نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
2 دانشیار، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
3 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه علوم اجتماعی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران
چکیده
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Introduction
Employment and securing a suitable job rank among the most fundamental needs of individuals in any society. Each year, a large number of people worldwide enroll in universities with the hope of finding employment in their fields of interest and expertise upon graduation. Although many pursue higher education for the sake of knowledge as a social value, for the majority of students, it is regarded as an investment in their future undertaken with the expectation of post‑graduation employment. However, unemployment of university graduates has emerged as a significant social issue globally in recent years, particularly acute in developing countries, with far‑reaching economic and social consequences. In Iran, official data indicate that the unemployment rate among the active population aged 18-35 years stands at 14.7% with university graduates comprising 40.3% of the total unemployed. In the provinces of Kohgiluyeh and Boyer‑Ahmad, the unemployment rate for this age group exceeds 21%, ranking among the highest in the country. For years, it was assumed that unemployment would decrease as education levels improved with the expectation that unemployment among higher education graduates would approach zero. This assumption has been challenged by the rising number of unemployed individuals with higher education. The unemployment of university graduates leads to disappointment and confusion at the individual level; at the organizational level, it results in diminished academic performance among students still engaged in education and weakens scientific output; and at the macro level, it causes a significant waste of educational resources, increases the emigration of scientific experts abroad, and depletes the country's human capital. The widespread unemployment of university graduates is particularly concerning for a country with millions of students and where university education remains a highly valued socio‑cultural asset. In this context, given the prevalence of graduate unemployment and its adverse consequences, this research aimed to study the causes and circumstances of this phenomenon within the socio‑cultural context of Yasuj City, employing an interpretive approach and focusing on the perspectives of unemployed graduates.
Material & Methods
This study was conducted within the framework of qualitative methodology and grounded theory. The participants were graduates of Yasouj University, who had graduated within the last few years and had not succeeded in obtaining stable employment. A purposive sampling method was used for their selection. In total, 14 individuals were interviewed through in‑depth semi‑structured interviews, from whom the research data were collected. The interview locations were determined according to the participants’ conditions and preferences; some were conducted at the individuals' places of residence, some in cafes, some on the university campus, and some in public spaces, such as parks. All interviews were recorded with prior permission from the participants and were fully transcribed upon completion. The collected data were coded through open, axial, and selective coding procedures. To validate the research findings, efforts were made, firstly, to include a wide range of unemployed graduates from various faculties of Yasuj University. Secondly, the data collection process extended over a relatively long period. Furthermore, to ensure the reliability of the findings, the coding was carried out separately by two researchers and, following discussion in group meetings, presented to a third researcher for review. Additionally, after the coding was completed, the results were returned to 3 participants to elicit their views on the extent to which the findings corresponded with their lived experiences.
Discussion of Results and Conclusion
Following the completion and examination of the interviews, the data coding process commenced. Initially, by highlighting all significant sentences and propositions, open coding was conducted and codes were identified. Subsequently, through axial coding, concepts were extracted based on commonalities among the codes. Next, using selective coding, categories were constructed according to the logical links between concepts. The results revealed that the economic state of the labor market and the shortcomings of the education system constituted the causal conditions of university graduate unemployment. Bureaucratic corruption emerged as the contextual condition, while individual setback was identified as the intervening condition. Enhancing capabilities and adaptation were found to be the strategies adopted by graduates in facing unemployment. Finally, psychosomatic and social repercussions were identified as the consequence of university graduate unemployment. Ultimately, data analysis revealed the emergence of a core category entitled "labor market victims". Over the past few decades, Yasouj University has experienced rapid growth, leading to a large influx of local youth hoping for a better future. However, universities, like many others in the country, lack a clear strategy for connecting with industry and society. This results in graduates entering the labor market without the necessary skills and abilities. Unfortunately, the labor market in the province is limited due to unfavorable economic conditions and a struggling industrial sector. The private sector and small industries, which do offer job opportunities, often require skills and abilities that university graduates generally do not possess. Additionally, bureaucratic corruption further hinders their chances of finding employment. As a result, many graduates become increasingly disappointed and frustrated with the job market. Some may attempt to cope with unemployment by continuing their studies, connecting with experienced individuals, taking temporary jobs, or even leaving their homeland. Nevertheless, these efforts lead to psychological, physical, and social discomforts and some may even contemplate suicide. Ultimately, university graduates find themselves trapped in a vicious cycle largely beyond their control, leaving them feeling like victims.
کلیدواژه‌ها [English]
مقدمه و بیان مسئله
اشتغال و دستیابی به شغل مناسب از اساسی‌ترین نیازهای افراد در تمام جوامع است. سالانه حجم زیادی از مردم در جوامع مختلف دنیا به سمت تحصیلات دانشگاهی می‌روند تا پس از فراغت از تحصیل بتوانند در زمینه‌های موردعلاقه و توانایی‌شان اشتغال یابند. اگرچه بسیاری از افراد برای کسب علم به‌عنوان ارزشی اجتماعی وارد دانشگاه‌ها می‌شوند، برای بیشتر دانشجویان، تحصیل در دانشگاه گونه‌ای سرمایهگذاری برای آینده است و انتظار دارند پس از فارغ‌التحصیلی شاغل شوند (احمدی و همکاران، 1394)؛ بااین‌حال، بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی یکی از مسائل اجتماعی مهم کشورهای دنیا در سال‌های اخیر بوده است و این امر به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه ابعاد حادتری به خود می‌گیرد و تبعات اقتصادی واجتماعی زیادی به همراه دارد. براساس گزارش بانک جهانی[1] (2026) نرخ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در کشورهای مختلف، متفاوت است. درحالی‌که نرخ فارغ التحصیلان بیکار در لهستان (1%)، روسیه (9/1%)، آمریکا (4/2%)، چین (4%) و ژاپن (5/2%) است، این رقم در هند (3/13%)، عراق (18%)، مراکش (9/25%)، و در اردن به (27%) می‌رسد. این گزارش همچنین تأکید می‌کند که به‌عنوان قاعده‌ای کلی در تمام ممالک جهان، نرخ بیکاری فارغالتحصیلان زن به‌مراتب بیش از مردان است. حسب گزارش مرکز آمار ایران (1404) از نیروی انسانی کشور، نرخ بیکاری جمعیت فعال 35-18ساله 7/14% است و فارغالتحصیلان دانشگاهی بالغ بر3/40% کل بیکاران کشور را تشکیل می‌دهند. نرخ بیکاری جمعیت فعال 35-18ساله در استان کهگیلویه و بویراحمد بالغ بر 21% است و در ردیف استان‌های با بیشترین نرخ بیکاری قرار دارد. باتوجه‌به اینکه شاغل در محاسبات مرکز آمار ایران به کسی اطلاق می‌شود که در «هفتۀ مرجع» حداقل یک ساعت مشغول فعالیت بوده باشد، ابعاد پیچیدۀ بیکاری و نرخ واقعی آن نمایان‌تر می‌شود. سال‌ها نظر بر این بود که نرخ بیکاری با ارتقای سطحِ آموزش کاهش می‌یابد، به‌طوری‌که نرخ آن در بین دانش‌آموختگان آموزش عالی به صفر می‌رسد. این نظر امروزه با افزایش تعداد بیکاران آموزش‌دیده در سطح عالی متزلزل شده است (ملک‌پور و محمدی، 1392:41). بی‌تردید به‌کارگیری افراد تحصیل‌کردۀ متخصص و کاردان می‌تواند روند توسعه و پیشرفت هر کشور را متحول کند؛ اما عدم‌وجود اشتغال مناسب می‌تواند کشور را در ابعاد مختلف فردی، سازمانی و اجتماعی با مشکلات متعدد مواجه کند. بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه‌ها در بُعد فردی باعث ناامیدی و سردرگمی برای افراد می‌شود (باغفلکی و پرندین، 1396: 60)؛ در سطح سازمانی به افت تحصیلی دانشجویان شاغل به تحصیل و ضعف تولیدات علمی منجر می‌گردد (رضایی‌نسب، 1401: 315) و در سطح کلان سبب هدررفتن هزینه‌های هنگفت آموزش، رشد مهاجرت متخصصان علمی به خارج کشور و تهی‌شدن کشور از سرمایه‌های انسانی می‌شود (نادری و رستمی، 1401: 689). بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی از چشم‌اندازهای مختلف به‌ویژه رویکرد کمّی تحلیل و بررسی شده است؛ بااین‌حال، هنوز این پدیده دارای زوایای پنهان و پیچیده‌ای است که ضرورت دارد شناسایی شود. بیکاری گستردۀ فارغالتحصیلان دانشگاهی برای کشوری نگران‌کننده است که میلیون‌ها نفر دانشجوی درحال تحصیل دارد و تحصیل در دانشگاه همچنان ارزش اجتماعی _ فرهنگی مطلوب تلقی می‌شود. بااین‌وصف، باتوجه‌به گسترش بیکاری در بین فارغالتحصیلان دانشگاهی و پیامدها و عواقب ناگوار بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی، پژوهش حاضر تلاش می‌کند با استفاده از رویکردی تفسیرگرایانه و از نگاه و نظر فارغالتحصیلان بیکار، دلایل و زمینه‌های این پدیده را در بستر اجتماعی فرهنگی شهر یاسوج مطالعه کند.
پیشینۀ پژوهش
میرقاسمی و همکاران (1404) در پژوهشی کمّی نقش مهارت‌های اشتغال‌پذیری را بر عدم‌تطابق تحصیل _ شغل در بین فارغالتحصیلان دانشگاه ارومیه بررسی کردند. یافته‌ها نشان داد که مهارت‌های اشتغال‌پذیری فارغالتحصیلان دانشگاهی بر عدم‌تطابق تحصیل _ شغل تأثیر مثبت و معناداری دارد. محمدی‌فر و همکاران (1403) با بررسی عوامل مؤثر بر بیکاری فار التحصیلان دانشگاهی در استان کرمانشاه نشان دادند که کیفیت قوانین و مقررات، عوامل فرهنگی و توسعۀ صنعتی بیشترین تأثیر و توسعۀ تکنولوژیکی، عوامل خانوادگی و عامل امنیتی کمترین تأثیر را بر بیکاری فارغالتحصیلان دارد. اخوان‌مهدوی و همکاران (1401) با بررسی بهره‌برداری از فرصت‌های کارآفرینانۀ شناسایی‌شده در علوم اجتماعی دریافتند که روحیۀ کارآفرینانه و ابعاد مختلف آن بر بهره‌برداری از فرصت‌های کارآفرینانه تأثیر معنادار و مثبت دارد. نتیجه اینکه با شناسایی فرصت‌های کارآفرینانه در رشته‌های دانشگاهی و تقویت روحیۀ کارآفرینی دانشجویان، می‌توان شانس اشتغال آنها را افزایش داد. رضایی‌نسب (1401) با مطالعۀ زمینه‌ها و بسترهای شکل‌گیری بیکاری فارغالتحصیلان دختر دانشگاه‌های شهر ایلام نشان داد که زنان فارغ‌التحصیل بیکار در ایلام، بیکاری را تحت‌تأثیر شرایط زمینه‌ای نظیر نهادینه‌نشدن فرهنگ کار، محدودیت‌های ساختاری و فرهنگ ایلی بازدارنده و شرایط مداخله‌گر شامل ضعف مدیریتی، ضعف سرمایه‌های انسانی و فرسایش سرمایۀ اجتماعی تجربه می‌کنند. نوذری و همکاران (1400) در پژوهشی شغل‌یابی فارغالتحصیلان دانشگاه خوارزمی تهران را بررسی و مشخص کردند که شبکۀ روابط اجتماعی قوی نقش بیشتر و مؤثرتری در اشتغال فارغالتحصیلان دانشگاهی دارد. به‌علاوه، مهارت‌های نرم از اهمیت فزون‌تر وکارآمدتری برای دستیابی به اشتغال برخوردار است. راداکبری و همکاران (1401) در پژوهشی روی دانش‌آموختگان علوم انسانی دانشگاه‌های آزاد اسلامی در مازندران دریافتند که بیکاری در بین زنان، افراد مجرد و افراد دارای تحصیلات پایین‌تر به میزان بیشتری وجود دارد. چاوشی و یوسفی شیخ‌رباط (1398) با بررسی اثر سیاست‌های اقتصادی بر بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی و بیکاری کل دریافتند که افزایش پایۀ پولی و سرمایهگذاری خصوصی در ماشین‌آلات نرخ بیکاری فارغالتحصیلان و بیکاری کل را کاهش می‌دهد. باغفلکی و پرندین (1396) در پژوهشی عوامل مؤثر بر بیکاری دانش‌آموختگان دانشگاه آزاد اسلامی را بررسی کردند. یافته‌ها حاکی‌ازآن بود که عوامل آموزشی، مدیریتی، فرهنگی و اجتماعی در بیکاری فارغالتحصیلان نقش دارد. احمدی و همکاران (1394) با بررسی وضعیت اشتغال دانش‌آموختگان رشته‌های زبان انگلیسی، جامعه‌شناسی، ادبیات فارسی و علوم سیاسی دانشگاه یاسوج دریافتند که معدل، جنسیت،و تجربۀ کار دانشجویی رابطۀ معناداری با احتمال اشتغال دارد. میرغفوری و رضایی (1392) در پژوهشی با استفاده از رویکرد پویایی سیستم، وضعیت اشتغال فارغالتحصیلان دانشگاهی را در استان یزد بررسی کردند. یافته‌ها حکایت از آن داشت که افزایش فارغالتحصیلان و تمایل کم بنگاه‌ها به جذب آنها موجب بی‌تعادلی عرضه و تقاضای نیروی کار و افزایش بیکاری شده است. ده‌یوری و همکاران (1387) با بررسی وضعیت اشتغال فارغالتحصیلان تحصیلات تکمیلی رشته‌های کشاورزی نشان دادند که سن، وضع تأهل و مقطع تحصیلی اثر معناداری بر اشتغال و نوع آن دارد.
در خارج از کشور نیز تحقیقات چشمگیری دربارۀ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه انجام شده است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود. تران[2] و همکاران (2026) در پژوهشی در ویتنام سازگاری شغلی و فرصت‌های شغلی فارغالتحصیلان دانشگاهی را بررسی کردند و نشان دادند دانش حرفه‌ای، مهارت‌های نرم، مهارت‌های اساسی، عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و قابلیت کار بر سازگاری شغلی و فرصت‌های شغلی اثر معنادار دارد. آرب[3] (2025) با مطالعۀ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در بنگلادش نشان داد که گسترش سریع آموزش عالی و افزایش تعداد فارغالتحصیلان، همراه با مهاجرت گسترده به مناطق شهری موجب تشدید بحران بیکاری فارغالتحصیلان شده است. اوفور[4] (2024) در پژوهشی در نیجریه با بررسی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی دریافت که عدم‌تطابق میان آموزش دانشگاهی و نیازهای بازار کار، ضعف مهارت‌های استخدام‌پذیری و نبود روحیۀ کارآفرینی مهم‌ترین عوامل بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی است. هانگ[5] و همکاران(2024) در پژوهشی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی را در چین بررسی کرد. یافته‌های این پژوهش به این امر اشاره داشت که دولت باید شرایطی ایجاد کند که به تحرک استعدادها منجر شود. به‌علاوه، دانشگاه‌ها باید متناسب با شرایط بازار کار تغییراتی در ساختار آموزشی خود پدید آورند. محمد نورعظما[6] و همکاران (2024) بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی را در مالزی مطالعه کردند و دریافتند، کیفیت آموزش، انتظارات حقوق و تقاضای بازار از عوامل اصلی بیکاری فارغالتحصیلان است. عبدالله و زوبرعبد[7] (2022) در پژوهشی آموزش عالی و مسئلۀ بیکاری را در کشورهای آسیایی بررسی کردند. یافته‌ها حکایت از آن داشت که اشتغال‌پذیری فارغالتحصیلان دانشگاهی عمدتاً متأثر از حس قوی نوآوری، تلاش و رشد اقتصادی پایدار است. ملانی و آگیواندا[8] (2020) در پژوهشی در همین زمینه در زیمبابوه نشان دادند که بیکاری جوانان تحصیل‌کرده تهدیدی اساسی است و می‌تواند آنان را به سمت فعالیت‌های غیرقانونی سوق دهد. فرح و علی[9] (2018) با مطالعه‌ای در کنیا دریافتند که بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه‌ها در کنیا موجب دلسردی و کاهش اعتماد به نظام موجود شده است.
همچنان‌که پیداست، تحقیقات درخورتوجهی دربارۀ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه‌ها در داخل و خارج انجام شده است. بیشتر پژوهشها با رویکرد کمّی انجام شده است؛ اما انجام مطالعات کیفی به شناسایی زوایای بیشتری از این پدیدۀ نگران‌کننده کمک خواهد کرد. به‌علاوه، پژوهش حاضر در بستر اجتماعی فرهنگی یاسوج انجام می‌شود. یاسوج، مرکز استان کهگیلویه و بویراحمد، با گسترش سریع آموزش عالی در سه دهۀ اخیر شاهد رشد شتابان تعداد فارغالتحصیلان دانشگاهی بوده است، اما بازار کار قادر به جذب آنها نبوده است؛ این امر باعث می‌شود که این شهر، بستری مناسب برای مطالعۀ «بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی» باشد.
چارچوب مفهومی
بیکاری وضعیتی است که طی آن فردِ در سنِ اشتغال، جویای کار و توانا در انجام کار، موفق به یافتن شغلی متناسب با توانایی‌ها و مهارت‌های خود نمی‌شود که بتواند حداقل سطح دستمزد موردانتظار وی را تأمین کند (وحیدی، ۱۳۸۰). بیکاری به اشکال مختلف اصطکاکی (عیسی‌زاده و حسینی، 1393)، ساختاری (حسینی و قلی‌زاده، 1389)، فصلی (مهاجرانی و صنعت‌خواه، 1390)، چرخه‌ای (بختیاری و یحیی‌آبادی، 1381)، پنهان (محمودی، 1401)، و آشکار (تودارو، 1377) در جامعه ظهور می‌یابد. به اعتقاد اسمیت[10] (909:2022) بیکاری زمانی بروز می‌کند که ساختار اقتصادی قادر به ایجاد شغل به اندازۀ کافی برای افراد جویای کار نباشد. بیکاری در دوره‌های «رونق» اقتصادی کاهش و در دوره‌های «بحران» اقتصادی تشدید می‌شود. «مکتب کلاسیک» براین عقیده است که عدم‌تعادل بین عرضه و تقاضای نیروی کار عامل اصلی بیکاری است که خود ناشی از اطلاعات ناکامل یا انعطاف‌ناپذیری دستمزدها و قیمت‌هاست؛ اما این وضعیت موقتی است و با تنظیم بازار، اشتغالِ کامل بازمی‌گردد (برانسون، 1373). «کینزی»ها معتقدند که کاهش دستمزدها با مقاومت کارگران مواجه می‌شود و درنتیجه بیکاریِ غیرارادی پدید میآید؛ بنابراین، سیاست‌های مدیریت تقاضا مانند افزایش مخارج دولت و کاهش مالیات‌ها می‌تواند سطح اشتغال و تولید ملی را افزایش دهد (فرجادی، 1376). «نوکینزی»ها بر این باورند که اطلاعات بازارِ کار کامل نیست و سیاست‌های دولتی باید به‌گونه‌ای طراحی شود که اثر کوتاه‌مدت آن بر تولید و اشتغال مشخص باشد. آنان بهبود سیستم اطلاعاتی بازار کار و کاهش هزینه‌های جست‌وجوی شغل را ضروری می‌دانند (وحیدی، 1380). فیلیپس با بررسی رابطۀ دستمزد و بیکاری معتقد است که بیکاری صرفاً نتیجۀ کمبود فرصت‌های شغلی یا رکود اقتصادی نیست، بلکه حاصل نحوۀ تصمیم‌گیری عقلایی افراد و کارفرمایان در شرایط اطلاعات ناقص بازار کار است (Phillips, 1958: 284). از این منظر، بیکاری حتی در شرایط تعادل اقتصادی نیز می‌تواند وجود داشته باشد (گرجی، ۱۳۹۱). شولتز[11] (1962) و بکر[12] (1964) با طرح نظریۀ سرمایۀ انسانی معتقدند که انسان‌ها در طولِ زندگی در توانمندی‌ها و قابلیت‌های خویش سرمایهگذاری می‌کنند. این سرمایهگذاری ازطریق ابزارهایی مانند آموزش رسمی، آموزش‌های فنیوحرفهای، کارآموزی و کسب تجربه صورت می‌گیرد و هدف آن افزایش بازدهی در آینده، به‌ویژه ازطریق ارتقای درآمد و بهبود موقعیت شغلی است؛ بااین‌حال، خدماتی که ازطریق این سرمایه ارائه می‌شود، در بازار کار ارزش‌گذاری شده و در قالبِ حقوق و دستمزد، مزایا و پاداش‌ها جبران می‌شود (عمادزاده، 1375). به اعتقاد تودارو (1377) نظام رسمی آموزش مهم‌ترین سازوکار نهادی برای شکل‌گیری و گسترش سرمایۀ انسانی است و به همین دلیل کشورهای درحال‌توسعه گسترش سریع فرصت‌های آموزشی را به‌عنوان راهبرد اصلی در نظر می‌گیرند. نکتۀ اساسی در پیوند سرمایۀ انسانی و اشتغال این است که نظام آموزشی، افراد را به مهارت‌ها و توانمندی‌های مناسب مجهز کند تا نیازهای بازار کار را فراهم آورد و اگر نتواند، به اتلاف منابع فردی و اجتماعی می‌انجامد (صالحی، 1383: 84). استیگلر[13] (1962) در قالبِ نظریۀ جست‌وجوی شغل معتقد است که پیداکردن شغل مناسب همیشه سریع و آسان نیست. افراد معمولاً برای یافتن شغلی که با مهارت‌ها و تحصیلاتشان مطابقت داشته باشد، باید زمان و انرژی زیادی صرف کنند. افراد همیشه اطلاعات کامل دربارۀ فرصت‌های شغلی ندارند و همین باعث می‌شود که جست‌وجوی شغل طول بکشد. هر فرد در تصمیم‌گیری با انتخاب بین شغلی فوری با درآمد کمتر و انتظار برای شغلی بهتر با درآمد بیشتر روبه‌رو است. این فرایند می‌تواند حتی افراد ماهر و تحصیل‌کرده را برای مدتی در وضعیت بیکاری نگه دارد. در تبیین بیکاری، برخی بر «خودکاری»[14] تأکید ورزیده‌اند (Giddens et al., 2018: 461). «خودکاری» بیانگر استفاده از فناوری برای انجام وظایفی است که پیشتر توسط انسان‌ها انجام می‌شد. در سال‌های اخیر، «خودکاری» در صنعت، کشاورزی و خدمات گسترش یافته و نقش مهمی در افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها داشته است؛ بااین‌حال، نگرانی‌هایی را دربارۀ تأثیر بر بازار کار ایجاد کرده است (حمیدی‌کیا و عباسیان، ۱۳۹۷: 111). «خودکاری» و فناوری‌های نوین بخشی از فرایند مدرنیتۀ متأخر بوده که ساختار کار و روابط شغلی را تغییر داده است. توانایی ماشین برای انجام وظایف انسانی موجب جابه‌جایی کارگران و تغییر ماهیت مشاغل شده است؛ برخی مشاغل حذف یا تغییر شکل یافته و البته فرصت‌هایی برای مشاغل جدید درزمینۀ طراحی، برنامه‌ریزی و نگهداری سیستم‌های خودکار نیز ایجاد شده است (Giddens et al., 2018: 461). یک رویکرد مهم در تبیین اشتغال و بیکاری، سرمایۀ اجتماعی است (Martin, 2009: 185). صرف برخورداری از سرمایۀ انسانی مانند تحصیلات دانشگاهی و مهارت‌های فنی، تضمین‌کنندۀ ورود موفق به بازار کار نیست و عوامل اجتماعی و شبکه‌ای نیز نقش مؤثری در این فرایند ایفا می‌ند. سرمایۀ اجتماعی مجموعه‌ای از منابع بالقوه و بالفعل است که در بستر روابط و شبکه‌های اجتماعی شکل می‌گیرد و افراد ازطریق عضویت در این شبکه‌ها به آن دسترسی پیدا می‌کنند. بوردیو[15] (242:1986) سرمایۀ اجتماعی را حاصل شبکه‌ای از روابط پایدار می‌داند که می‌تواند برای کنشگران مزایای مختلفی ازجمله دسترسی به اطلاعات، حمایت و فرصت‌ها فراهم آورد. در حوزۀ اشتغال، سرمایۀ اجتماعی می‌تواند نقشی کلیدی در فرایند جست‌وجوی شغل ایفا کند. بسیاری از فرصت‌های شغلی نه اطریق کانال‌های رسمی، بلکه از مسیر ارتباطات غیررسمی و شبکه‌های اجتماعی در دسترس افراد قرار می‌گیرد. مارتین بر این باور است که سرمایۀ اجتماعی می‌تواند احتمال دستیابی به شغل را افزایش دهد؛ زیرا افراد ازطریق روابط اجتماعی خود به اطلاعاتی دست می‌یابند که برای دیگران در دسترس نیست. این اطلاعات می‌تواند شامل آگاهی از فرصت‌های شغلی، توصیه‌نامه‌ها و معرفی به کارفرمایان باشد. نکرمن و فرناندز[16] (2003) تأکید می‌کنند که پیوندهای شخصی و تماس‌های اجتماعی، به‌ویژه در بازارهای کاری که رقابت زیاد است، نقش مهمی در یافتن شغل ایفا می‌کند. سرمایۀ اجتماعی به افراد امکان می‌دهد تا مسیر ورود به بازار کار را کوتاه‌تر کنند و موانع موجود را کاهش دهند. ویژگی اساسی جوامع جدید، اتکای گستردۀ آن بر مهارت و تخصص است (Felstead et al., 2009). مهارت عملی است که در حداقل زمان با صرف حداقل انرژی و با حداکثر کارایی صورت پذیرد؛ به‌عبارت‌دیگر، مهارت به معنای توانایی به‌کارگیری دانستههاست .(Green, 2011: 4) در دنیای معاصر تقسیم کار به‌گونه‌ای شگفت‌انگیز تخصصی شده است. در این شرایط، اشتغال دیگر صرفاً بر پایۀ تجربۀ سنتی ممکن نیست، بلکه نیازمند دانش فنی، آموزش رسمی و مهارت‌های تخصصی است. مهارت‌های فنی، توانایی کار با فناوری‌های نوین، مهارت‌های ارتباطی و مدیریتی، و حتی سواد رسانه‌ای و دیجیتال به الزامات ورود به بازار کار تبدیل شده است. به اعتقاد گیدنز و همکاران (445:2018) در عصر نظام‌های فرافوردی و اقتصاد دانش‌بنیان، متقاضیان اشتغال باید دارای مهارت‌های چندگانه باشند تا توجه کارفرمایان را به خود جلب کنند. براین‌مبنا، اشتغال نه‌تنها مستلزم مهارت‌های فنی مرتبط است، بلکه دامنهای از مهارت‌های نرم همچون کار گروهی، رهبری، مدیریت زمان، حل مسئله و غیره را نیز دربر می‌گیرد.
فارغ از اینکه چرا بیکاری پدید میآید، برخی مباحث نظری بر پیامدهای آن تأکید ورزیده است. اشتغال نقش اساسی در تأمین ثبات اقتصادی و ایجاد امنیت مالی برای افراد دارد. زمانی که فرد بیکار می‌شود یا قادر به یافتن شغل نیست، نخستین پیامد آن کاهش یا قطع درآمد است. این کاهش منابع مالی، توانایی افراد برای تأمین نیازهای اساسی زندگی را محدود می‌کند و آنان را با نوعی فشار اقتصادی مستمر مواجه می‌سازد. چنین فشاری می‌تواند به تغییر در اولویت‌های زندگی منجر شود و افراد را ناچار سازد تا برخی نیازهای مهم ازجمله نیازهای مرتبط با سلامت را نادیده بگیرند (Peters & Rawling, 2020: 207). کاهش درآمد و ناتوانی در تأمین نیازهای زندگی می‌تواند احساس ناامنی، نگرانی از آینده و ترس از تداوم وضعیت بیکاری را در افراد تقویت کند. این شرایط بیشتر با افزایش استرس، اضطراب و فشار روانی همراه است و درصورت تداوم به بروز افسردگی و کاهش کیفیت زندگی منجر می‌شود (Ferguson et al., 2014: 287). اسمیت (910:2022) نشان می‌دهد که بیکاری به خلق افسردگی، اضطراب، بیماری روانی و خودکشی می‌انجامد و این تأثیرات با افزایش مدت بیکاری تشدید می‌شود؛ بنابراین، افراد بیکار می‌توانند انتظار داشته باشند که با ادامۀ جست‌وجوی شغل با چالش‌های عاطفی، اجتماعی و اقتصادی روبه‌رو شوند.
درمجموع، «بیکاری» در رویکردهای «کلاسیک»، «کینزی» و «نوکینزی» متأثر از ساختار اقتصادی است، اگرچه سازوکار آنها متفاوت است. نظریۀ «سرمایۀ انسانی» بیکاری را برحسب میزان سرمایهگذاری در تحصیلات تبیین می‌کند. تحصیلات عالی‌تر با شانس بیشتر اشتغال همراه است و بالعکس. نظریۀ «جست‌وجوی شغل»، بیکاری را فرایندی طبیعی تلقی می‌کند که ناشی از عدم‌اطلاعات کامل دربارۀ فرصت‌های شغلی است. نظریه‌پردازان «مهارت»، اشتغال و بیکاری را برحسب میزان توانایی تخصصی افراد تبیین می‌کنند. مهارت بیشتر به معنای شانس کمتر بیکاری است؛ بااین‌حال، گسترش پدیدۀ «خودکاری» درنتیجۀ توسعۀ فنّاوری، اساساً فرصت‌های شغلی موجود را برای همه کاهش می‌دهد. و بالأخره، نظریۀ «سرمایۀ اجتماعی» بر نقش عوامل اجتماعی و شبکه‌ای در اشتغال/بیکاری تأکید می‌ورزد. فارغ از اینکه چرا بیکاری پدید میآید، برخی رویکردهای نظری بر پیامدهای بیکاری تأکید ورزیده است که می‌توان آنها را در دامنهای از سطوح خرد تا کلان دسته‌بندی کرد.
روش پژوهش
پژوهش حاضر در چارچوب روش‌ناسی کیفی و نظریۀ زمینه‌ای با استفاده از رویکرد نظام‌مند اشتراوس و کوربین[17] (2008) انجام شده است. این رویکرد با ارائۀ فرایندی مرحله‌مند شامل کدگذاری باز، محوری و گزینشی، تحلیل داده‌های کیفی را به‌صورت منظم و ساخت‌یافته هدایت می‌کند. انتخاب نظریۀ زمینه‌ای به دلیل ماهیت پیچیده، چندبعدی و زمینه‌مند بیکاری فارغالتحصیلان صورت گرفته است؛ پدیده‌ای که درک آن مستلزم توجه به تجربه‌های زیسته، کنش‌ها و معناپردازی‌های افراد در بستر شرایط خاص شهر یاسوج است. مشارکتکنندگان در پژوهش، فارغالتحصیلان دانشگاه یاسوج هستند که طی چند سال اخیر از این دانشگاه دانش‌آموخته شده و موفق به دستیابی به اشتغال پایدار نشده‌اند. برای انتخاب آنان از روش نمونه‌گیری هدفمند استفاده شد. ابتدا با انجام هماهنگی با امور فارغالتحصیلان دانشگاه یاسوج، لیست اولیه‌ای از فارغالتحصیلان دانشگاه یاسوج طی ده سال اخیر تهیه گردید. سپس با برخی از آنها تماس برقرار شد و پس از توضیح اهداف و روند پژوهش، رضایت آگاهانۀ آنان برای مشارکت در تحقیق کسب گردید. انتخاب مشارکتکنندگان براساس میزان ارتباط تجربۀ آنان با اهداف پژوهش صورت گرفت؛ درنهایت، با 14 نفر مصاحبه و داده‌های پژوهش از آنان جمع‌آوری شد که اطلاعات جمعیت‌شناختی آنان در جدول 1 منعکس شده است. گردآوری داده‌ها ازطریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساخت‌یافته انجام شد. دلیل انتخاب آن این بود که در فرایند مصاحبه امکان طرح سؤالات جدید را فراهم می‌آورد. به‌علاوه، از انعطاف‌‌پذیری بیشتری برخوردار است و باعث می‌شود پژوهشگران در موضوع موردمطالعه عمیق‌تر شوند. محل انجام مصاحبه‌ها متناسب با شرایط و ترجیحات مشارکتکنندگان تعیین شد؛ به‌گونه‌ای که برخی از مصاحبه‌ها در محل زندگی افراد، برخی در کافه‌ها، برخی در محوطۀ دانشکدۀ محل تحصیل آنها و تعدادی نیز در فضاهای عمومی مانند پارک‌ها انجام گرفت. از مشارکتکنندگان خواسته شد تا زمان و مکان مصاحبه را در شرایطی انتخاب کنند که آمادگی ذهنی و تمایل کافی برای گفت‌وگو داشته باشند. در طول انجام مصاحبه‌ها به مشارکتکنندگان این امکان داده شد که هر زمان احساس خستگی یا عدم‌تمایل به ادامۀ مصاحبه داشتند، گفت‌وگو متوقف یا به زمان دیگری موکول شود. در تمامی موارد، تصمیم‌گیری دربارۀ ادامه یا خاتمۀ مصاحبه بر عهدۀ مشارکتکنندگان بود. باتوجه‌به ماهیت موضوع و عمق مباحث مطرح‌شده، مصاحبه‌ها اغلب طولانی بود و در برخی موارد تا حدود دو ساعت به طول انجامید. فرایند انجام مصاحبه‌ها در یک بازۀ زمانی شش‌ماهه از فروردین 1404 تا شهریور ۱۴۰۴ صورت گرفت. مصاحبه‌ها تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت و از‌جایی‌که به نظر می‌رسید حاوی داده‌های جدید نیست، گردآوری داده‌ها متوقف شد. کلیۀ مصاحبه‌ها با کسب اجازۀ قبلی از مشارکتکنندگان ضبط گردید و پس از پایان به‌طور کامل مکتوب شد. داده‌های گردآوری‌شده براساس رویکرد نظریۀ زمینه‌ای به‌صورت «باز»، «محوری» و «گزینشی» کدگذاری شد. در راستای اعتبار یافته‌های پژوهش تلاش شد تا اولاً، طیف گسترده‌ای از فارغالتحصیلان بیکار از دانشکده‌های مختلف دانشگاه یاسوج در تحقیق مشارکت کنند؛ ثانیاً، فرایند جمع‌آوری داده‌ها در بازۀ زمانی نسبتاً طولانی (از فروردین تا شهریورماه 1404) انجام شد. اینها موجب می‌شد تا درک عمیق‌تری از شرایط، تجربیات و دیدگاه‌های مشارکتکنندگان فراهم آید؛ ثالثاً، در مراحل مختلف گردآوری و تحلیل داده‌ها بازگشت مکرر به داده‌ها و مقایسۀ مستمر آنها با یکدیگر مطمح نظر بوده است؛ اما برای پایایی یافته‌های پژوهش، کوشش به عمل آمد تا اولاً، کدگذاری‌ها به‌صورت مجزا توسط دو نفر از پژوهشگران انجام شد و پس از بحث در جلسات گروهی به پژوهشگر سوم ارائه شد تا اظهار نظر کند؛ ثانیاً، پس از تکمیل کدگذاری‌ها، نتایج به تعداد سه نفر از پاسخ‌گویان بازگردانده شد که پیشتر با آنها هماهنگی شده بود تا نظر خود را دربارۀ میزان انطباق یافته‌ها با تجربیات زیسته‌شان بیان کنند. به این بازخوردها در تحلیل‌ها توجه شد و برخی اصلاحات اعمال گردید.
جدول 1- ویژگی جمعیت‌شناختی مشارکتکنندگان تحقیق
Table 1- Demographic characteristics of the participants
|
ردیف |
نام |
سن |
وضع تأهل |
تحصیلات |
سال فارغ‌التحصیلی |
|
1 |
زهرا |
35 |
مجرد |
کارشناسی جغرافیا |
1400 |
|
2 |
نسا |
30 |
مجرد |
ارشد فیزیک |
1399 |
|
3 |
منا |
29 |
مطلقه |
کارشناسی معماری |
1397 |
|
4 |
فاطمه |
31 |
مجرد |
کارشناسی ادبیات |
1396 |
|
5 |
زینب |
37 |
متاهل |
کارشناسی علوم اجتماعی |
1391 |
|
6 |
رضا |
33 |
مجرد |
ارشد مهندسی عمران |
1396 |
|
7 |
محمد |
27 |
متاهل |
کارشناسی حقوق |
1400 |
|
8 |
حسن |
36 |
متاهل |
ارشد کامپیوتر |
1393 |
|
9 |
علیرضا |
33 |
مجرد |
ارشد مهندسی شیمی |
1395 |
|
10 |
سارا |
31 |
متاهل |
کارشناسی زیست‌شناسی |
1394 |
|
11 |
مهدی |
28 |
مجرد |
کارشناسی گیاه‌شناسی |
1397 |
|
12 |
ندا |
33 |
مجرد |
کارشناسی ژنتیک |
1394 |
|
13 |
سعید |
30 |
مجرد |
ارشد مهندسی مواد |
1393 |
|
14 |
محسن |
36 |
متاهل |
ارشد مهندسی کشاورزی |
1391 |
پس از اتمام مصاحبه‌ها و بازبینی آنها، عملیات کدگذاریِ داده‌ها آغاز شد. ابتدا با زیرخط‌دار کردن کلیۀ جملات و گزارههایِ دارای معنا و مفهوم، «کدگذاریِ باز» انجام و «کدها» مشخص شد. سپس در قالب «کدگذاری محوری»، براساس اشتراکات موجود در «کدها»، «مفاهیم» استخراج شد. در ادامه، با استفاده از «کدگذاری گزینشی»، براساس پیوندهای منطقی «مفاهیم»، «مقوله‌ها» برساخت شد که این فرایند به‌طور خلاصه در جدول 2 ارائه شده است.
جدول 2- نتایج فرایند کدگذاری سه‌گانۀ باز، محوری و انتخابی
Table 2- Results of open, axial and selective coding
|
کدها |
مفاهیم |
مقوله‌ها |
ابعاد مدل |
هسته |
|
نبود فرصت شغلی، نبود بازار کار، نبود اشتغال پایدار، محدودبودن بازار کار، محدودیت فرصت استخدامی، کوچک‌بودن شرکت‌ها، کم‌شدن فعالیت شرکت‌ها |
محدودیت شغلی |
وضع اقتصادی بازارکار |
شرایط علّی |
قربانیان بازار کار |
|
رشد جمعیت، افزایش جمعیت بیکار، افزایش تعداد بیکاران، تعداد زیاد دانشجویان، افزایش فارغالتحصیلان دانشگاه‌ها |
وضعیت رقابتی |
|||
|
اشباع‌شدن، صنعتی‌نبودن استان، در دسترس نبودن وام‌های مناسب، عدم‌اعتماد بانک‌ها، گران‌بودن تجهیزات، نبود کارآفرین، تحریم‌های خارجی، ضعیف‌شدن توان دولت |
محدودیت‌های ساختاری |
|||
|
حفظی‌بودن دروس، نظری‌بودن دروس، مدرک‌گرایی، تشویق به مدارج عالی‌تر، آموزش سنتی، تأکید بر مقاله‌نویسی |
آموزش نظری
|
ناکارآمدی نظام آموزشی |
||
|
عملی‌نبودن دوره، نبود کارورزی مؤثر، سطحی‌بودن پژوهش در دورۀ کارشناسی، کاربردی نبودن دروس، جدایی دانشگاه از صنعت، نبود ارتباط با بازار کار، نبود بازدیدهای علمی |
ضعف مهارت‌آموزی |
|||
|
آشنابازی، پارتی‌بازی، استخدام رابطه‌محور، جذب‌شدن با وابستگی، جذب با رشوه، فقدان شایسته‌سالاری، تصمیم‌گیری افراد فاقد صلاحیت |
سرمایه اجتماعی رانتی |
فساد بوروکراتیک |
شرایط زمینه‌ای |
|
|
سهمیه‌ها، نداشتن سابقۀ بسیجی، نداشتن پوشش چادر، عقاید مذهبی متفاوت، وجود سهمیۀ متأهلی، روشن‌نبودن معیارها، نبود فرصت اشتغال برابر برای زنان، فقدان فرصت برابر برای مجردها، برابرنبودن فرصت‌ها |
تبعیض های ایدئولوژیک |
|||
|
نداشتن سابقۀ کار، نداشتن رزومۀ قابل‌قبول، نبود مهارت‌های مکمل، فقدان تجربه، دسترسی نداشتن به دوره‌های کارآموزی، نداشتن سرمایه، محدودیت‌های مالی خانواده، زندگی در یاسوج، نداشتن ضامن، نداشتن وثیقۀ خوب |
پیش‌زمینه‌های ناکافی |
ناکامی‌های فردی |
شرایط مداخله‌گر |
|
|
ناموفق‌بودن در مصاحبه، ناموفق‌بودن در آزمون، آماده‌نبودن برای مصاحبه، آماده‌نبودن برای آزمون، سخت‌بودن سؤالا |
ناتوانی در آزمون |
|||
|
رفتن به دورۀ دکتری، رفتن به دورۀ فوق لیسانس، تغییر رشته، شرکت مجدد در آزمون استخدامی، مطالعه‌کردن |
تعویق بیکاری |
ارتقای توانمندی‌ها |
استراتژی |
|
|
کسب مهارت‌های جدید، گذراندن دوره‌های فنیوحرفهای، یادگیری نرم‌افزارها، پُروپیمان کردن رزومه، رفتن به کارآموزی، شرکت در دوره‌های آنلاین |
تقویت مهارت |
|||
|
ارسال رزومه به شرکت‌های مختلف، ارتباط با دوستان باتجربه، ارتباط با اساتید باتجربه، ارتباط با اساتید با نفوذ، آشنایی با کارآفرینی، فکرکردن به کسب‌وکار کوچک |
پیوندهای مفید |
|||
|
انجام کار غیرمرتبط، پذیرش کار با حقوق کم، دنبال شغل آزاد بودن، کار دم‌دستی |
پذیرش شغل موقت |
سازگاری
|
||
|
سرگرم‌شدن، پذیرش بیکاری، خانه‌نشینی، سکوت دبرابر خواستۀ شخصی |
سازش با موقعیت |
|||
|
فکرکردن به مهاجرت، پرس‌وجوی وضعیت خارج از کشور، ارتباط با مهاجرت‌کرده‌ها، کار در خارج |
فرصت های جایگزین |
|||
|
ناامیدی، کاهش انگیزه، دلسردی به زندگی، دل‌مردگی، بی‌رغبتی، احساس خستگی، احساس پوچی، بی‌معنایی، احساس تحقیر |
ناراحتی‌های روانی |
آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی |
پیامدها |
|
|
افسردگی، مریضی، سردرد، بی‌حسی، بی‌حالی، بی‌اشتهاشدن |
ناراحتی‌های جسمانی |
|||
|
بی‌اعتمادی به جامعه، نارضایتی از دولت، گوشه‌گیری، دوری از خانواده، کم‌کردن ارتباط با دوستان، فکرکردن به خودکشی، فکرکردن به دزدی، احساس بی‌هویتی، افسوس‌خوردن به عمر رفته |
ناراحتی‌های اجتماعی |
یکی از شرایط علّی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی، «وضع اقتصادی بازار کار» است. این مقوله برآمده از سه مفهوم «محدودیت‌های شغلی»، «وضعیت رقابتی» و«محدودیت‌های ساختاری» است. وقتی فرصت‌های شغلی اندک و بازار کار محدود باشد، مجال چندانی برای اشتغال پدید نمی‌آید. فعالیت‌های صنعتی ناچیز در شهر یاسوج و عدم‌حضور کارآفرینان فعال باعث گسترش بیکاری می‌شود. هنگامی‌که این وضعیت با رشد جمعیت و ازدیاد فارغالتحصیلان دانشگاهی از دانشگاه‌های مختلف شهرستان همراه شود، بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی تشدید می‌شود. اظهارات مشارکتکنندگان به‌روشنی نشان می‌دهد که «وضع اقتصادی بازار کار» از شرایط علّی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در یاسوج است. دراینزمینه، مهدی (کارشناسی گیاه‌شناسی) می‌گوید:
«اصلاً فرصت شغلی برای کسایی که از دانشگاه فارغ‌التحصیل میشن، بسیار اندکه. وقتی هم موقعیتی پیش میاد، میگن باید سابقه داشته باشی. وقتی بازار کار وجود نداره، سابقه از کجا باید بیاد. اینا دغدغۀ مارو بیشتر می‌کنه.»
زینب (کارشناسی علوم اجتماعی) دراین‌رابطه می‌گوید:
«درسته استخدامی‌ها نیرو می‌خواد، ولی این‌قدی که تعداد فارغالتحصیلان بیکار زیاد شده، این‌قدر رقابت زیاد شده، دیگه مثل قبلاً نیست. چون قبلاً این همه جمعیت بیکار نبود؛ قبلاً خیلیا درس نمی‌خوندن؛ دانشگاه نمیومدن؛ تعدادمون خیلی کم بود، می‌تونستیم بریم سر کار.»
علیرضا (ارشد مهندسی شیمی) تجربیات خود را این‌گونه شرح می‌دهد:
«استان ما اصلاً صنعتی نیست. اصلاً کارخونه‌ای نیست. باید حداقل چندین کارخونۀ بزرگ باشه تا اشتغال‌زایی کنه. در این استان که صنعتی نیست، کارآفرین هم نمیاد توش سرمایهگذاری کنه، همینه که خیلیا نمی‌تونن کار پیدا کنن و سروسامون بگیرن.»
یکی دیگر از شرایط علّی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی، «ناکارآمدی نظام آموزشی» است. این مقوله برگرفته از مفاهیم «آموزش نظری» و«ضعف مهارت‌آموزی» است. در وضعیتی که بخش زیادی از دروس دانشگاه ماهیت غیرتجربی دارد؛ به روش‌های سنتی انجام می‌شود؛ دروس و دوره‌های آموزشی کاربردی نیستند و دانشگاه با بخش‌های مختلف صنعت و کشاورزی و خدمات جامعه پیوند مناسبی ندارد، فارغالتحصیلان باوجود داشتن مدرک رسمی، از اشتغال محروم می‌شوند. روایت‌های مشارکتکنندگان در پژوهش گواه این امر است که «ناکارآمدی نظام آموزشی» نقش مؤثری در بیکاری‌شان دارد. مهدی دراینخصوص می‌گوید:
«اینجا نه فرصت شغلی هست، نه دوره‌های آموزشی درست‌حسابی. تو دانشگاه هم بیشتر تئوری بهمون یاد دادن. من عملاً مدرک گرفتم. کتاب خوندیم، بدون اینکه چیزی عملی یاد گرفته باشیم. ما فقط کتابا رو حفظ کردیم که امتحان بدیم، قبول شیم، بدون اینکه مهارتی یاد بگیریم.»
سعید (ارشد مهندسی مواد) دراینخصوص چنین بیان می‌کند:
«درحین تحصیل، چند کارآموزی کوتاه‌مدت رفتم. خیلی خوب بود. این چیزی هست که توی دانشگاه اصلاً نیست. هرچی مهارت عملی داشته باشی، برای بازار کار بهتر هست. شانس داری برای جذب شدن. اگر توی دانشگاه عملی یاد می‌دادن و مهارت یاد می‌دادن، شرایط فرق می‌کرد و می‌شد یه کاری پیدا کرد.»
فساد، کنش‌ها و رویه‌‌هایی است که استفادۀ شخصی یا گروهی از موقعیت‌ها و منابع نهادی با نقض یا دورزدن قواعد و ضوابط رسمی صورت می‌گیرد و موجب اختلال در کارکردهای قانونی و عادلانه نظام‌های اجتماعی می‌شود. فساد می‌تواند به اشکال مختلف ظهور یابد. فساد بوروکراتیک، دورزدن ضوابط و قواعدِ سازمانی است که دراساس انتظار می‌رود به‌گونه‌ای یکسان و عادلانه برای همه استفاده شود. فساد بوروکراتیک برساختِ «سرمایۀ اجتماعی رانتی» و «تبعیض‌های ایدئولوژیک» است. هنگامی‌که فرایندهای به‌کارگیری نیروی کار بیش از آنکه بر شایستگی‌ها و معیارهای حرفه‌ای و تخصصی متّکی باشد، بر روابط شخصی استوار می‌شود و معیارهای ایدئولوژیک و گرایش‌های فکری سیاسی و اجتماعی نیز به آن افزوده می‌شود، زمینه‌ای را فراهم می‌آورد که شانس اشتغال و دسترسی به فرصت‌های شغلی را برای فارغالتحصیلان دانشگاه تقلیل می‌دهد. توضیحات مشارکتکنندگان، آشکارا بیانگر آن است که «فساد بوروکراتیک» در فرایند اشتغال به‌عنوان شرایط زمینه‌ای عمل می‌کند و بر جذب‌شدن در بازار کار تأثیر می‌گذارد. سارا (کارشناسی زیست‌شناسی) دراینخصوص این چنین نقل می‌کند:
«شرکت‌هایی که بخوان زیست‌شناس استخدام کنن، خیلی کمن. تازه اگر باشه. اونایی هم که هستن، معمولاً دنبالِ جذبِ آشنا و فامیل هستن و پارتی‌بازی می‌کنن. آدم‌هایی می‌تونن جذب بشن که سفارش شده باشن. می‌دونی؟ ما که نداریم. اصلاً شایسته‌سالاری مهم نیست.»
منا (کارشناسی معماری) دراینخصوص چنین سخن می‌راند:
«مثلاً سهمیه برای افراد متأهل در نظر می‌گیرن. سابقۀ کار در نظر می‌گیرن. سهمیۀ جانبازی در نظر می‌گیرن که بعضیا خیلی به نفعشون میشه. بقیه که اینا رو ندارن چه گناهی دارن؟ همۀ اینا یک طرف، موقع مصاحبه هم احکام عقاید مذهبی، داشتن چادر مهم میشن. من حتی شبکۀ مجازیم چک می‌کردن یا رفتنِ توی راهپیمایی. مُهر توی شناسنامه. اینا واقعاً چه ربطی داره به کاری که من بخوام انجام بدم؟ یا باید دروغ بگی یا باید خودِ واقعی‌ات باشی توی مصاحبه که راحت رَدِت می‌کنن.»
ناکام بیانگر موقعیتهایی است که طبق انتظار و میلِ فرد پیش نمی‌رود و می‌تواند اشکال مختلفی داشته باشد. زمانی ناشی از محرومیت است؛ گاهی ناشی از وجود مانع است و در مواردی ناشی از قرارگرفتن در موقعیتی ناسازگار است. می‌تواند داخلی باشد یا خارجی. ناکامی همیشه «پدید آمدنی» نیست و در شرایطی، «ایجاد کردنی» است؛ اما به هرشکل که باشد، نتیجۀ آن نگرانی و ناراحتی است. ناکامی‌های فردی مستخرج از مفاهیم «پیش‌زمینه‌های ناکافی» و «ناتوانی در آزمون» است. وقتی فرد فارغ‌التحصیل برای جایگاه‌های شغلی مراجعه می‌کند، اما از او سابقۀ کار، رزومۀ مناسب و برخی مهارت‌هایی خواسته می‌شود که آموزش ندیده است یا بی‌بهره از سرمایۀ مالی و مادی راه‌اندازی کسب‌وکار است، احساس می‌کند پیش‌زمینه‌های کسب اشتغال را ندارد. در همان حال، شرکت در آزمون‌های دشوار شغلی و عدم‌آمادگی در مصاحبه‌های ثقیل آن باعث می‌شود احساس ناکامی در او پدید آید. وضعیتی که طبق میل و انتظار فارغ‌التحصیل دانشگاهی پیش نمی‌رود. روایت‌های مشارکتکنندگان به‌طور صریح بازگوکنندۀ این امر است که «ناکامی‌های فردی» به‌عنوان شرایط مداخله‌گر بر بیکارماندن فارغالتحصیلان دانشگاهی تأثیر می‌گذارد. نسا (ارشد فیریک) دراین‌باره می‌گوید:
« ن چندین مدرسه زنگ زدم. برگشتن گفتن خانم سوابق کاریتون چیه؟ گفتم سابقۀ کاری من چیه؟ منِ دانشجو تازه مدرک گرفتم. سابقۀ کار از کجا بیارم؟ کار آزاد هم بخوای بری راه بندازی، نیاز به سرمایه‌ست، نیاز به پول داره. وام‌گرفتن که به این سادگی نیست. ضامن می‌خواد. به نظر شما من اگه وام هم می‌گرفتم، چجوری می‌تونستم پرداختش کنم؟ وام هم پیدا می‌کردم، ضامن رو چیکار کنم؟ اصلاً بانک اعتماد نمی‌کنه وام بده.»
زهرا (کارشناسی جفرافیا) در همین زمینه این چنین شرح می‌دهد:
«چندین سال پشت سر هم آزمون دادم، قبول نشدم. درس می‌خوندم. وقت می‌ذاشتم. شب و روز نداشتم. تلاش می‌کردم که حداقل با این مدرکی که گرفتم، بیکار نباشم؛ ولی سؤالات سخت بودن. نمی‌دونم شاید من آماده نبودم. درست مطالعه نکردم. واقعاً این همه منبع که خیلی‌شون ربطی به اون کار ندارن، برای چیه؟»
یکی از استراتژی‌های فارغالتحصیلان دانشگاه در مواجهه با بیکاری، «ارتقای توانمندی‌ها» است که نشئت‌گرفته از مفاهیم «تعویق بیکاری»، «تقویت مهارت» و «پیوندهای مفید» است. «ارتقای توانمندی» به این معناست که فارغ‌التحصیل دانشگاه در شرایط محدود بازار کار تلاش می‌کند با افزایش سرمایه‌های فردی و اجتماعی، شانس ورود به بازار کار را افزایش دهد. در این راهبرد، کنشگران بهجای کناره‌گیری منفعلانه، مسیر حرفه‌ای خود را بازتعریف و با سرمایهگذاری روی توانمندی‌های‌شان، مدیریت آیندۀ شغلی خود را برعهده می‌گیرند. یکی از راهبردهای «ارتقای توانمندی‌ها» در مواجهه با بیکاری «تعویق بیکاری» است. فرد فارغ‌التحصیل با رفتن به دوره‌های عالی‌تر تحصیلی مانند کارشناسی ارشد و دکتری، تغییر رشتۀ تحصیلی یا شرکت مجدد در آزمون‌های استخدامی، تلاش می‌کند بیکاری را به تعویق بیندازد. او با گذراندن دوره‌های فنیوحرفهای، یادگیری نرم‌افزارها و بهبود رزومه به تقویت مهارت می‌پردازد و ازطریق مراوده با دوستان باتجربه و اساتید مجرب که درزمینۀ اشتغال از تجارب مناسبی برخوردارند، شانس اشتغال خود را افزایش می‌دهد. آنها از این رهگذر تلاش می‌کنند تا فاصلۀ بین توانایی‌های‌شان و انتظارات بازار کار را کاهش دهند. این اقدام درواقع، واکنش فعال به محدودیت‌های بازار کار است؛ یعنی بهجای انفعال، کنشگر مسیر حرفه‌ای خود را بازتعریف می‌کند و با ارتقای هدفمندِ توانمندی‌ها امکان اشتغال را افزایش می‌دهد. گفتارهای مشارکتکنندگان در پژوهش حاکی‌ازآن است که «ارتقای توانمندی‌ها» یکی از استراتژی‌های مهم فارغالتحصیلان بیکار دانشگاهی است. زهرا (کارشناسی جغرافیا) دراینخصوص می‌گوید:
«اوایلش خیلی سختم بود. اون موقعی که تازه فارغ‌التحصیلی شدم، چند سال خیلی اذیت می‌شدم. دیگه مجبور می‌شدم برای دکترا امتحان بدم که سرگرم باشم. ادامه تحصیل بدم؛ چون هرجا که می‌رفتم می‌گفتن پذیرش نیرو نداریم. منم انگیزه داشتم. دو سال امتحان دکترا دادم که وقتمو پر کنم و بتونم برم سرِکار. تا مرحلۀ آخر می‌رفتم؛ ولی در مصاحبۀ دکترا موفق نمی‌شدم.»
حسن (ارشد کامپیوتر) تجربیات خود را این‌گونه شرح می‌دهد:
«سعی کردم ناامید نشم. شرکت کردم توی چند دورۀ آموزشی مهارت‌های برنامه‌نویسی و فناوری‌های جدید. حتی دوره‌های آنلاین که رایگان بودن رفتم. سعی کردم رزومه‌ام رو تقویت کنم و پروژه‌های شخصی انجام بدم که نمونه‌کار داشته باشم.»
رضا (ارشد مهندسی عمران) دراینزمینه این چنین اظهار می‌دارد:
«در کنار همۀ اینها، با دوستانم و اساتیدم در ارتباط هستم تا اگر فرصت کاری بود، بهم اطلاع بدن. البته هنوز اون چیزی که دلم می‌خوام پیدا نکردم؛ اما خیلی خوبه. یک جاهایی یک موقعیتهایی متوجه شدم که قبلاً ازشون خبر نداشتم. هنوز جور نشده اون چیزی که بیشتر امیدوار شدم که بالأخره درست بشه.»
یکی دیگر از راهبردهای کنشگران در مواجهه با بیکاری «سازگاری» است. این مقوله که از مفاهیم «پذیرش شغل موقت»، «سازش با موقعیت» و «فرصت‌های جایگزین» برساخت شده، به شیوه‌هایی اشاره دارد که فارغالتحصیلان دانشگاهی برای کنارآمدن با شرایط محدود و نامطمئن بازار کار اتخاذ می‌کنند. در این راهبرد، کنشگران بهجای پیگیری ایدئال‌های شغلی اولیه به واقعیت‌های موجود توجه کرده و تلاش می‌کنند خود را با شرایط فعلی تطبیق دهند تا از تشدید پیامدهای بیکاری بکاهند. «پذیرش شغل موقت» یکی از رایج‌ترین جلوه‌های راهبردِ سازگاری است. بسیاری از مشارکتکنندگان در شرایطی که امکان دستیابی به شغل پایدار و متناسب با تحصیلات خود را ندارند، به پذیرش مشاغل «موقت» روی می‌آورند. این مشاغل اگرچه ممکن است فاقد امنیت و جایگاه اجتماعی مطلوب باشد، فارغالتحصیلان با انتخاب آنها تلاش می‌کنند با کسب تجربۀ عملی، سابقۀ کاری، آشنایی با بازار و دستیابی به سرمایه‌های مادی (هرچند اندک)، امید خود را برای اشتغال زنده نگه دارند. فارغالتحصیلان در مواردی به «سازش با موقعیت» روی می‌آورند. این سازش به شکل‌های مختلف همچون خانه‌نشینی، سکوت دربرابر خواسته‌های شخصی و حتی پذیرش موقت بیکاری تجلی می‌یابد. این امر به فارغالتحصیلان امکان می‌دهد تا تعادل روانی و اجتماعی خود را حفظ کنند. راهبرد «سازگاری» همچنین در «فرصت‌های جایگزین» متجلی می‌شود. تفکر دربارۀ مهاجرت، تمایل به مهاجرت یا حتی اقدام برای مهاجرت مصادیق این امر هستند و به فارغ‌التحصیل امکان می‌دهد بهجای انتظار برای فرصت‌های محدود داخلی به دنبال ایجاد مسیرهای جدید و دسترسی به بازارهای کار گسترده‌تر در بیرون از کشور باشد. صحبت‌های مشارکتکنندگان در پژوهش حاکی‌ازآن است که «سازگاری» راهبردی مهم در مواجهه با بیکاری است.
محمد (کارشناسی حقوق) دراینخصوص چنین توضیح می‌دهد:
«الآن شغل آزاد یا شغل موقت هست. فقط اشکالش اینه که اون تخصصی که یاد گرفتم، عملاً استفاده‌ای نداره. البته این شغل‌ها ثباتی ندارن و حقوقش هم کم هست؛ اما چاره چیه؟ باید مشغول شد. باید سرگرم شد.»
سارا (کارشناسی زیست‌شناسی) دراین‌باره بیان می‌کند:
«ازنظر مالی فشار روم بود؛ چون باید خرج خودم رو می‌دادم. بیشتر سعی می‌کردم خودم رو با کارای غیرمرتبط سرگرم کنم و شرایط‌ام رو بپذیرم؛ چون راهی ندارم. خیلی فکر کردم. اصلاً انگار همۀ درا برای من بسته هستن.»
مهدی (کارشناسی گیاه‌شناسی) تجربیات خود را چنین شرح می‌دهد:
«من کوتاهی نکردم؛ ولی جایی نیست که بگه ما دنبال کسی مثل تو هستیم؛ برای همین به فکر مهاجرت افتادم؛ ولی خب اونم هزینه‌بره و پول می‌خواد. اصلاً چرا نباید برای من تو شهر و کشور خودم کار پیدا بشه که بخوام مهاجرت کنم. یکی پاسخ‌گو نیست. معلوم نیست می‌خواد چی بشه.»
پیامد اساسی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه، بروز آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی است. این مقوله که از مفاهیم «ناراحتی‌های روانی»، «ناراحتی‌های جسمانی» و «ناراحتی‌های اجتماعی» برگرفته شده، به مجموعه‌ای از پیامدهای چندبُعدی اشاره دارد که درنتیجۀ تداوم بیکاری و مواجهۀ مستمر کنشگران با فشارهای ناشی از آن پدید میآید. بیکاری صرفاً وضعیتی اقتصادی نیست، بلکه تجربه‌ای عمیق و فرساینده است که ابعاد مختلف زندگی فرد را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. «ناراحتی‌های روانی» یکی از شایع‌ترین پیامدهای بیکاری در میان مشارکتکنندگان در پژوهش است. فارغالتحصیلان بیکار پس از تجربۀ ناموفق در یافتن شغل مناسب، دچار مشکلات روانی مانند ناامیدی، بی‌انگیزگی، دل‌مردگی، بی‌رغبتی، پوچی و بی‌معنایی می‌شوند؛ افزون بر این، پیامدهای بیکاری صرفاً به حوزۀ روانی محدود نمی‌شود و در بسیاری موارد به شکل ناراحتی‌های جسمانی بروز پیدا می‌کند. مشکلاتی مانند اختلالات خواب، سردردهای مزمن، دردهای عضلانی، خستگی مفرط و کاهش انرژی جسمی برخی از این پیامدهای جسمانی است. پیامدهای بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در یاسوج به آسیب‌های روانی و جسمانی محدود نمی‌شود و ابعاد اجتماعی می‌یابد و به‌صورت کاهش تعاملات اجتماعی، شرمندگی اجتماعی و نارضایتی بروز می‌یابد. در موارد شدیدتر، فشارهای اجتماعی و انباشت ناکامی‌های شغلی می‌تواند برخی افراد را حتی به خودکشی رهنمون گردد. پیامدهای روانی، جسمی و اجتماعی فارغالتحصیلان بیکار دانشگاه در تجربه‌های زیستۀ آنها کاملاً برجسته است. ندا (کارشناسی ژنتیک) دراینخصوص می‌گوید:
«واقعاً می‌گم؛ انگار نه‌تنها شغلی نیست، بلکه همه‌چی هم علیه ماست. ناامید شدم از این وضعیت. کلاً این درجازدن، منو افسرده کرده. خسته‌ام. توان ادامه‌دادن ندارم. کارم شده مسکن خوردن. کسی جواب‌گوی عمر من و وقت من نیست.»
حسن (ارشد کامپیوتر) این‌گونه توضیح می‌دهد:
«از همه‌چی خسته می‌شم. از فکرکردن زیاد عصبی شدم. هر روزِ خدا مریضم. رفتم دکتر، بهم گفت معده‌ات عصبی شده. رفتم دکتر اعصاب، برام دارو نوشت؛ ولی مصرف نکردم. اصلاً اشتهای غذاخوردن ندارم.»
محسن (ارشد مهندسی کشاورزی) دراینخصوص می‌گوید:
«همش دوست دارم از خونوادم و دوستام دور باشم. ناراضیم از این وضعیت جامعه‌ام که انگار به بن‌بست خورده. پولم، وقتم و چهار سال عمرم، گرما و سرما درس‌خوندن، اینا همش هست. آیندۀ مبهم، جوونی که فقط حسرت تو دلش می‌تونه باشه. حتی به خودکشی فکر کنه. حس می‌کنی چون شغل نداری، هیچی نیستی.»
درمجموع، با استناد به فرایند کدگذاری و یافته‌های پژوهش، مدل پارادایمی تحقیق به شرح زیر ترسیم می‌شود.
|
شرایط علّی شرایط اقتصادی بازار کار ناکارآمدی نظام آموزشی |
|
پیامدها آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی |
|
شرایط مداخله‌گر ناکامی‌های فردی |
|
شرایط زمینه‌ای فساد |
|
هسته قربانیان بازار کار |
|
استراتژی ارتقای توانمن‌ی ها سازگاری |
شکل 1- مدل پارادایمی تحقیق
Fig 1- Research paradigm model
نتیجه
این پژوهش تلاش کرده است با رویکرد تفسیرگرایی و نگاهی از درون و از دیدِ فارغالتحصیلان دانشگاهی به مطالعۀ «بیکاری» آنها بپردازد. با واکاوی اظهارات مشارکتکنندگان در تحقیق، 9 مقوله شاملِ «وضع اقتصادی بازار کار»، «ناکارآمدی نظام آموزشی»، «فساد بوروکراتیک»، «ناکامی‌های فردی»، «ارتقای توانمندی‌ها»، «سازگاری»، و «آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی» استخراج شد که در ادامه تشریح می‌شود.
طبقِ روایت مشارکتکنندگان در پژوهش، «وضع اقتصادی بازار کار» و «ناکارآمدی نظام آموزشی» به‌عنوانِ شرایط علّی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی شناسایی شد. شرایط علّی عواملی است که به‌طورمستقیم علتِ وقوع یک پدیده را فراهم می‌کند و بر فرایند شکل‌گیری آن اثرگذار است. «وضع اقتصادی بازار کار» برآمده از «محدودیت شغلی»، «وضعیت رقابتی» و «محدودیت‌های ساختاری» است. «محدودیت شغلی» به عدم‌تناسب میان حجم زیاد فارغالتحصیلان دانشگاهی و ظرفیت محدود جذب در بازار کار اشاره دارد. «وضعیت رقابتی» بیانگر حالتی است که فارغ‌التحصیلِ دانشگاهی هنگام اقدام برای جذب در بازار کار با حجم گسترده‌ای از افرادِ مشابه روبه‌رو می‌شود. «محدودیت ساختاری» وضعیتی را نشان می‌دهد که نظام اقتصادی جامعه با کمبودها و تنگناهای متعددی مواجه است که مجالِ پیوستن به بازار کار را کاهش می‌دهد. بیکاری بیش از آنکه مسئله‌ای فردی باشد، مسئله‌ای اقتصادی است و به عملکرد اقتصاد و سیاست‌گذاری شرکت‌ها و صنایع پیوند می‌یابد (Macionis, 2017: 444). مکتب کلاسیک، کینزی‌ها و نوکینزیها عامل اساسی بیکاری را معیوب‌بودن چرخۀ اقتصادی می‌دانند. تودارو (1377) نشان می‌دهد که افزایش عرضۀ نیروی کار بدون توسعۀ متناسب ظرفیتهای اقتصادی و فرصت‌های شغلی به انباشت نیروی فعال و بیکاری ساختاری منجر می‌شود. در وضعیتی که به دلایل مختلف مانند گسترش آموزش عالی یا افزایش جمعیت، نیروی کار رو به تزاید می‌گذارد، لازم است ظرفیتهای اقتصادی جامعه به‌سرعت هماهنگ گردند. اگر چنین هماهنگی و پیشبینیهایی صورت نگیرد، نیروی کار به‌صورت گسترده و شتابان وارد بازار می‌شود؛ اما ظرفیت جذب آن وجود ندارد و به بروز بیکاریهای گسترده منجر می‌شود؛ در همین زمینه فرلی[18]و همکاران (156:2024) نشان می‌دهند که دلیل عمدۀ افزایش بیکاری در آمریکا در دهه‌های 1970 و 1980 ورود گستردۀ جمعیت افزوده‌شده به این کشور پس از پایان جنگ جهانی دوم به بازار کار بود. یافتۀ پژوهش حاضر مبنی بر نقش تعیین‌کنندۀ «وضع اقتصادی بازار کار» بر بیکاریِ فارغ‌التحصیلانِ دانشگاهی، با برخی پژوهش‌های تجربی مطابقت دارد. دراینزمینه می‌توان به مهاجرانی و صنعت‌خواه (1390) اشاره کرد که نشان می‌دهند، وضعِ اقتصادی بازار کار از عوامل بیکاری فارغالتحصیلان و البته کل نیروی کار است. یکی دیگر از شرایط علّی بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی، «ناکارآمدی نظام آموزشی» است. «ناکارآمدی نظام آموزشی» منتج از «آموزش نظری» و «ضعف مهارت‌آموزی» است. «آموزش نظری» اشاره به حالتی دارد که نظام آموزشی متمرکز بر آموزش سنتی و غیرتجربی است. اساتید دانشگاه در طیف وسیعی از رشته‌ها از فنی گرفته تا علوم انسانی، متکی و متمرکز بر آموزش‌های نظری است. به مدرک‌گرایی و رفتن به مقاطع تحصیلی عالی‌تر تشویق می‌شود و در دوره‌های تحصیلات تکمیلی بدون توجه به ابعاد کاربردی بر تولیدِ مقاله تأکید می‌شود. این امر باعث می‌شود تا فارغ‌التحصیلِ دانشگاهی هنگام ورود به جامعه و بازارِ کار، دارای حجم وسیعی از اطلاعات و آموختههای صرفاً نظری باشد که چندان پیوندی با واقعیتِ بازار کار ندارد. «ضعف مهارت‌آموزی» در دنبالۀ «آموزش نظری» به شرایطی اشاره دارد که باوجود پیچیدگی بازار کار، دانشگاه کمتر بر آموزش مهارت و توانایی‌های کاربردی تأکید می‌کند. هنگامی‌که دانشگاه پیوند منسجمی با صنعت و بازار کار نداشته باشد و نتواند مهارت‌های لازم را انتقال دهد، فارغ‌التحصیل دانشگاهی قادر به اشتغال نخواهد بود. این امر برای فارغالتحصیلان رشته‌های فنی و مهندسی و رشته‌های کشاورزی از اهمیت بیشتری برخوردار است؛ اما سایر رشته‌ها نیز از آموزش مهارت‌ها و فنونِ اشتغال بی‌نیاز نیستند. به اعتقاد بکر (1964) درصورت انطباق‌نداشتن مهارت‌ها و دانش آموزشی با نیازهای واقعی بازارِ کار، سرمایهگذاری آموزشی نمی‌تواند به فرصت‌های واقعی تبدیل شود و بخشی از سرمایۀ انسانی بی‌استفاده میماند. یافتۀ این پژوهش به‌لحاظ تجربی نیز دارای برخی قرینههاست. گارسیا-آلوارز[19] و همکاران (2014)نشان دادند که بخش زیادی از فارغالتحصیلان دانشگاهی احساس واجد شرایط‌بودن برای شروع کار نمیکنند. ریدون[20] و همکاران (2008) به این نتیجه دست یافتند که مهارت‌ها و توانایی‌های عملی نقش مهمی در اشتغال فارغالتحصیلان دانشگاهی دارند. در مطالعات ایرانی، ملک‌پور و محمدی (1392) دریافتند که ناهمخوانی رشته‌های تحصیلی با فرصت‌های شغلی موجود، از مشکلات اساسی فارغالتحصیلان دانشگاه‌هاست و قاسمیان (1394) نشان داد که آموزش‌های مهارتی بیشترین اثر معنادار را بر اشتغال دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها دارد.
براساس روایت‌های مشارکتکنندگان در پژوهش، «فساد بوروکراتیک» از شرایط زمینه‌ای بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی است. شرایط زمینه‌ای به مجموعه‌ای از بسترها، ساختارها و ویژگی‌های حاکم بر محیط اجتماعی، اقتصادی و نهادی اطلاق می‌شود که پدیدۀ موردمطالعه در درون آن شکل می‌گیرد و تداوم می‌یابد. «فساد بوروکراتیک» برآمده از «سرمایۀ اجتماعی رانتی» و «تبعیض‌های ایدئولوژیک» است. «سرمایۀ اجتماعی رانتی» مجموعه‌ای از کنشهای غیررسمی است که سازوکارهای رسمی ضابطهمند استخدام و اشتغال را مخدوش می‌کند. آشنا، پارتی، پرداخت رشوه و غیره نمودهایی از این امر است. «تبعیض ایدئولوژیک» بیانگر وضعیتی است که برخی معیارها که ذاتاً پیوندی با جایگاه شغلی ندارد، بر شایسته‌سالاری مقدم می‌گردد. در این چارچوب، سهمیهبندیهای مرسوم و البته ظهور برخی معیارهای جدید مانند اولویت‌های اشتغال بر پایۀ «وضع تأهل» یا «جنسیت» و غیره به‌مثابۀ فیلتری عمل می‌کند که گروه‌های خاصی از فارغالتحصیلان را از چرخۀ اشتغال حذف می‌کند. اگرچه برخی سهمیه‌ها مانند «ایثارگری» به دلیل آسیب‌ها و لطمات جبران‌ناپذیری که بر بازماندگان وارد شده، کم‌وبیش موردپذیرش عموم فارغالتحصیلان دانشگاهی قرار گرفته است، عینی‌بودن ترتیبات فراقانونی و رانتی مانند پارتی و آشنا و غیره از یک‌سو و بروز ملاکهایی چون متأهل‌بودن و فرزندان بیشتر داشتن و غیره در اشتغال باعث می‌شود محرومشدگان از فرصت‌های اشتغال، همواره با تردید به ساختار جامعه بنگرند و آن را تبعیض‌آمیز قلمداد کنند. اگرچه بخش خصوصی برحسبِ تحلیلِ هزینه _ فایده می‌تواند فساد بوروکراتیک را در فرصت‌های اشتغال تقلیل دهد، ساختارِ عمدتاً دولتی اقتصاد ایران باعث می‌شود همانها نیز متأثر از همین رویه باشند. بردهان[21] (1997) و تانزی[22] (1998) معتقدند فاصله‌گرفتن از شایسته‌سالاری باعث سوء‌عملکرد ساختار اقتصادی می‌شود. این امر ازطریق کاهش درآمدهای دولت، به‌طور منفی بر مخارج عمومی اثر می‌گذارد. یافتۀ این پژوهش با برخی پژوهش‌های تجربی دارای همخوانی است. دراینزمینه می‌توان به الماسی و همکاران (1401) اشاره کرد که نشان می‌دهند، کنترل فساد بوروکراتیک تأثیر مستقیم و معناداری بر کاهش نرخ بیکاری می‌گذارد؛ زیرا فسادِ بوروکراتیک به‌خودی‌خود، یکی از علل اساسی و ساختاری محسوب می‌شود که نرخ بیکاری را افزایش می‌دهد و نیز در ایجاد ناکارآمدی گستردۀ اقتصادی نقش دارد.
با استناد به یافته‌های تحقیق، «ناکامی فردی» از شرایط مداخله‌گر در بیکاری فارغ‌التحصیلانِ دانشگاهی است. شرایط مداخله‌گر مجموعه‌ای از عوامل و متغیرهای محیطی، اجتماعی، فرهنگی یا ساختاری است که شدت، جهت یا کیفیت اثرِ شرایط علّی را تغییر می‌دهد. «ناکامی فردی» برساختِ «پیش‌زمینه‌های ناکافی» و «ناتوانی در آزمون» است. براساس نظریۀ جست‌وجوی شغل، پیداکردن شغل مناسب همیشه سریع و آسان نیست و افراد معمولاً برای یافتن شغلی که با مهارت‌ها و تحصیلاتشان مطابقت داشته باشد، باید زمان و انرژی صرف کنند. در همین زمینه، هال و کودلیاک[23] (2022) معتقدند که متقاضیانِ کار و فرصت‌های شغلی دارای توانایی‌ها و ترجیحات متفاوتی هستند و هم‌زمان، مشاغل نیز الزامات مهارتی متفاوتی میطلبد. این امر باعث می‌شود تطبیق نیروی کار و کار، طولانی گردد و بیکاری عیان شود. برهمین مبنا، فارغ‌التحصیل دانشگاهی به دلیل نداشتن سابقه، رزومه، تجربه و سرمایۀ اولیه از یک‌سو و ناتوانی در ارائۀ برونداد موردانتظار در ارزیابیها و آزمون‌های اشتغال ازسوی دیگر، نیاز می‌یابد خود را تطبیق دهد و دوره‌ای از بیکاری را تحمل کند. این یافتۀ پژوهش با نتایج پژوهش سانگر-عمر[24] و همکاران (2025) همخوانی دارد. آنها با مطالعۀ فارغالتحصیلان بیکار در تانزانیا نشان دادند که عدم‌تطابق مهارت‌های شغلی، خدمات ناکافی راهنمایی و مشاورۀ شغلی، و وجود سیستم اطلاعاتی ناکارآمد بازار کار، محرک‌های اصلی نرخ زیاد بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی در این کشور است.
براساس روایت‌های مشارکتکنندگان در تحقیق، «ارتقای توانمندی‌ها» و «سازگاری»، استراتژی فارغ‌التحصیلانِ دانشگاهی در مواجهه با بیکاری است. استراتژی به کنش‌ها، تعاملات و روش‌هایی گفته می‌شود که کنشگران برای پاسخ‌گویی، سازگاری یا مواجهه با پدیدۀ موردمطالعه به کار می‌گیرند. این استراتژی‌ها درواقع واکنش‌های هدفمندی است که در پاسخ به شرایط علّی و در بستر شرایط زمینه‌ای و مداخله‌گر شکل می‌گیرد. به دلایل مختلف اقتصادی _ اجتماعی بخشی از فارغالتحصیلان دانشگاهی امکان اشتغال متناسب با تحصیلات و مهارت خود نمی‌یابند. این امر دردناک است؛ زیرا فارغ‌التحصیل دانشگاهی دوره‌ای طولانی را اقدام به سرمایهگذاری کرده است. در سطح دنیا روش‌هایی به کار گرفته می‌شود تا از طولانی‌شدن بیکاری کاسته شود. رسیدگی به بیکارانِ بلندمدت و شناسایی نیازهای آنها، پرورش مهارت‌های زندگی و انگیزه، تقویت مهارت‌های مرتبط با بازار کار، حمایت از فعالیت‌های جست‌وجوی شغل، آموزش، اشتغال یارانه‌ای، پشتیبانی پس از استقرار و غیره برخی از این موارد است که در سطوح مختلف توسط کارگزاران گوناگون استفاده می‌شود (Dromundo et al., 2023: 9). ورود به دوره‌های عالی‌تر در دانشگاه، کسب توانایی‌های لازم در خارج از دانشگاه و ایجاد پیوند با دوستان و اساتید باتجربه راهبردهایی است که امکان می‌دهد فارغالتحصیلان دانشگاهی با بیکاری مواجهه یابند و امیدشان به اشتغال زنده بماند. در همین زمینه، نکرمن و فرناندز (2003) معتقدند که سرمایۀ اجتماعی در قالب پیوندهای شخصی، پیوندهای اجتماعی و تماس‌های اجتماعی می‌تواند به یافتن شغل مناسب کمک کند؛ راهبردی که توسط فارغالتحصیلان دانشگاهی استفاده می‌شود. این یافتۀ تحقیق با نتایج برخی پژوهش‌های تجربی همسوست. کارول[25] (2004) و عزیزی (1382) نشان می‌دهند کسب توانمندی‌ها و مهارت‌ها می‌تواند احتمال شانس بیکاری را کاهش و احتمال اشتغال را افزایش دهد. دیگر استراتژی فارغالتحصیلان دانشگاهی در رویارویی با بیکاری، «سازگاری» است. فارغ‌التحصیل دانشگاهی در دورۀ طولانی‌مدتِ تحصیل در دانشگاه که بهترین دوران زندگی اوست، اقدام به سرمایهگذاری با هدفِ افزایش بازدهی در آینده و کسب موقعیت شغلی مناسب کرده است. مواجهه با بیکاری ناکامی بزرگی است که در زندگی این افراد شکل می‌گیرد. فارغ‌التحصیل دانشگاهی مجبور به حیات است و همین امر باعث می‌شود به گزینه‌ها و شقوق جایگزین فکر کند. روی‌آوردن به مشاغل موقت، پذیرش بیکاری ناشی از وضعیت فعلی و پیگیری اهداف شغلی در خارج از کشور مواردی است که فارغ‌التحصیل دانشگاهی انجام می‌دهد تا خود را با وضعیت پیش‌آمده سازگار سازد و آن‌گونه که سایمون[26] (1956) می‌گوید، بتواند گزینۀ رضایت‌بخش را به دست آورد. یافتۀ پژوهش حاضر به‌لحاظ تجربی با پژوهش رازقی نصرآباد و همکاران (1400) همسو است. آنها نشان دادند که فارغالتحصیلان بیکار درمقابلِ بیکاری ساختاری و اشتغال‌پذیری کم، به اتخاذ روش‌هایی برای کنارآمدن با وضعیت روی می‌آورند تا با تعدیل انتظارات و پذیرش شرایط موجود، فشار ناشی از بیکاری را مدیریت کنند.
برپایۀ روایت‌های مشارکتکنندگان، «آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی»، پیامد بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاهی است. پیامد به نتایج و بروندادهای حاصل از کنش‌ها و راهبردهایی اطلاق می‌شود که کنشگران در مواجهه با شرایط علّی، زمینه‌ای و عوامل مداخله‌گر اتخاذ می‌کنند. «آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی» برآمده از مفاهیم «ناراحتی‌های روانی»، «ناراحتی‌های جسمانی» و «ناراحتی‌های اجتماعی» است. افرادی که گرفتار «بیکاری» می‌شوند، به‌لحاظ روانی با گسترهای از اختلالات روانی مواجه می‌شوند (Gedikli et al., 2022: 128)؛ به‌علاوه، افراد بیکار به‌لحاظ زیستی نیز با دامنهای از بیماری‌های جسمی دست‌وپنجه نرم می‌کنند (McKee-Ryan et al., 2005: 53). عواقب بیکاری به‌ویژه به ابعاد اجتماعی زندگی افراد نیز تسری می‌یابد (Pohlan, 2024: 1). بیکاری می‌تواند باعث خلق‌وخوی افسرده، اضطراب، بیماری روانی و خودکشی شود. تأثیرات خودکشی با افزایش مدت‌زمان بیکاری تشدید می‌شند. مردم معمولاً تمایل دارند به فرد بیکار به دید منفی نگاه کنند و این امر زندگی را برای بیکاران دشوارتر می‌کند. تداوم بیکاری باعث می‌شود، شکاف‌های درآمدی زیادی بین بیکاران و افراد شاغل به وجود آید. تمام اینها بیانگر آن است که پیامد بیکاری برای فارغالتحصیلان دانشگاهی، «آسیب‌های روان‌تنی و اجتماعی» است و می‌توان انتظار داشت با طولانی‌شدن دورۀ بیکاری، فارغالتحصیلان دانشگاهی با چالش‌های فراوانی روبه‌رو شوند. فارغ‌التحصیل بیکار که موفق به کسب اشتغال نمی‌شود، دچار ناامیدی و بی‌انگیزگی و بی‌معنایی می‌شود. پیامدهای بیکاری به‌زودی به جسم فرد سرایت کرده و او را درگیر برخی اختلالات جسمی می‌کند. تسری پیامدهای بیکاری به زندگی اجتماعی فارغالتحصیلان بیکار و شکل‌گرفتن گوشه‌گیری و دوری از خانواده و شبکه‌های حمایتی، می‌تواند به افکار خودکشی نیز منجر شود. دراینزمینه پیرلین[27]و همکاران (1981) معتقدند که فشارهای ساختاری زندگی مثل بیکاری، صرفاً رویدادهای ساده نیست، بلکه منابع تنش مزمن است که می‌تواند بر زندگی روزمره، روان و جسم فرد اثر بگذارد. برهمین مبناست که بیکاری را نباید صرفاً فقدان درآمد دانست، بلکه فشاری عظیم است که در طولانی‌مدت به فرسایش روانی، ناراحتی‌های جسمانی و آسیب‌های اجتماعی منجر می‌شود.
تجزیه‌وتحلیل داده‌ها به ظهور «هسته» با عنوان «قربانیان بازار کار» منجر شد. سال‌هاست ساختار اقتصادی کشور گرفتار چرخه‌ای معیوب است و مسائلی چون تورم، تحریم، وابستگی به نفت، رشد اقتصادی منفی و غیره در زندگی مردم ملموس شده است. استان کهگیلویه و بویراحمد اگرچه در ردیف استان‌های نفتی است، به دلیل اینکه این بخش خارج از یاسوج است، عملاً تأثیری بر زندگی مردم بومی نداشته است. شهر یاسوج به‌عنوان مرکز استان، فاقد صنایع و کارخانجات بزرگ است و زندگی بخش درخورتوجهی از مردم شهر دراساس به کمک‌های مؤسسه‌های خیریه همچون بهزیستی و کمیتۀ امداد وابسته است. در طی 25 سال اخیر دانشگاه یاسوج به‌عنوان دانشگاه مادر استان به‌سرعت توسعه یافته و با گسترش تحصیلات تکمیلی در ردیفِ دانشگاه‌های مطرح کشور درآمده است؛ درنتیجۀ این تحول، شمار زیادی از جوانان بومی به امید آینده‌ای بهتر وارد دانشگاه یاسوج شده‌اند. دانشگاه یاسوج باوجود برخورداری از هیئت علمی جوان، متأثر از الگوی عام نظام آموزش عالی کشور فاقد استراتژی روشن در پیوند با صنعت و جامعه است و همین امر موجب می‌شود جوانِ دانشجو بدون آموختن مهارت‌ها و توانایی‌های لازم برای اشتغال، از دانشگاه فارغ‌التحصیل و به‌سوی بازار کار روانه شود؛ اما بازار کار شرایط و مقتضیاتی دارد که امکان جذب او را کاهش می‌دهد. به دلیل «شرایط نامساعد اقتصادی» و فقر بخش صنعت، فرصت‌های اشتغال در استان محدود است. بخش خصوصی و صنایع کوچک تازه‌تأسیس متقاضی مهارت‌ها و توانایی‌هایی است که فارغ‌التحصیل عموماً در دانشگاه کسب نکرده است. در اندک مواردی نیز که فرصت‌های شغلی بروز می‌یابد، فارغ‌التحصیل دانشگاه با فساد بوروکراتیک مواجه می‌شود. برخی ترتیبات فراقانونی که ناشی از ساختار عشیره‌ای استان است از یک‌سو و نداشتن امتیازات و سهمیه ازسوی دیگر، از آنها محروم می‌شود. ناکامی‌های فردی مانند ناتوانی مالی در تأمین حداقل‌ها، باعث می‌شود فارغ‌التحصیل دانشگاه هرچه بیشتر از اشتغال در بازار کار ناامید شود. در این وضعیت او تلاش می‌کند با ادامۀ تحصیل، پیوند با افراد باتجربه، شغل موقت، سازش با موقعیت و حتی ترک وطن با شرایط پیش‌آمده بیکاری روبه‌رو شود. دراین‌میان، او با انواع ناراحتی‌های روانی، جسمانی و اجتماعی مواجه می‌شود تاآنجاکه به خودکشی نیز می‌اندیشد. نتیجه اینکه فارغ‌التحصیل دانشگاهی در مداری قرار می‌گیرد که تا حدود زیادی کنترل آن از عهدۀ او خارج است و گویی قربانی شده است.
سخن نهایی این پژوهش ارائۀ برخی پیشنهادها براساس یافته‌های پژوهش است. شرایط نامناسب اقتصادی کشور و ناکارآمدی نظام آموزشی، شرایط علّی بیکاری است. بازاندیشی در وضعیت اقتصادی کشور و رهنمون‌ساختن آن به سمتِ رونق و آرامش ضرورتی اساسی است. نهاد عریض و طویل آموزش عالی در کشور نیازمند یک بازنگری با تمرکز بر اشتغال فارغالتحصیلان است. پذیرفته است که دانشگاه‌ها صرفاً برای هدفِ اشتغال متقاضیان طراحی نشده است، اما میزان گستردۀ بیکاری فارغالتحصیلان دانشگاه عملاً نشان می‌دهد که این ساختار بیمار است و نیاز به درمان دارد. فساد بوروکراتیک شرایط زمینه‌ای بیکاری است. سال‌هاست که این تصور وجود دارد که برخی افراد به دلایل مختلف از برخی امتیازات ویژه در اشتغال برخوردارند و این امتیازات در سال‌های اخیر گسترده‌تر شده است. ضرورت دارد اقدامات فراقانونی و تبعیض‌های ایدئولوژیک در استخدام و اشتغال برچیده شود و فارغالتحصیلان دانشگاهی صرفاً برمبنای کارآمدی و تخصص به اشتغال دست یابند. ناکامی‌های فردی شرایط مداخله‌گر در بیکاری است. برخی ناکامی‌ها ریشه در درون فرد دارد؛ اما بسیاری از آنها ناشی از رویه‌های مرسوم اشتغال و استخدام کشور بوده که نیازمند بازنگری است. ارتقای توانمندی‌ها استراتژی افراد در مواجهه با بیکاری است. فارغ‌التحصیل دانشگاه که نمی‌تواند شاغل شود، راهکار را در ادامۀ تحصیل می‌بیند یا به تقویت مهارت می‌اندیشد. در ایران طی سال‌های اخیر دوره‌های تحصیلات تکمیلی به‌سرعت گسترش یافته است؛ اما تداوم بیکاری فارغالتحصیلان تحصیلات تکمیلی نشان می‌دهد گسترش آسان تحصیلات تکمیلی راه برون‌رفت از این مسئله نیست و نیاز است مهارت‌های آنان تسهیل شود. ناراحتی‌های روانی، جسمانی،و اجتماعی پیامدهای بیکاری است. این وضعیت زیبندۀ جوانان کشور نیست که با امید فراوان سالیان زیادی از عمر خود را در دانشگاه‌ها به امید اشتغال می‌گذرانند و ضرورت دارد مسئولان کشور به وضعیت اشتغال آنان به‌گونه‌ای جدی عنایت کنند.
)