌مثابۀ پایان زندگی و درد فراق» استوار می‌سازد. این ساختار، تجربۀ او را از وضعیت «زندگی متزلزل» و «وابسته به حضور پدر» نشان می‌دهد.
«زمانی که پدرم می‌آید، زندگی کل خانواده یک رقم دیگه می‌شود. یعنی از نو زندگی ما شروع می‌شود و با رفتن دوبارۀ پدرم دوباره ختم می‌شود.»
داستان مهاجرت در افغانستان، همواره داستان ناتمام بوده و این امر باعث شده است که قصه‌های زندگی جداماندگان همواره ناتمام باقی بماند. این ساختار ناتمام در قصۀ علی نیز وجود داشته و داستان او نیز حول محور مهاجرت پدر شروع شده و ناتمام‌بودن و ادامه‌داشتن مهاجرت پدر باعث شده است که قصۀ جداماندگی علی نیز پایان‌بندی را دربر نداشته باشد؛ بنابراین، روایت علی نیز سرشار از نقاط عطف وصال و آمدن پدر و نیز جدایی و دوباره رفتن او بوده و چشم‌انداز روشنی از یک زندگی باهمی را ارائه نمی‌دهد.
گفتمان‌های تأثیرگذار بر روایت: براساس رویکرد برساخت‌گرایانه، روایت علی در درون گفتمان‌های فرهنگی و اجتماعی حاکم در جامعۀ افغانستان شکل گرفته است. این گفتمان‌ها شامل گفتمان مردانگی سنتی است که پسر بزرگ باید قوی باشد؛ احساسات بروز ندهد؛ گریه نکند و مسئولیت سنگین بپذیرد.
«مادرم می‌گوید مرد گریه نمی‌کند. من هیچ‌وقت گریه نتوانستم. بغض و هِق‌هِق دوام‌دار.»
این گفتمان بخش عمده‌ای از فشار عاطفی علی را توضیح می‌دهد. گفتمان فقر و مهاجرت اجباری که مهاجرت کاری پدران را امری شایع و نتیجۀ نبود فرصت‌های اقتصادی برساخت می‌کند. گفتمان خانوادۀ سنتی، «خانه بدون پدر ناقص است»، این معنا بارها در سخنان علی بازتولید می‌شود.
«وقتی پدرم باشد من راحت و بی‌خیال همه‌چیز می‌باشم و وقتی که پدرم برود، تمام مشکلات به گردن من می‌باشد (بغض). کارهای مثل نوبت آب، گندم درو و خرمن و کشت و کار همه به عهدۀ من است. خلاصه زندگی در نبود پدرم برای ما سخت است (ترکیدن بغض علی و گریۀ طولانی).»
تأثیر گفتمان‌های اجتماعی در قصۀ علی آن‌قدر نمایان است که او در طول مصاحبه برای مدت زیاد با هِق‌هِق و بغض ناتمام ادامه داده و توانایی گریه‌کردن نداشته است. شدت این امر به قدری بوده است که چندین دقیقه حتی یک کلمه نتوانسته است صحبت کند؛ درنهایت وقتی علی به گفتن قصه‌اش ادامه می‌دهد، اشاره می‌کند که مادرش به او می‌گوید «تو مرد خانواده‌ای» و مرد نباید گریه کند. این امر نشان می‌دهد که گفتمان‌های اجتماعی در برساخت تجربۀ علی به‌شدت تأثیرگذار بوده است.
برساخت‌های هویتی: تحلیل روایی قصۀ علی نشان می‌دهد که او درحال ساخت و بازسازی هویتِ دوگانه است. از یک‌سو، کودکی است نیازمند امنیت، نزدیکی عاطفی و حمایت پدر و از سوی دیگر، به‌عنوان «مرد خانه» بازنمایی شده که مجبور است بار وظایف بزرگ‌سالی را بر دوش کشد. این دوگانگی یکی از منابع اصلی تجربۀ رنج و فشار روانی اوست. هویت روایی علی در تقاطع بین «کودکی» و «مرد بودن اجباری» شکل می‌گیرد: «من کودک نیستم، مرد خانه‌ام.» باوجود اینکه علی ازنظر سنی یک کودک است و از این نظر گهگاهی خودش را کودک می‌داند که الزام بیولوژیک است، ارزش‌های خانوادگی و هنجارهای فرهنگی خانوادۀ او، وی را در غیاب پدر مرد خانواده بازنمایی می‌کند و او از این بابت خودش را نه یک کودک، بلکه مرد خانواده می‌داند.
برساخت معنا در روایت علی: قصۀ علی در قالب روایت دورانی مطرح می‌شود و معنای زندگی را تابع آمدن و رفتن پدر می‌داند. همچنان، زمان و مکان در روایت علی نیز بار معنایی مهمی دارد که خانه محل مسئولیت، سختی و دلتنگی، دوبی نماد غربت، کار سخت و فراق («خیلی دلم برای پدرم می‌سوزد») و شب به‌عنوان زمان اوج دلتنگی و فشار عاطفی معنا می‌شود: «شب‌ها خیلی دیق می‌شوم.» این فضاها، عناصر معناساز در روایت علی به شمار می‌رود.
قصة مریم
روایت مریم بازنمایی تجربۀ زیسته از «کودکِ در غیاب پدر مهاجر» است. روایتی که در بستر گفتمان‌های فرهنگی خانواده‌محور، مهاجرت اجباری و زمانِ تعلیق‌شده شکل‌گرفته است. او از نخستین ماه‌های زندگی، پدرش را ندیده و از پدر چیزی به یاد ندارد: «من اصلاً پدرم را ندیده‌ام. هیچ‌چیز از پدرم به یاد ندارم.»
بنابراین، هویت روایی او از ابتدا با فقدان و فراق گره خورده است.
ساختار روایت و نقاط عطف داستان: ساختار روایت مریم بر سه محور «فراق، دلتنگی و امید» سازمان‌یافته است. آگاهی او از فقدان و فراق در کودکی («دیدم دیگران پدر دارد و من ندارم») آغاز و ازآن‌پس مقایسه‌های اجتماعی به سازوکاری برای معنابخشی بدل می‌شود. روایت در اوج خود با توصیف تنش عاطفی و گریه‌های پی‌درپی («فقط گریه می‌کنم و اشک‌هایم جاری می‌شود») تصویر شده و درنهایت به امیدِ بازگشت پدر یا پناهنده‌شدن پدر ختم می‌شود. ساختار زمانی روایت، خطی نیست؛ بلکه چرخه‌ای از انتظار مداوم است.
«هرچه تلاش می‌کنم که گریه نکنم (گریۀ دوام‌دار در جریان مصاحبه) و بتوانم همراهش قصه کنم و ازش گیله و شکایت کنم، نمی‌توانم. فقط گریه می‌کنم و اشک‌هایم جاری می‌شود. مادر و پدرم وقتی من را می‌بینند، آنها هم شروع به گریه می‌کنند. بعد از خیلی تلاش، فقط می‌توانم بگویم که تو کی می‌آیی؟ می‌گوید دخترم هیچ معلوم نیست، تو دیق نشو، من می‌آیم. مادرم من را دلداری می‌کند و می‌گوید دخترم پدرت می‌آید.»
برساخت‌های هویتی: هویت مریم به‌مثابۀ «دختری تنها و بدون پدر» در سراسر متن بازتولید می‌شود. او چندین بار خود را «دختر بیچاره و درمانده و منتظر» می‌نامد و زندگی‌اش را «زندگی نزیسته» توصیف می‌کند: «ما در این سیزده سال زندگی نکرده‌ایم.»
بنابراین، هویت او نه ازطریق ویژگی‌های فردی، بلکه از خلال رابطه‌اش با پدرِ غایب ساخته می‌شود. در سطح عاطفی زبان روایت لبریز از گریه، بغض و دلتنگ‌شدن است. مریم بارها تأکید می‌کند که زبان توان بیان رنج او را ندارد: «زبان برای بیان احساسات من کلمه کم دارد.» در این سطح، احساسات نقش اصلی در تولید معنا و هویت دارد.
گفتمان‌های تأثیرگذار بر روایت: روایت مریم تحت‌تأثیر سه گفتمان عمده شکل می‌گیرد. گفتمان فرهنگی خانواده‌محور که در آن، پدر «ستون زندگی» است. مریم می‌گوید: «اگر پدرم می‌بود زندگی ما زندگی می‌شد.» این نگاه باعث می‌شود نبود پدر نه‌تنها کمبود فردی، شکستی کل‌نگرانه در تجربۀ زندگی قلمداد شود. گفتمان مهاجرت اجباری نیز به‌عنوان زمینه عمل می‌کند که بلاتکلیفی پدر در اندونزیا را بازنمایی می‌کند. پدر مریم «سیزده سال منتظر پذیرش» مانده است و مریم این وضعیت را «جهنم» و «سرنوشت نامعلوم» توصیف می‌کند و بلاتکلیفی پدر، بلاتکلیفی مریم را نیز می‌سازد. گفتمان صبر، دعا و تقدیرگرایی از دیگر زمینه‌های گفتمانی قصۀ مریم است. مادر به او می‌گوید: «دخترم، دعا کن پدرت زود قبول شود.»
این گفتمان نقش مهمی در مدیریت عاطفی مریم دارد و سازوکاری فرهنگی را برای تحمل رنج فراهم می‌کند.
برساخت معنا در روایت مریم: یکی از موارد برساخت‌کنندۀ معنا در قصۀ مریم احساسات است. در روایت او، گریه و بغض ابزارهای اصلی بیان و معنابخشی بوده و قصه‌اش بر «احساس‌محوری» استوار است. مریم برای جبران فقدان، خاطرۀ خیالی می‌سازد: «نمی‌دانم خاطره است یا خواب. روی شانه‌های پدرم نشسته بودم... .»
خیال در قصۀ مریم، مرزی میان رنج و امید ایجاد می‌کند و از این طریق انتظار را برای وی معنادار می‌سازد. همچنان، امید به قبول‌شدن پدر در یک کشور دیگر، ساختار زمانی روایت را شکل می‌دهد و آینده را به یک «لحظۀ ممکن» پیوند می‌زند: «اگر پدرم در یگان کشور قبول شود، او روز بهترین روز زندگی من خواهد بود.»
قصة بختاور
بختاور زنی هفتاد و یک‌ساله است که از فراق بچه‌های مسافرش به کشورهای مختلف رنج می‌برد. او زنی است که با مهاجرت فرزندان به ایران و بلژیک، تجربۀ طولانی از فراق خانوادگی و بازتعریف جایگاه مادری را بازگو می‌کند.
ساختار روایت و نقاط عطف داستان: ساختار این روایت از نوع چرخه‌ای _ تراژیک است. بازگشت‌های کوتاه، شادی‌های زودگذر و جدایی‌های مکرر الگویی تکرارشونده می‌سازد که پایانی قطعی ندارد. ساختار دورانی که در مرز بین امید و ناامیدی، آمدن و رفتن بچه‌ها و نیز پذیرش واقعیت و رؤیای یکجاشدن دوباره شناور است. این ساختار روایی نشان‌دهندۀ نوعی خاص از برساخت احساسی در قصۀ او بوده است. احساسات راوی نه به شکل خطی، بلکه به‌صورت چرخشی ساخته می‌شوند. احساسات که میان دلتنگی، پذیرش، امید و ناامیدی در نوسان است: «خدا بزرگ است. شاید یک روز همه جمع شویم، شاید هم نه.»
این نوع بیان دوگانه، نشانه‌ای از پذیرش اجباری واقعیت، همراه با رؤیاپردازی حداقلی است. بختاور با بیان این تناقض میان «شاید بیاید و شاید هم نه»، از یک واقعیت اجتماعی پرده برمی‌دارد. امری که در بیشتر خانواده‌های مسافردار رایج است و تکیه‌کلام آنها به شمار می‌رود؛ یعنی میان آمدن و نیامدن مسافر هیچ قطع‌یقنی وجود ندارد. اگر شرایط مهیا باشد و توانایی مالی مسافر برای آمدن و برگشتن وجود داشته باشد، خواهد آمد و در غیر آن صورت نخواهد آمد. احساسات او یک «سوگواری خاموش» را بازنمایی می‌کند؛ سوگواریی که به دلیل عرف فرهنگی افغانستان، به‌ویژه دربارۀ مادران، کمتر آشکارا بیان می‌شود.
برساخت‌های هویتی: راوی، هویت خود را عمدتاً در قالب «مادر رنج‌دیده، اما تسلیم نشده» بر می‌سازد. او با بیان جملاتی چون: «تمام عمرم را برای بچه‌ها گذراندم، اما حالا هرکدام در یک‌گوشۀ دنیا پراکنده شده‌اند»، خود را در موقعیتی معرفی می‌کند که محور زندگی‌اش مراقبت بوده است، اما اکنون با جدایی، فراق و پراکندگی خانوادگی مواجه است. این نوع بازنمایی، هویت او را نه براساس ویژگی‌های فردی، براساس رابطه‌های خانوادگی و فراق فرزندان تعریف می‌کند.
گفتمان‌های تأثیرگذار بر روایت: روایت بختاور تحت‌تأثیر سه گفتمان مسلط شکل گرفته است. گفتمان خانواده‌محوری که نشان می‌دهد تمام روایت و قصۀ بختاور حول محور «مادربودن» سازمان‌یافته و هویت فردی او تحت‌الشعاع نقش‌های خانوادگی قرار دارد. گفتمان دینی که اشاره‌های مکرر به تقدیر و بزرگی خداوند دارد و نوعی جبرپذیری فرهنگی _ دینی را بازتاب می‌دهد: هرچه «خدا خواسته همان شده». همچنان، گفتمان فقر به‌عنوان نیرویی ساختاری و اجتناب‌ناپذیر معرفی می‌شود که سرنوشت راوی و فرزندانش را رقم زده است: «اینجا نان نبود که بخوریم، و [...] مجبور شدند بروند.» این گفتمان، روایت را از «داستان خانوادگی» به «داستان ساختاری» تبدیل می‌کند. راوی در روایت خود، مهاجرت فرزندان را نه انتخابی فردی، بلکه اجباری ساختاری بازنمایی می‌کند: «رفتند تا زندگی پیدا کنند. اینجا چیزی برایشان نبود.» در اینجا، مهاجرت محصول ساختاری نابرابر و نه تصمیم آزادانه معرفی می‌شود.
برساخت معنا در روایت بختاور: «فراق» هستۀ مرکزی معنا در این روایت است. فراق به‌عنوان دردی مزمن، تکرارشونده و بی‌پایان برساخت می‌شود که نه با گذر زمان کاهش می‌یابد و نه با تماس تلفنی به‌طورکامل تسکین می‌شود. در این قصه، تماس تلفنی پایان‌دهندۀ رنج و فراق نبوده است، بلکه فقط «تحمل‌پذیرکنندۀ رنج» به شمار می‌رود. راوی میان «بودنِ فیزیکی» و «شنیدن صدا» تمایز گذاشته و حضور جسمانی فرزندان و نوه‌ها را یگانه منبع آرامش واقعی می‌داند. مادری در این روایت به‌صورت رنج‌کشیدن، سوختن و فداشدن بی‌صدا معنا می‌شود. راوی رنج خود را وظیفۀ مادری تلقی می‌کند و آن را امری طبیعی و حتی اجتناب‌ناپذیر می‌داند. گریه، دعا، شبگردی، استخاره و گفت‌وگو با خود، همگی کنش‌های معناساز برای «کنترل اضطرابِ بی‌خبری» است. نوه‌ها در این روایت معنایی فراتر از فرزند دارند که به‌عنوان امتداد عاطفی زندگی راوی برساخت شده است؛ به‌گونه‌ای که جدایی از نوه، حتی از جدایی فرزند نیز دردناک‌تر توصیف می‌شود.
قصة یاسین
یاسین سیزده‌ساله، دانش‌آموز کلاس ششم، در خانواده‌ای پرجمعیت زندگی می‌کند. پدرش در امارات متحدۀ عربی مشغول کارگری است و سالانه حدود ۳ ماه به افغانستان می‌آید. دوری پدر مهم‌ترین تجربۀ زندگی یاسین است و تأثیر عاطفی شدیدی بر او دارد. او این تجربه را این‌گونه توصیف می‌کند: «وقتی پدرم می‌رود، زندگی بی‌روح می‌شود و دوباره وقتی می‌آید، مثل این است که دوباره روح خانه برگشته است.»
این روایت نشان می‌دهد که غیاب فیزیکی پدر باعث ایجاد احساس خلأ و دلتنگی شدید می‌شود و تلاش یاسین برای برقراری ارتباط ازطریق تلفن بخشی از سازوکار مقابلۀ او به‌شمار می‌رود.
ساختار و نقاط عطف روایت: روایت یاسین ساختاری چرخه‌ای و تکرارشونده دارد که از نبودِ همیشگی پدر به‌عنوان وضعیت آغازین شروع می‌شود. یاسین اساساً خود را در جهانی می‌شناسد که پدر در آن «همیشه مسافر» بوده است و حضور فیزیکی او استثنا به شمار می‌رود. نخستین نقطۀ عطف روایی در قصۀ او، نه رویدادی مشخص بلکه آگاهی تدریجی کودکانه از این واقعیت است که نبود پدر، امری عادی و ناگزیر قلمداد شده و با فقر، بیکاری و «مجبوری» گره‌خورده است. نقۀطه عطف دوم با آخرین بازگشت پدر (سه ماه ماندن در خانه پس از فوت مادربزرگ) شکل می‌گیرد. حضوری که در روایت او، «روح خانه» را بازمی‌گرداند و حتی اندوه مرگ را تحمل‌پذیر می‌سازد. این دورۀ کوتاه با نقطۀ عطف سوم یعنی رفتن دوبارۀ پدر، به‌ویژه رفتن بلافاصله پس از بردن یاسین نزد پزشک به پایان می‌رسد. لحظه‌ای که جدایی دوباره با گریه، دق‌شدن و تجربۀ فقدان تشدید می‌شود. پس‌ازآن، زندگی روزمره‌ای که حول انتظار یکشنبه‌ها، تماس تلفنی، نصیحت‌های پدر، پنهان‌کردن غم برای آرام نگه‌داشتن او و راهبردهای کنارآمدن کودکانه (درس‌خواندن، کار با گوسفندان، گریه در کوه و دعا) سامان می‌یابد. درکل، روایت یاسین، روایت «زندگی در فقدان نهادینه‌شده» است. فقدانی که نه حادثه‌ای ناگهانی، بلکه وضعیت دائمی زندگی کودک را در خانوادۀ مهاجر برساخت می‌کند.
برساخت‌های هویتی: یاسین هویت خود را در بستر نبود مداوم پدر شکل داده است. وی اشاره می‌کند: «اولین‌بار که پدرم مسافر شده است را من به یاد ندارم. شاید من بعد از رفتنش متولد شده باشم؛ چون پدر من همیشه مسافر است.»
این روایت نشان می‌دهد که یاسین خود را در شرایطی از فقدان و فراق مستمر پدر تعریف کرده و تجربۀ دوری پدر بخشی از هویت او شده است. او همچنین به تلاش‌های خود برای درس‌خواندن و شکل‌دادن آیندۀ مستقل اشاره دارد. «هدفم از درس‌خواندن هم همین است که در آینده انجنیر شوم و کار کنم و دیگر پدرم مجبور نباشد مسافرت کند.»
هویت یاسین با مسئولیت‌پذیری و خوداتکایی گره خورده است و او نقش خود را در حمایت از خانواده و مراقبت از خواهران و برادران کوچک‌تر و نیز رقم‌زدن آیندۀ روشن‌تر می‌بیند که نشان می‌دهد او در تعریف هویت خود بین گذشته، حال و آینده شناور است و هویت آیندۀ او هویتی فعال تعریف می‌شود.
نقش گفتمان‌ها در روایت: قصۀ یاسین تحت‌تأثیر این گفتمان‌های شکل گرفته است: گفتمان مهاجرت و کارگری که بارها به‌ضرورت مهاجرت پدر و کارگریِ او برای تأمین هزینه‌های زندگی اشاره می‌شود: «پدران مجبورند بروند و مسافر شوند. تمام پدرانِ دوستان و هم‌صنفی‌هایم مسافرند»، «پدر من هم از مجبوری، برای اینکه خرج درس و زندگی ما را پوره کند، مسافرت می‌کند». او تحت‌تأثیر این گفتمان، فقدان پدر را نه به‌عنوان کوتاهی فردی، بلکه به‌عنوان الزامی ساختاری و اجتماعی بازنمایی می‌کند؛ گفتمان خانواده و مراقبت که خانواده را بر پشتیبانی عاطفی و اخلاقی از همدیگر در ارتباط دانسته، از دیگر گفتمان‌های شکل‌دهندۀ روایت یاسین است؛ گفتمان مسئولیت و آینده‌نگری نیز ازجمله زمینه‌های است که قصۀ یاسین را شکل داده است. یاسین بارها مسئولیت شخصی و اجتماعی خود را برجسته می‌کند: «تلاش می‌کنم که خوب درس بخوانم و انجنیر شوم و برای مردمی مثل خودم کمک کنم که پدرانشان در خانه پیش بچه‌هایش بماند.» درنهایت گفتمان غم و فراق قرار دارد. غم ناشی از نبود پدر با استفاده از زبان و نشانه‌های نمادین بیان می‌شود: «هروقت که خیلی دیق می‌شوم، و [...] خوب بلندبلند گریه می‌کنم و گوسفندانم طرفم نگاه می‌کنند.» این گفتمان نشان می‌دهد که احساسات شخصی و عاطفی در قالب روایت‌های روزمره و رابطه با محیط (گوسفندان، طبیعت و دعا) بیان می‌شود و او ازطریق این گفتمان، فراق را تحمل‌پذیر و ادامۀ زندگی را امکان‌پذیر می‌سازد.
برساخت معنا در قصه یاسین: «وقتی دیق می‌شوم، می‌روم با مادرم می‌گویم که من خیلی برای پدرم دیق شدم و مادرم عکس پدرم را به من نشان می‌دهد و می‌گوید دیق نشو. خیره، پدرت مسافر است.»
این نشان می‌دهد که خانواده به‌عنوان مرکز معنا و امنیت در روایت او ساخته شده است و مادر نقش واسطه‌ای دارد که غیاب پدر را تحمل‌پذیر می‌کند. در پایان، معنای آینده‌نگری شکل می‌گیرد؛ جایی که یاسین با ساختن آرزوی «انجنیر شدن» و پایان‌دادن به مهاجرت پدر، رنج حال را به امید آینده معنا می‌بخشد.
قصة علیرضا
علیرضا، هشتادوسه‌ساله، دارای تحصیلات اندک بوده و پدرِ دو پسر مهاجر در ایران است. وی تجربه‌های شخصی از مسافرت‌های متعدد و مهاجرت‌های اجباری را بازگو می‌کند. روایت او بر تجربۀ خانواده، فقدان فرزندان، و نقش شبکه‌های اجتماعی و ارتباط سنتی تأکید دارد.
«از زمان‌های که من خودم را شناختم، مردمِ ما به‌خاطر بیکاری و مشکلات اقتصادی مجبور بودند مسافرت کنند و معمولاً به کشورهای ایران و پاکستان مسافرت می‌کردند و خودم سال‌ها درحال مسافرت در ایران بودم و بعد از چند سال یک‌بار به وطن می‌آمدم و دوباره بعد از یک مدت کوتاه می‌رفتم ایران.»
ساختار و نقاط عطف روایت: ساختار روایت علیرضا دارای سه‌لایۀ زمانی و تجربی به این شرح است: تجربۀ شخصی سفر به ایران یکی از این لایه‌ها است: «من خودم هم خیلی سفر رفتم و شش بار ایران رفته‌ام و همه‌اش هم قوچاقی رفته‌ام.» در قصۀ علیرضا، تجربۀ ازدست‌دادن پسر اول که برای رفتن به ایران اقدام به گرفتن پاسپورت می‌کند و در این راه از دنیا می‌رود، به‌عنوان تلخ‌ترین بخش روایت اشاره شده و لایۀ دوم روایت است.
«یک شب زمستانی سرد برای گرفتن پاسپورت در صف پاسپورت رفته و از شدت سرما از حال رفته بود و همان شب هم خدابیامرز شد. وقتی خانه می‌رسد می‌بینند که از حال رفته است. همسایه‌اش در شفاخانه می‌رساند و در شفاخانه می‌گویند که قلبش را یخ زده است و خدابیامرز شده است. [گریه دوام‌دار راوی در جریان مصاحبه]».
در بخش دیگر از روایت او قصۀ محمد نیز دیده می‌شود که چندین بار به ایران رفته و درحال رفت‌وآمد به افغانستان بوده است. تجربۀ انتظار و احوال‌گیری ازطریق خط و نوار صوتی در زمان‌هایی که پسرانش درحال مسافرت به ایران بوده و ابزارهای جدید ارتباطی وجود نداشته و نوعی بی‌خبری از مسافرین حاکم بوده است، از دیگر لایه‌های زمانی داستان علیرضا به شمار می‌رود.
«قیامت تیر می‌شد، قیامت؛ چون فقط خط و نوار صوتی بود که خانواده‌ها را از مسافرین خبردار می‌کرد. دیگر هیچ احوالی نبود.»
این لایه‌ها نشان‌دهندۀ بازنمایی تجربۀ زندگی در شرایط فقدان، اضطراب و محدودیت ارتباطی است و زمان‌های مختلف روایت را هم‌زمان با تغییرات اجتماعی و تکنولوژیک بازنمایی می‌کند.
برساخت‌های هویتی: هویت علیرضا ازطریق روایت فراق و فقدان به‌عنوان «پدر مراقب خانواده و شاهد رنج» شکل می‌گیرد.
«من دیگه پیر شده‌ام و از زندگی چیزی نمی‌خواهم. فقط همین که بچه‌هایم خوب باشند، من خوبم. خیلی نگرانشان هستم».
این بازنمایی نشان می‌دهد که تجربۀ مهاجرت و فقدان فرزندان، هویت خانوادگی و فرهنگی را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و معنا در قالب مراقبت و نگرانی والدین بازتولید می‌شود. با بیان این بخش از قصه‌اش، خود را دررابطه‌با فرزندان مسافرش تعریف می‌کند و این امر نشان می‌دهد که هویت او در پیوند با جداماندگی بازتعریف می‌شود.
نقش گفتمان‌ها در روایت: روایت علیرضا بازتاب تجربۀ تاریخی مهاجرت افغان‌ها به ایران و پاکستان است. فقدان زیرساخت‌های ارتباطی و خطرات مسیر، تجربۀ خانواده‌ها را شکل داده است.
«محمد اولین‌بارش ۱۵ساله بود که رفت ایران و او وقت قاچاق می‌رفتند. پانزده شبانه‌روز در راه سرگردان به دست قوچاقبران بوده و پیاده‌روی کرده بوده تا به اصفهان رسیده بود.»
این روایت نشان می‌دهد که فراق و دلتنگی پدر جدامانده نه‌تنها تجربۀ اکنون است، ریشه در خاطرۀ گذشته او نیز دارد و نقش خاطره را در برساخت تجربۀ فراقِ اکنون بازنمایی می‌کند. روایت علیرضا بازتاب گفتمان‌های اجتماعی _ فرهنگی افغانستان است. فشار اقتصادی و مهاجرت اجباری، فقدان ابزارهای مدرن ارتباطی و وابستگی به خط و نوار، احترام به استقلال فرزندان، تحمل سوگ و فراق و بازتولید ارزش‌های خانوادگی و فرهنگی از مهم‌ترین گفتمان‌هایی است که بر شکل‌دهی تجربۀ فراق او تأثیر می‌گذارد.
برساخت معنا در قصۀ علیرضا: نقطۀ عطف مرکزی روایت، مرگ ناگهانی پسر در صف پاسپورت است. حادثه‌ای که به لحاظ روایی، تمام معناهای پیشین مهاجرت (کار، نان‌آوری و امید) را فرومی‌ریزد و مهاجرت را به منبع فقدان و رنج دائمی بدل می‌کند. صحنۀ اعلام خبر در مسجد با تعلیق و روایت غیرمستقیم، اوج دراماتیک داستان است. جایی که راوی ازکارافتادگی جسم و ذهن خود را توصیف می‌کند. در این بخش، روایت از «قصه‌گویی خطی» به «روایت گسسته و هیجانی» تغییر می‌یابد که نشان‌دهندۀ شوک و فروپاشی نظم معنایی زندگی است. معنا در اینجا نه ازطریق توضیح، بلکه ازطریق سکوت، بی‌حسی و تکرار حرکات (راه‌رفتن و بی‌قراری شبانه) برساخته می‌شود. در فرجام روایت، علیرضا معنای زندگی را به حداقل تقلیل می‌دهد: «دیگر از زندگی چیزی نمی‌خواهم، فقط بچه‌هایم خوب باشد».
این جمع‌بندی نشان‌دهندۀ برساخت معنای زندگی در افق فقدان است. جایی که شادی، آینده و آرزو جای خود را به بقا، دعا و انتظاری خاموش می‌دهد. روایت در اینجا بسته نمی‌شود، بلکه در وضعیتی معلق باقی می‌ماند؛ زیرا مهاجرت ادامه دارد و یک پسر هنوز مسافر است و فراق همچنان تداوم دارد.
قصة مرجان
قصۀ مرجان تجربۀ زیستۀ مادری است که بخش عمدۀ زندگی خود را در بستر جدایی و فراق مکرر خانواده، مهاجرت‌های متعدد فرزندان و شوهر و شرایط اقتصادی دشوار سپری کرده است. روایت او، بازتاب‌دهندۀ تأثیرات عمیق مهاجرت برساخت هویت مادرانه و بازتولید رنج‌های طولانی‌مدت است و نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای اقتصادی و اجتماعی، فقر و محدودیت‌های ارتباطی، زندگی روزمرۀ زنان جدامانده در افغانستان را شکل می‌دهند.
ساختار و نقاط عطف روایت: روایت مرجان ساختاری زندگی‌نامه‌ای و چرخه‌ای دارد که از کودکی آغاز شده و بدون پایان روشن در اکنونِ پر از انتظار و دلتنگی ادامه‌دار متوقف می‌شود. روایت با خاطرۀ مهاجرت برادران در کودکی شروع می‌شود: «از خیلی زمان‌های قدیم که من خیلی خرد بودم، به یادم می‌آید که برادرانم مسافرت می‌کردند.»
سپس با ازدواج و مهاجرت شوهر وارد مرحلۀ تازه می‌شود و در ادامه، روایت به‌صورت خطی، اما انباشتی پیش می‌رود. هر دورۀ زندگی نه رهایی، بلکه تکرار الگوی «رفتنن_ تنهایی_ بازگشت موقت_ رفتن دوباره» است. پایان روایت بسته نیست و در اکنونی منجمد می‌شود که با تلفن، انتظار و دلتنگی تعریف می‌شود: «خلاصه، زندگی در فراق بچه‌هایم برایم مثل زندگی در جهنم است.»
این ناتمام بودن ساختاری، بازتاب مستقیم تجربۀ جداماندگی مزمن است که در قصۀ مریم موج می‌زند.
برساخت هویتی: راوی در خلال روایت، خود را عمدتاً در قالب «مادرِ سوگوار و فداکار» برمی‌سازد. هویتی که با سوختن، انتظار و وابستگی عاطفی تعریف می‌شود: «مادر و پدر برای اولادهایش می‌سوزد.» هم‌زمان، هویت «زنِ مسئول و جایگزین مرد» نیز برجسته است. زنی که در غیاب شوهر، نان‌آور است و نیز متولی خانه و زمین: «باید هم کار خانه را می‌کردم و هم کار زمین را.» راوی خود را قربانی شرایطی فراتر از انتخاب فردی معرفی می‌کند و فقر، بیکاری، جنگ و ناامنی بدون نام‌گذاری مستقیم، اما حضوری پررنگ دارند. در کنار این‌ها، هویت «مؤمنِ صبور» نیز شکل می‌گیرد که رنج را به تقدیر الهی واگذار می‌کند: «بندۀ خدا باید رنج خداوند را بکشد.» موارد مانند این در قصۀ مریم نشان می‌دهد که هویت و تعریف او از خودش در پیوند با مسافرینش تعریف می‌شود و سوگواری، فداکاری و دردکشیده به‌عنوان توصیف‌های هویتی ریشه در تجربۀ جداماندگی او دارد.
نقش گفتمان در روایت: گفتمان فداکاری یکی از گفتمان‌های مسلط روایت است. در ذیل این گفتمان، مهاجرت به‌مثابۀ ضرورتی برای زنده‌ماندن و بقای خانواده پنداشته می‌شود: «شوهرم مجبور شد برای کار برود ایران.» گفتمان مادری سنتی نیز نقش محوری دارد و مادر را به‌عنوان محور عاطفی خانواده بازنمایی می‌کند که در نبود فرزند مسافر، معنای زندگی‌اش تهی می‌شود: «زندگی ما یک چیز کم دارد.» همچنان، گفتمان دینی که رنج را تحمل‌پذیر و اعتراض‌ناپذیر می‌سازد: «خداوند مهربان است.» قصۀ مریم نیز نشان می‌دهد که تجربۀ زیستۀ او تحت‌تأثیر گفتمان‌های اجتماعی موجود شکل می‌گیرد و در پیوند با آن بازنمایی می‌شود.
برساخت معنا در قصۀ مرجان: در این روایت، مهاجرت نه به‌عنوان پیشرفت، به‌عنوان زنجیره‌ای از فقدان‌های انباشته معنا می‌شود. زندگی برای راوی مساوی با انتظار است: «کل روز در انتظار تلفن بچه‌هایم هستم.» همچنان، مادربودن با سوختن در غیاب تعریف شده است: «دل من تکه‌تکه شده است.» اشیای به جامانده از پسران مسافر نیز به حاملان معنا تبدیل می‌شوند. جوراب فوتبال پسر یا پیالۀ چینی یادگاری پسر دومی، جای خالی بدنِ غایب را پر می‌کند: «همان جوراب کهنۀ پسرم برای من خیلی باارزش است.» معنا در این روایت نه در آینده، بلکه در خاطره و یادآوری تثبیت شده است. سراسر قصۀ مرجان نشان از بارتولید گذشته دارد و نشان می‌دهد که خاطرات و ابزارهای یادآوری گذشته در معنابخشی به زندگی اکنون نقش اساسی دارد؛ اما از طرفی دیگر یک نوع گیرافتادگی در گذشته را بازتعریف می‌کند.
قصة سمین
سمین، خانم کهن‌سال است که تجربۀ طولانی مهاجرت اعضای خانواده‌اش را پشت سر گذاشته است. سه پسر، دو دختر و چهار برادرش طی بیش از سی‌سال به کشورهای دانمارک، آلمان، کانادا و ایران مهاجرت کرده‌اند. وی بی‌سواد است و تمام زندگی خود را صرف مدیریت خانه، زمین و کارهای روزمره کرده است.
ساختار و نقاط عطف روایت: روایت سمین ساختاری زندگی‌نامه‌ای و چرخه‌ای دارد که از «تنهایی آغازین» شروع و در «تنهایی مزمن اکنون» متوقف می‌شود. روایت از همان ابتدا با تأکید بر تنهایی شکل می‌گیرد: «من از همو اول زندگی زیاد تنها دست بودم» و سپس با رفتن تدریجی فرزندان، برادران و نوه‌ها این تنهایی تشدید و بازتولید می‌شود.
«پارسال نوه‌هایم با مادرش هم رفت کانادا و من برای آنها خیلی سوختم. ازبس‌که دلم را آتش گرفته بود، در همین حالی مریضی با آنها تا پاکستان رفتم و هیچ جدا شده نمی‌توانستم. تا اینکه ویزۀ آنها آمد و رفتند و من را نمی‌توانست ببرد و من مجبوراً برگشتم کابل. بلدی[34] جواد و زهرا دلم کباب شد. او دو تا پدر نداشت و پدرش چندوقت پیش از دنیا رفته بود و خیلی غریب بودند و جداشدن آنها از من مثل این بود که دنیا سرم شب شده بود. دلم همراه آنها رفت.»
سیر روایت نه براساس رویدادهای استثنایی، بلکه بر پایۀ تکرار تجربۀ جدایی سامان‌یافته است. هر رفتن یادآور رفتن‌های پیشین است. روایت پایان‌بندی بسته ندارد و در اکنونی فرسوده متوقف می‌شود که با بیماری، عصا، انتظار تلفن مسافرین و نگرانی دائمی تعریف می‌شود. این ساختار ناتمام، بازتاب تجربۀ زیستۀ جداماندگی طولانی‌مدت و حل‌نشده است که از ویژگی‌های اصلی قصه‌های جداماندگی ناشی از مهاجرت به شمار می‌رود.
برساخت هویتی: هویت سمین از دل تجربۀ جدایی و دوری از مهاجرت شکل می‌گیرد. او هویتی چندلایه در تعامل با گفتمان‌های خانوادگی و اجتماعی را برمی‌سازد که خود را فردی مستقل، مقاوم و متعهد به خانواده و ارزش‌هایش می‌بیند. این هویت نه ثابت است و نه ذاتی، بلکه محصول موقعیت‌های عاطفی، چالش‌های روزمره و فاصله از عزیزان است که به او امکان می‌دهد معنا و جایگاه خود را در زندگی و خانواده بازتولید کند.
نقش گفتمان‌ها در روایت: در روایت سمین، چند گفتمان مسلط تجربۀ فراق را بازنمایی می‌کند. گفتمان مادری سنتی مهم‌ترین چارچوب تفسیری است که رنج، گریه و سوختن را به‌عنوان بخش طبیعی مادری مشروع می‌کند: «او قدر که مادر می‌سوزد، هیچ‌کسی نمی‌سوزد.» گفتمان مهاجرتِ ناگزیر که مهاجرت فرزندان را نه انتخابی شخصی، بلکه ضرورتی بیرونی و اجتناب‌ناپذیر نشان می‌دهد و امکان اعتراض را محدود می‌سازد. همچنان، گفتمان تقدیر و تحمل که رنج را به سرنوشت پیوند می‌زند و آن را امری تحمل‌پذیر می‌کند. در کنار آن، گفتمان ارتباطات فناورانه است که تلفن و تماس تصویری به‌عنوان حداقلِ جایگزین حضور فیزیکی عمل می‌کند. گفتمانی که آرامش‌بخش است و نیز ناکافی که بر تداوم فقدان تأکید می‌کند.
برساخت معنا در قصۀ سمین: در روایت سمین، مهاجرت اساساً به‌عنوان «فرایند تهی‌شدن زندگی» معنا می‌شود. معناهای محوری روایت حول فقدان، تنهایی و فرسایش جسمی و روانی شکل می‌گیرد. زندگی در نبود فرزندان به‌مثابۀ زیستن بی‌مزه و بی‌رونق تصویر می‌شود: «نان ده گلونم نمی‌رود.» این یعنی اینکه حتی کنش‌های روزمره مانند غذاخوردن یا چای‌نوشیدن معنای خود را از دست می‌دهد. تلفن و تماس تصویری، اگرچه نقش تسکین‌دهنده دارد، هرگز جایگزین حضور فیزیکی نمی‌شود: «تلفن است دیگه، از نزدیک نیستند.» معنا در این روایت نه در آینده، بلکه در حسرتِ «یک جای نان خوردن» متمرکز شده و نشان از یک امید دارد که در آیندۀ نامعلوم گره خورده است.
قصة راهی
راهی زن بیست‌ویک ساله‌ای است که شوهرش یک‌سال پیش به فرانسه مهاجرت کرده است. وی دارای تحصیلات سطح لیسانس در رشتۀ مامایی است و تازه ازدواج کرده و جدایی کوتاه‌مدت و دوری از همسرش را پشت سر می‌گذارد. او تجربۀ ازدواج خود را به شکل سنتی و خانوادگی روایت می‌کند.
«حدوداً یک سال قبل یکی از بچه‌های فامیل دور من به خواستگاری‌ام آمد و کاملاً به گونۀ سنتی همراه خانواده‌ام صحبت کرد.»
وی یادآوری می‌کند که دورۀ نامزدی‌اش، هرچند کوتاه بود، با ایجاد وابستگی شدید عاطفی همراه شد.
«نامزد من یک ماه‌ونیم کابل بود؛ ولی همراه من فقط ۲۰ روز نامزد بود و در این بیست روز با هم بودیم و وابستگی شدید ایجاد شده بود و فکر رفتنِ دوبارۀ او برایم سخت بود.»
ساختار و نقاط عطف روایت: روایت راهی با آغاز سنتی و خانوادگی ازدواج شروع می‌شود. آشنایی در چارچوب خانواده و نامزدی کوتاه‌مدت که تعادل اولیۀ روایت را می‌سازد.
«یکی از بچه‌های فامیل دور من به خواستگاری من آمد. خانواده‌ها تصمیم‌گرفتن که من و پسر با هم صحبت کنیم.»
این تعادل به‌سرعت با رخداد برهم‌زنندۀ مرکزی، یعنی مهاجرت دوبارۀ نامزد فرومی‌ریزد. نقطۀ عطف اصلی روایت، صحنۀ خداحافظی در میدان هوایی کابل است که با بار عاطفی شدید بازنمایی می‌شود: «دلم از جایش کنده شده بود و همراه او رفت و من مانده بودم و یک جسم مرده و تنها.» پس از این گسست، روایت وارد مرحلۀ تداوم فقدان می‌شود و بدون رسیدن به تعادلِ جدید با پایان‌بندی باز و معلق ادامه می‌یابد: «من به همین امید که کارهای ویزه‌ام جور می‌شود و می‌روم پیشش زنده‌ام.»
برساخت هویتی: در این روایت، راهی هویت خود را به‌عنوان همسرِ جامانده، وابسته و بی‌پناه برساخت می‌کند. هویتی که معنا و ثبات آن به حضور شوهر گره خورده است. او خود را در غیاب شوهر فاقد تکیه‌گاه عاطفی می‌بیند و این فقدان را به سطح هویت شخصی می‌کشاند: «در نبود او درمانده و بی‌پناه هستم و زندگی در تنهایی برای من بدون او اصلاً معنا ندارد.» هم‌زمان، هویت او در قالب همسرِ وفادار و مسئول شکل می‌گیرد؛ کسی که رنج را عمدتاً با خودِ شوهر در میان می‌گذارد و از افشای آن نزد دیگران پرهیز می‌کند. این موارد در قصۀ راهی یادآور همان کلیشۀ تکراری است که جاماندن خودش را در پیوند با فرد مسافر بازتعریف می‌کند و هویت او نیز در این پیوند تعریف می‌شود.
نقش گفتمان‌ها در روایت: در این روایت، گفتمان ازدواج سنتی و خانواده چارچوب مشروع رابطه را برساخته و آغاز داستان را معنادار می‌کند. گفتمان مهاجرت به‌عنوان نیرویی اجتناب‌ناپذیر، اما ویرانگر عاطفی ظاهر می‌شود و جدایی را تحمیل می‌کند: «مجبوریم و باید تحمل کنیم.» گفتمان جنسیتی و نقش همسری نیز در قصۀ راهی حضور دارد. شوهر به‌عنوان تکیه‌گاه اصلی عاطفی تعریف می‌شود و راوی درد خود را با دیگران در میان نمی‌گذارد: «نه به مادر و خواهرم و نه به دوستانم، نمی‌توانم بگویم. با خودش راحت هستم.» همچنین گفتمان عاطفه و وابستگی در تماس دائمی تلفنی نمود دارد: «ما کل روز در تماس هستیم؛ یعنی اصلاً نمی‌شود که ازش دور بود.» در پایان، گفتمان امید و صبر به‌عنوان تنها راه تحمل جدایی عمل می‌کند: «امیدوارم که کارهای ویزه‌ام خیلی زود انجام شود و به پنج سال طول نکشد.» در روایت راهی نیز مهاجرت به‌مثابۀ ضرورت بقا تعریف می‌شود که یادآور گفتمان حاکم در باب مهاجرت است. همچنین نقش گفتمان‌های جنسیتی زن وفادار و صبور و شوهر به‌عنوان تکیه‌گاه اصلی در این قصه پررنگ است و نشان از حضور نقش گفتمان‌های اجتماعی در تجربه‌های زیستۀ راهی دارد.
برساخت معنا در قصۀ راهی: راهی جدایی را به‌مثابۀ فقدان و فراق معنا می‌کند. او زندگی بدون شوهر را بی‌معنا و تحمل‌ناذیر می‌داند: «زندگی در تنهایی برای من بدون او اصلاً معنا ندارد.» تجربۀ زمان نیز در روایت او دگرگون می‌شود: «همین هشت ماه مانند هشت سال گذشت.» تلفن اگرچه ابزار بقاست، ناکافی تلقی می‌شود: «تماس تلفنی خوب است؛ ولی هیچ‌وقت جای خالی‌اش را پر نمی‌کند.» درنهایت، معنا ازطریق امید به وصال آینده بازسازی می‌شود: «اگر این امید نمی‌بود که پیشش می‌روم، زندگی ممکن نبود.»
بحث و نتیجه
یافته‌های حاصل از تحلیل روایت قصه‌های فراق در زندگی جداماندگان از مهاجرت در افغانستان نشان می‌دهد که تجربۀ جدایی و دوری را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان پدیدۀ روانی یا فردی فهم کرد، بلکه این تجربه در بستر تعامل پیچیدۀ ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و خانوادگی برساخته می‌شود؛ بر این اساس، بخش حاضر با تکیه بر چارچوب برساخت‌گرایی اجتماعی به تفسیر یافته‌ها در چهار محور اصلی برساخت اجتماعی تجربۀ فراق، بازسازی هویت‌های فردی و خانوادگی، نقش گفتمان‌ها در برساخت روایت‌های فراق ناشی از جداماندگی و نیز چگونگی معنادادن به زندگی در سایۀ فراق متمرکز شده است.
در چارچوب برساخت‌گرایی اجتماعیِ برگر و لاکمن[35] (1966)، واقعیت اجتماعی نه امری عینی و ازپیش‌داده‌شده، بلکه محصول کنش متقابل، معناپردازی و نهادینه‌شدن تجربه‌ها در زندگی روزمره است. روایت‌های مرسل، مبینا، علی، مریم و بختاور نشان می‌دهد که فراق در متن محدودیت‌های حضور فیزیکی، هنجارهای خانوادگی، ساختارهای مهاجرتی و فشارهای اقتصادی به «واقعیت اجتماعی معنادار» تبدیل می‌شود؛ بدین معنا، جدایی نه صرفاً فقدان یک فرد، بازآرایی روابط، انتظارات و نقش‌ها در زیست‌جهان جداماندگان است. یافته‌ها همچنین نشان می‌دهد که تجربۀ فراق، نقشی بنیادین در شکل‌گیری و بازسازی هویت جداماندگان دارد. هویت این افراد در فرایندی تعاملی و گفتمانی شکل می‌گیرد؛ فرایندی که گرگن[36] از آن به‌عنوان برساخت رابطه‌ای معنا یاد می‌کند؛ برای نمونه، علی در روایت خود میان دو جایگاه متعارض «کودک آسیب‌پذیر» و «مرد خانه» در نوسان است؛ مبینا هم‌زمان وابستگی عاطفی به پدر مهاجر و مقاومت روزمره را در غیاب او تجربه می‌کند و بختاور هویت خود را در قالب مادری مراقب، اما همواره نگران بازنمایی می‌کند. این یافته‌ها نشان می‌دهد که هویت جداماندگان امری سیال، چندلایه و عمیقاً متأثر از گفتمان‌های فرهنگی و اقتصادی مسلط است.
یکی از ابعاد تحلیلی برجسته در روایت‌ها، نقش گفتمان‌های مسلط در معنابخشی به تجربۀ فراق است. گفتمان‌هایی چون مهاجرت اجباری، صبر و تحمل، مردانگی سنتی، محدودیت‌های جنسیتی و فشار اقتصادی چارچوبی فراهم می‌کند که در آن احساسات، راهبردهای مقابله و حتی امکان‌های کنش جداماندگان تعریف می‌شود. در این معنا، تجربۀ فراق در فرایندی گفتمانی تولید و بازتولید می‌شود؛ امری که با دیدگاه‌های برساخت‌گرایانه همخوان است و نشان می‌دهد که رنج و مقاومت، هر دو در بستر معناهای اجتماعی شکل می‌گیرند؛ افزون بر این، تحلیل روایی قصه‌ها بُعد زمانی تجربۀ فراق را به‌عنوان محوری منسجم آشکار می‌سازد. روایت‌ها نشان می‌دهد که تجربۀ جدایی در سه مرحلۀ به‌هم‌پیوسته معنا می‌یابد: پیش از جدایی (اضطراب، انتظار و تصمیم مهاجرت)، حین جدایی (تنهایی ساختاری، بازتعریف نقش‌ها و فشار مسئولیت)، و پس از جدایی (عادی‌سازی فقدان، فرسودگی یا شکل‌گیری راهبردهای سازگاری). این پویایی زمانی را می‌توان در چارچوب معناپردازی مستمر تجربه فهم کرد؛ جایی که جداماندگان به‌طور مداوم در تلاش‌اند تا تجربۀ فراق را برای خود تحمل‌پذیر و معنادار سازند.
تحلیل روایت‌ها همچنین پیامدهای چندبُعدی جداماندگی را برجسته می‌کند. در نمونۀ موردتحلیل در تحقیق حاضر مشاهده می‌شود که کودکان و نوجوانان با فشار مسئولیت‌های زودهنگام، اختلال در مسیر آموزشی و سرکوب عاطفی مواجه‌اند؛ درحالی‌که زنان جدامانده بار مضاعف اقتصادی، مراقبتی و عاطفی را بر دوش می‌کشند. راهبردهایی چون بازآفرینی نمادین حضور، تخیل جبرانی و معنابخشی دینی یا اخلاقی نشان می‌دهد که جداماندگان نه کنشگرانی منفعل، بلکه عاملانی فعال در مواجهه با ساختارهای محدودکننده‌اند.
درمجموع، پژوهش حاضر با تمرکز بر روایت‌های زندگی جداماندگان در افغانستان نشان می‌دهد که فراق واقعیتی اجتماعی و برساخته است که در تعامل میان ساختارها، گفتمان‌ها و کنش‌های روزمره شکل می‌گیرد. بدون ادعای گسست از ادبیات پیشین، یافته‌ها با به‌کارگیری رویکرد برساخت‌گرایانه در بستری کمتر مطالعه‌شده، به فهم عمیق‌تر تجربۀ فراق و جداماندگی می‌افزاید. یافته‌های این پژوهش با نتایج تحقیقات گراهام و جوردن (2011)، آنتمن (2012)، سو و همکاران (2012)، شی و همکاران (2020)، احسان‌الله (2017)، همتی و گنجی (۱۳۹۵) و اسلام (2025) همسو است؛ زیرا همگی نشان می‌دهند که جداماندگی ناشی از مهاجرت پیامدهای گستردۀ عاطفی، روانی، هویتی و نقش‌های مضاعف خانوادگی را برای کودکان و زنان جدامانده به همراه دارد. همچنین، یافته‌های این تحقیق دربارۀ فشار مسئولیت، اضطراب، بازتعریف نقش‌ها و تلاش برای سازگاری با شرایط فراق با نتایج پژوهش‌های انجام‌شده در چین، جنوب آسیا، خاورمیانه و آفریقا نیز همخوانی دارد؛ بااین‌حال، پژوهش حاضر در مقایسه با بسیاری از مطالعات پیشین (که عمدتاً بر پیامدهای روان‌شناختی و اجتماعی تمرکز داشته‌اند) تجربۀ فراق را به‌مثابۀ فرایند برساخت اجتماعی و روایتمند تحلیل کرده و بر چگونگی معناپردازی، بازسازی هویت و نقش گفتمان‌ها در شکل‌گیری تجربۀ جداماندگی تأکید می‌کند.
این تحقیق محدودیت‌های جدی دارد که شامل مواردی است؛ ازجمله حجم نمونۀ کوچک و عدم‌قابلیت تعمیم آماری، مصاحبه‌ها در دو ولایت کابل و غزنی انجام شده و بیشتر شرکت‌گنندگان از یک قوم هستند؛ بنابراین، جداماندگان در سایر ولایت افغانستان و نیز سایر اقوام از دایرۀ مطالعاتی این تحقیق بیرون مانده‌اند و همچنین باتوجهبه یکنواخت بودن مشارکت‌کنندگان، تحلیل‌های گفتمانی نیر درحد تحلیل خرده‌فرهنگی باقی مانده است.
[1] Graham & Jordan
[2] Antman
[3] Su
[4] Adhikari
[5] Demurger & Xu
[6] Wickramage
[7] Zhang
[8] Davis & Brazil
[9] Yaojiang
[10] Ghimire
[11] Fellmeth
[12] Griffiths
[13] Yang & Bansak
[14] Chen
[15] Wang
[16] Lam & Yeoh
[17] Arlini
[18] Shi
[19] Sharma
[22] Berger & Luckmann
[23] Gergen
[24] Burr
[25] Foucault
[26] Narrative Inquiry
[27] Riessman
[28] پدر
[29] مادر
[30] دلتنگ
[31] پدرم
[32] مادرم
[33] پدر
[34] برای
[35] Berger & Luckmann
[36] Gergen
)